Có thể đo lường t́nh trạng tinh thần của một xă hội qua phản ứng chung trước một thảm kịch. Đầu năm 2011, thế giới khâm phục thái độ người Nhật Bản sau một trận động đất và sóng thần. Năm 2008, thanh niên từ khắp nước Trung Hoa xúc động đến cứu giúp các nạn nhân động đất ở tỉnh Tứ Xuyên. Ở Việt Nam, những năm miền Trung bị băo lụt, như năm 1964, một phong trào của thanh niên, sinh viên toàn quốc nổi lên lo việc cứu trợ.
Một tai nạn mới xẩy ra đang làm rung động hàng chục triệu “công dân mạng” ở Trung Quốc trong mấy tuần lễ cuối tháng Mười năm 2011. Một bé gái bị xe cán chết mà nhiều người thờ ơ đi qua. Cô bé 2 tuổi tên là Vương Duyệt (Wang Yue), ở thành phố Phật San, tỉnh Quảng Đông. Cha mẹ thường gọi cháu là Duyệt Duyệt (Yue Yue), nói tiếng Việt sẽ gọi là “Vui Vui.” Cháu bị một chiếc xe tải cán trên một đường phố chật chội và đông đúc, vào lúc sau 5 giờ chiều, sắp tối.
Điều đáng kinh ngạc là hàng phố không thấy chạy ai ra cứu cháu bé mặc dù các cửa hàng c̣n mở, người qua lại đông đảo. Có 18 người đi xe gắn máy hoặc đi bộ băng qua, tránh cô bé đang bị thương nằm trên đường, mà không dừng lại. Một chiếc xe tải thứ hai đè qua cô bé lần nữa. Sau cùng một phụ nữ bước tới, cúi ôm nhắc cô bé lên, la lớn kêu mọi người, lúc đó cha mẹ mới biết chạy tới. Người cha đang mắc bận ở cửa hàng, người mẹ đang phơi quần áo, không để ư con chạy ra đường. Tám ngày sau, cháu bé Duyệt Duyệt chết trong bệnh viện.
thinking.jpg
Máy quay phim của khu phố gắn để theo dơi về an ninh đă thu h́nh cảnh tượng này. Ngày hôm sau, các đài truyền h́nh chiếu lên. Đoạn phim được đưa lên một mạng coi chung (video-sharing site) tên là Youku (优酷 Ưu Khốc, nghĩa là Thứ Rượu Tốt Nhất – mời cùng uống!) Các mạng lưới khác tiếp tay đưa phim lên, cả nước Trung Hoa chấn động. Tại sao bao nhiêu người qua lại có thể thờ ơ, trong suốt bẩy phút đồng hồ, không ai dừng chân cứu một em bé mới bị xe cán; và đang nằm giữa đường đầy xe đang chạy? Nhiều người lên mạng đặt câu hỏi: “Nước Trung Hoa đă mất linh hồn hay sao?” Nhiều người nói đến “Khoảng trống đạo đức.” Nhiều người than xă hội đă “mất niềm tin.” Có người thú nhận, “Đây là nỗi sỉ nhục của Trung Quốc.” Một công dân mạng viết trên Wiebo (Vi Bác, giống như Twiter ở Mỹ) trong mạng Sina: “Xă hội này đang mắc bệnh trầm trọng! Ngay cả đối với chó, mèo, người ta cũng không đối xử vô t́nh như vậy!”
Ngay bữa đoạn phim video cảnh em bé Yue Yue trên lên Youtube, một nhà văn ở bên kia bờ đại dương gửi cho tôi một bản qua email. Ông yêu cầu tôi coi để suy nghĩ. Xin trích lá thư: “Tôi vừa xem một đoạn phim (không cắt xén) thu từ cái surveillance camera về vụ đứa bé Trung Quốc hai tuổi bị xe cán. Các đài BBC, CNN chỉ chiếu chút đỉnh v́ quá kinh hoàng,… v́ ghê tởm quá. Tôi đă ṃ mẫm t́m để xem cho hết mà t́m hiểu tinh thần, văn minh, văn hoá của người Trung Quốc ngày nay… Phải nói thật là tôi đă khóc khi kể lại cho vợ tôi nghe (vợ tôi sẽ không dám xem). Tai nạn mới xẩy ra tức th́.… Đây là nước Trung Quốc với các vấn đề Hoàng Sa Trường Sa, Lưỡi Ḅ, Bô Xít… mà Việt Nam đang phải đối mặt… Xem để hiểu thêm về tinh thần và văn minh của người Trung Quốc… Xem đoạn phim này, c̣n thấy trẻ con nó mà nó không thương th́ nó thương thế chó nào được cái thằng đầy tớ Ố Nàm?”
