Nghe nói khi đoàn biểu t́nh chống Trung Quốc đang tuần hành trên các đường phố Hà Nội trong các ngày Chủ nhật tháng 6, 7 và đầu tháng 8 vừa qua, một vài thanh niên lái xe máy đi ngang qua chơ miệng chửi: “Đồ điên!” Đọc trên internet, chúng ta cũng dễ dàng bắt gặp luận điệu tương tự trên một vài blog, ở đó, người ta ví những người biểu t́nh chống Trung Quốc như những tên Chí Phèo chuyên môn ăn vạ. Cứ mỗi sáng Chủ nhật là lại lăn ra đường ăn vạ.
Biểu t́nh gần Đại sứ quán Trung Quốc ở Hà Nội (h́nh chụp ngày 10/7/2011)H́nh: REUTERS
Tôi nghĩ chúng ta không nên vội chụp mũ những người có quan điểm như thế là tay sai của Trung Quốc. Không nên đồng nhất ḷng yêu nước với việc biểu t́nh cũng như không nên xem việc phản đối biểu t́nh như bằng chứng của một sự phản bội. Vấn đề ở đây, tôi nghĩ, là cách nh́n: nhiều người yêu nước và lo lắng trước sự uy hiếp cũng như xâm lấn của Trung Quốc nhưng lại không ủng hộ việc biểu t́nh v́ không tin là những cuộc biểu t́nh như vậy là có ích.
Bởi vậy, thay v́ kết tội nhau, trong bài này, tôi muốn phân tích vấn đề: liệu các cuộc biểu t́nh nói chung và các cuộc biểu t́nh chống Trung Quốc hiện nay nói riêng có lợi ích ǵ không?
Cần lưu ư là không phải ở Việt Nam mới có người hoài nghi ư nghĩa của các cuộc biểu t́nh. Trên thế giới, đây đó cũng không hiếm người bài bác chuyện tụ tập gào thét chống đối ngoài đường phố. Dĩ nhiên, ở đây, chúng ta không đề cập đến quan điểm của giới cầm quyền, vốn tự bản chất, luôn luôn ghét và muốn cấm đoán chuyện biểu t́nh, bất kể với động cơ hay mục tiêu ǵ. Chúng ta chỉ chú ư đến ư kiến của các học giả. Mà số đó, ở Tây phương, đặc biệt tại Mỹ, cũng không phải ít. Lập luận của họ có thể được tóm tắt như thế này: Thời của biểu t́nh đă qua rồi. Biểu t́nh càng ngày càng kém hiệu quả. Đừng biểu t́nh làm ǵ nữa. Vô ích.
Tại sao những người này lại đi đến nhận định như vậy?
Lư do thứ nhất, họ căn cứ vào t́nh h́nh chính trị tại Mỹ trong mấy thập niên vừa qua, ở đó, liên quan đến việc biểu t́nh, có mấy sự kiện nổi bật: Một, so với thời chiến tranh Việt Nam, số lượng người tham gia cũng như tác động đối với dư luận của các cuộc biểu t́nh giảm hẳn. Rất hiếm, nếu không muốn nói là không có cuộc biểu t́nh nào quy tụ cả hàng triệu người như trước. Phần lớn các cuộc biểu t́nh đều nhỏ. Và không để lại tiếng vang ǵ nhiều. Hai, không có cuộc biểu t́nh nào làm thay đổi được điều ǵ cả. Trước khi chiến tranh Iraq bùng nổ, bao nhiêu người xuống đường biểu t́nh, Tổng thống George W. Bush vẫn không đổi ư. Cuối cùng, bom đạn vẫn nỗ. Và người vẫn chết. Với bao nhiêu chính sách khác cũng vậy. Biểu t́nh th́ mặc biểu t́nh; giới lănh đạo vẫn cứ làm theo điều họ đă hoạch định sẵn.
Lư do thứ hai, càng ngày các cuộc biểu t́nh càng mang h́nh ảnh rất xấu. Điều này đến chủ yếu từ các cuộc biểu t́nh chống toàn cầu hóa. Lần nào có cuộc hội nghị giữa lănh đạo các cường quốc kinh tế cũng đều có biểu t́nh. Và cuộc biểu t́nh nào cũng có bạo động. H́nh ảnh những người đập phá các cửa tiệm đọc đường phố, ném đá hoặc ném bom lửa vào cảnh sát, gây rối loạn giao thông cũng như trật tự xă hội được chiếu trên các màn ảnh ti vi khiến phần lớn dân chúng ngao ngán. Dần dần người ta đồng nhất những kẻ biểu t́nh với những phần tử cực đoan và vô chính phủ.