Dù rất yêu mến, quư trọng người bạn đă gửi cho ḿnh đoạn phim, tôi không dám mở phim ra coi, ngần ngại măi, trong suốt một tuần lễ. Đến khi thấy tất cả các báo khắp thế giới đều loan tin này; tôi phải coi, và tôi cũng khóc.
Không phải chỉ khóc thương em bé Duyệt Duyệt. Mà thương cả một xă hội đang mất linh hồn.
Thương tất cả những người ở các xă hội khác nhưng cũng đang sống giống như vậy. Ngày xưa Mạnh Tử, một người Trung Hoa sống trước đây hơn 2000 năm, nói là bản tính con người là thiện. Ông nói tại sao ông tin như vậy: V́ ai thấy một đứa trẻ sắp bị tai nạn cũng (động ḷng trắc ẩn) vội vàng lo cứu. Đó là đầu mối của Đức Nhân. Trắc ẩn chi tâm, Nhân chi đoan dă. Tôi chắc ai coi đoạn phim tai nạn của em bé Duyệt Duyệt đó cũng phải khóc. Đầu mối của ḷng nhân vẫn c̣n trong ḷng người. Những người ở Phần Lan, Canada, Úc châu ai xem cũng phải khóc. Nói như vậy, để chúng ta thấy vẫn c̣n có thể tin ở Tính Thiện trong tâm con người, loài người ai cũng biết động ḷng trắc ẩn. Người Việt Nam hay người Trung Quốc cũng vậy.
Hàng triệu công dân mạng ở Trung Quốc cũng khóc, không khác ǵ chúng ta cả. Và họ lên tiếng, đặt câu hỏi, họ nổi giận, chắc chắn giận dữ hơn người Việt Nam! V́ ngoài nỗi khổ đau họ c̣n cảm thấy nhục nhă nữa. Một nỗi nhục chung, khó ḷng phai nhạt. Nhớ lại h́nh ảnh dân Nhật Bản sau trận động đất được truyền khắp thế giới, người Trung Hoa càng cảm thấy xấu hổ. Hai ngày sau, một nhật báo ở Thượng Hải đăng tin một bà gieo ḿnh tự trầm ở Tây Hồ, tỉnh Triết Giang, đă được một người nhẩy xuống cứu sống. Báo có đăng h́nh cảnh hai người lúc c̣n trên mặt hồ, người cứu mạng là một phụ nữ da trắng. Tờ báo không thể nói ǵ về tên, họ và tung tích “nữ hiệp” này, chỉ nói là một người Mỹ. V́ sau việc cấp cứu, người đàn bà đó đă bỏ đi.
Xă hội Trung Quốc đang mắc bệnh. Xă hội Việt Nam có khá hơn không, chúng ta không dám quả quyết. Ngay ở các xă hội khác, những cảnh như vậy cũng có thể xẩy ra. Điều đáng cho chúng ta suy nghĩ là câu hỏi mà chục triệu công dân mạng ở Trung Quốc đang hỏi: “V́ đâu nên nỗi?”
Trên các mạng lưới ở Trung Quốc, nhiều người đă thử t́m hiểu nguyên nhân. Người ta đổ tội đồng tiền; cả xă hội đang chỉ lo kiếm tiền, lạnh nhạt với tai nạn xẩy ra cho người khác. Lại nói đến t́nh trạng đô thị hóa. Khi hàng trăm ngàn người từ khắp nơi đổ về thành phố sống, họ đối xử với nhau như những người xa lạ, không có t́nh hàng xóm, láng giềng. T́m trong tâm lư học, nhiều người đă nêu lên hiện tượng gọi là “hiệu ứng bàng quan,” (bystander effect). Hiện tượng này được các nhà tâm lư học Mỹ gọi tên nhân một bản tin năm 1964. Cô Catherine “Kitty” Genovese, 29 tuổi, bị một hung thủ đâm ngay trước cửa ṭa nhà nơi cô cư ngụ, lúc nửa đêm về sáng. Cô khóc, cô la, kêu cứu. Nhiều hàng xóm thức dậy, mở cửa ra nh́n, nhưng không ai cứu, 38 người tất cả. Có bà bảo chồng gọi cảnh sát, nhưng ông già nói: Đừng lo. Chắc đă có hàng chục người gọi rồi. Đó là một hiện tượng tâm lư: Không ai nghĩ ḿnh có trách nhiệm cứu, v́ nghĩ rất nhiều người cùng chia sẻ trách nhiệm.