Lư do thứ ba là, theo nhiều người, ở thời đại ngày nay, dân chúng có nhiều cách thức để bày tỏ thái độ và vận động chính trị hiệu quả hơn nhiều, ví dụ: viết bài hoặc thư gửi đăng báo, tạp chí hoặc các blog (có báo và blog có cả triệu người đọc!), vận động các dân biểu và nghị sĩ tại địa phương, tổ chức các cuộc tẩy chay hoặc khởi kiện chính phủ nếu thấy họ vi hiến, v.v... Trong bài “Một, hai, ba, bốn, xin đừng biểu t́nh nữa” (One, Two, Three, Four, Please Don't Protest Anymore) viết năm 2008, Matt Harrison kêu gọi: “Hăy bỏ các biểu ngữ ‘Bush là tội phạm chiến tranh’ xuống và hăy cầm ng̣i bút và trang giấy lên, hỡi các nhà đấu tranh xă hội!”
Những lập luận như vậy, nếu có giá trị, may lắm chỉ có giá trị ở các quốc gia có nền dân chủ lâu đời và bền vững. Riêng ở các quốc gia nghèo và thiếu dân chủ, chúng hoàn toàn vô giá trị. Phải so sánh các cuộc biểu t́nh tại các quốc gia đó với các cuộc biểu t́nh ở Mỹ và các quốc gia Tây phương vào thế kỷ 20, lúc biểu t́nh rơ ràng đă có tác dụng cực lớn trong việc làm thay đổi đời sống chính trị và xă hội. Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử cho các cuộc biểu t́nh là nhân tố quan trọng trong quá tŕnh tiến hóa của nhân loại. Chính các cuộc biểu t́nh đă khơi mào hoặc kết thúc các cuộc cách mạng lớn trong lịch sử, từ cách mạng Mỹ đến cách mạng Pháp. Cũng chính các cuộc biểu t́nh đă mang lại độc lập cho nhiều quốc gia thuộc địa ở châu Phi và châu Á, bao gồm cả Ấn Độ; chấm dứt chế độ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi; dẫn đến việc Mỹ rút quân ra khỏi Việt Nam; mang lại chiến thắng cho các phong trào tranh đấu cho nhân quyền và nữ quyền, cho giới lao động, và nhiều nỗ lực bảo vệ môi trường, v.v...
Bởi vậy, lập luận thứ nhất nêu trên không có giá trị đối với các quốc gia đang trên quá tŕnh dân chủ hóa.
Lập luận thứ hai cũng không thích hợp. Ở các quốc gia độc tài hoặc nửa độc tài, vũ khí và quyền lực nằm trong tay nhà cầm quyền, do đó, thường chỉ có nhà cầm quyền mới bạo động. Riêng ở Việt Nam th́ hầu như cuộc biểu t́nh nào cũng ôn ḥa. Bạo động chỉ xuất phát từ công an. Những h́nh ảnh bạo động nhất liên quan đến các cuộc biểu t́nh tại Việt Nam đều dính đến công an: lúc th́ công an bắt, bóp cổ và vác hay khiêng người đi biểu t́nh như khiêng/vác lợn, lúc th́ công an đạp thẳng vào mặt người dân lúc họ đang bị các công an khác giữ chặt, v.v...
Lập luận thứ ba lại càng không thích hợp. Trong một xă hội hoàn toàn không có tự do ngôn luận và tự do chính trị như tại Việt Nam, mọi cuộc vận động từng chứng minh có nhiều hiệu quả ở Tây phương hoàn toàn vắng mặt. Không có con đường nào cho các cuộc vận động hành lang cả. Không có cách ǵ để khuấy động lên các cuộc tranh luận tập thể cả. Biểu t́nh trở thành cách thức duy nhất để lên tiếng.
Đến đây, xin bạn đọc lưu ư đến hai điểm:
Thứ nhất, hầu hết các lập luận cho biểu t́nh là vô hiệu chỉ xuất hiện từ năm 2010 trở về trước. Từ đầu năm 2011 đến nay, ít nhất là trên báo chí tiếng Anh, tôi không thấy ai lặp lại quan điểm ấy cả. Lư do thật đơn giản: các cuộc biểu t́nh ở Bắc Phi và Trung Đông, ít nhất là tại Tunisia và Ai Cập vào đầu năm nay, đă chứng minh một cách hùng hồn là chúng có hiệu quả. Hiệu quả lớn lao và vô cùng hiển nhiên. Không có ai có thể hoài nghi hay phủ nhận được.
Thứ hai, như là hệ quả của điều vừa tŕnh bày, ở Việt Nam, biểu t́nh vẫn là một lựa chọn tối ưu cho những kẻ thấp cổ bé miệng nếu họ muốn tiếng nói của họ được nghe.
* Blog Nguyễn Hưng Quốc (VOA)
Biểu t́nh có ích lợi ǵ không?