Ngoài những yếu tố tâm lư tâm lư trên, có người giải thích hiện tượng bé Duyệt Duyệt không được cứu là do “những đặc tính Trung Hoa” như nhật báo New York Times viết khi kể chuyện này. Một đặc tính là “Quan hệ.” Mối quan hệ lớn nhất của người Trung Hoa là gia đ́nh, đại gia đ́nh, c̣n quan hệ đối với “người ngoài” rất yếu. Có thể nói t́nh “lối xóm” ở nông thôn Việt Nam quan trọng không thua t́nh gia đ́nh; người Trung Hoa khác.
Tinh thần trọng nam, khinh nữ có thể ảnh hưởng, khiến người ta thờ ơ khi nạn nhân là một bé gái. Nếu đó là một em trai, liệu có khác hay không, chúng ta cũng khó đoán. Một yếu tố khác ảnh hưởng tới thái độ lănh đạm của những người qua đường là người ta sợ bị lôi thôi. Một câu chuyện cũ đă được các nhà tâm lư xă hội ở Trung Quốc nhắc tới là vụ án Bành Vũ ở Nam Kinh (南京彭宇案), năm 2006. Bành Vũ là một thanh niên, thấy một bà già té bị thương ngay cửa xe buưt đầy người chen lấn, xô đẩy, anh ta đă đỡ lên rồi đưa tới bệnh viện. Sau đó, gia đ́nh bà ta kiện, cho là chính Bành Vũ đă làm bà bị ngă. Và quan ṭa bắt anh trả 40% số tiền chi phí trị liệu, khoảng 7,000 đô la Mỹ. Quan ṭa phán thế này: Nếu không phải là người gây ra tai nạn, tại sao anh lại lo đưa bà ấy tới bệnh viện?
Chúng ta phải kinh ngạc trước lư luận của quan ṭa! Lời phán này giả thiết rằng trong xă hội ai cũng sống như ông quan ṭa, th́ b́nh thường không ai giúp đỡ ai bị nạn cả; trừ khi chính ḿnh gây tai nạn!
Nhưng ở nước Trung Hoa vẫn có nhiều người sống theo lối cổ, theo lối Mạnh Tử, họ sẵn sàng cứu giúp kẻ khác. Trong câu chuyện bé Duyệt Duyệt, người được cả thế giới ca ngợi là một bà già lượm rác, người đă cúi xuống nâng bé lên rồi hô hoán hỏi cha mẹ đứa bé này ở đâu. Bà Trần Hiền Muội (Chen Xianmei 陈贤妹), ban ngày làm công cho một cửa hàng, ban đêm đi lượm rác. Người phụ nữ 58 tuổi này không bỏ đi sau khi cứu đứa bé, v́ bà ở ngay đó, và lúc đó mới 6 giờ chiều, bà c̣n lo đi lượm rác tiếp cho tới nửa đêm. Mọi người có thể nh́n thấy bức h́nh chụp cảnh người mẹ bé Duyệt Duyệt quỳ lạy trước mặt bà và khóc lóc cảm ơn. Bà Hiền Muội lộ vẻ bối rối, đứng ngay đơ, mắt trông có vẻ ngạc nhiên, đưa tay ra đỡ, bàn tay buông thơng như thể bà không muốn đụng chạm vào tóc tai, quần áo vừa sạch vừa đẹp của một “bà chủ.”
Khắp thế giới vẫn có những người như bà Hiền Muội. Ở nước Trung Hoa cũng thế. Nhưng một điều khác chúng ta cần suy nghĩ là làm sao để một xă hội có nhiều bà Hiền Muội hơn? Có phải vụ án Bành Vũ làm cho những bà Hiền Muội biến dần mất hay không? Phải tổ chức xă hội ra sao để đảo ngược lại t́nh h́nh xuống dốc đó?
Ngô Nhân Dụng
Theo: Diễn đàn Thế Kỷ
Người Trung Quốc tự vấn
