“Cơn lốc” trầm, kỳ và nghịch lý bảo tồn

Giá 1kg trầm hương loại 1 lên đến vài trăm triệu đồng, còn giá của 1kg kỳ nam thì không tưởng: Gần chục tỷ đồng. Vậy nên, trai tráng bỏ ruộng vườn để lên rừng "ngậm ngải tìm trầm" ngày càng đông...

Tại huyện miền núi Đại Lộc, dường như năm nào cũng có một vài tin đồn liên quan đến việc trúng đậm trầm hương, kỳ nam, hàng loạt nông dân thành tỷ phú... Và cuối tháng 6.2011, miền quê này lại rúng động bởi tin trúng đậm hàng trăm ký kỳ nam, bán được cả ngàn tỷ đồng...

Một trong những lô hàng trầm hương được địu trầm Đại Lộc khai thác.

Thôn làng rúng động vì trầm

Chủ tịch UBND xã Đại Nghĩa - ông Cao Văn Nhạc xác định với báo giới là có việc hơn 30 thanh niên của địa phương vừa khai thác được kỳ nam, giá trị nhiều tỷ đồng. Thực tế là thôn Nghĩa Bắc, xã Đại Nghĩa đã thành “điểm nóng” từ những ngày cuối tháng 6 đến nay. Làng quê vốn bình yên bỗng chốc người, xe tấp nập.

Ngoài các đoàn thương lái, cánh nhà báo, người dân hiếu kỳ đến dò mua, lấy thông tin... còn có cả những đám giang hồ tứ xứ tìm về để... xin đểu. Hiện tượng này vốn không lạ ở Đại Lộc, càng không ngoài dự tính của những địu trầm, nên gần như họ trốn biệt. Vì vậy mà câu chuyện trúng đậm kỳ nam trở thành hư hư, ảo ảo.

Ông Trương Đăng Thịnh - một trong những thương lái có "máu mặt", có khả năng huy động vài chục đến cả trăm tỷ đồng trong 1 đêm để mua kỳ nam của địu trầm Đại Lộc, khẳng định: "Không có việc trúng đậm kỳ nam, lại không có chuyện bán được cả ngàn tỷ đồng trong đợt này". Chính ông Thịnh đã được "sờ nắn", xem rất kỹ lô hàng này.

Ông Thịnh cho biết, nhóm thanh niên gần 30 người đã khai thác được trầm hương chứ không phải kỳ nam. Đây là lô hàng lớn về khối lượng, nhưng chất lượng thì không được "đẹp". Đã thế, việc mua bán cũng phức tạp vì nhiều chủ sở hữu, giá cả lại bị "hô" quá trời nên gần như họ chưa bán được. "Tôi biết được giá trị toàn bộ đợt hàng này cũng chỉ vài chục tỷ đồng thôi" - ông Thịnh nói.

Dựng kịch bản để bán trầm

Còn nhớ vào cuối tháng 4.2005, tại làng Mỹ Hảo, xã Đại Phong, huyện Đại Lộc cũng từng có tin đồn. 7 thanh niên trúng cả trăm kg kỳ nam. Lập tức, thương lái từ Bắc chí Nam, thậm chí có cả người Thái Lan, Singapore, Đài Loan, Nhật Bản... về "cắm trại" để chờ mua hàng. Tình hình an ninh trật tự tại địa phương này trở nên phức tạp. Riêng 7 thanh niên - những nhân vật chính của vụ việc lại... mất tích bất ngờ.

Ông Trương Đăng Thịnh chính là người đã mua lô hàng của 7 thanh niên ở làng Mỹ Hảo năm ấy. Ông Thịnh kể lại: “Đấy là một trong những lô hàng đi vào "lịch sử trúng trầm, kỳ" của huyện Đại Lộc. Toàn bộ giá trị lô hàng trên 30 tỷ đồng. Tuy nhiên, nhóm 7 chàng nông dân khi ấy còn ngây ngô nên gần như tôi phải thu xếp toàn bộ.

Theo sách "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của GS-TS Đỗ Tất Lợi, trầm hương là nhựa của cây trầm hương (còn có tên cây dó), có mùi thơm. Kỳ nam là tên loại trầm quý nhất. Trầm hương được dùng trong y học cổ truyền, làm thuốc trị bệnh nôn mửa, đau bụng, đau dạ dày. Tuy nhiên, giá trị chính của trầm hương là sử dụng làm hương liệu trong công nghiệp mỹ phẩm, nhất là mỹ phẩm thượng hạng cũng như các đặc sản cao cấp phục vụ kỹ nghệ du lịch.
T.K

Chúng tôi nhận được tin về lô hàng có giá cả trăm tỷ đồng sắp được đưa về từ rừng núi Gia Lai. Ngay trong đêm, tôi đã đi huy động cả chục hiệu vàng, người quen, ngân hàng... để có được vài chục tỷ đồng. Một mặt, cử ngay toán người về mai phục ở Đại Phong để tiếp cận, mua hàng”.

Điều bất ngờ đấy là thông tin phát tán đi quá nhanh nên có đến 4 nhóm người lạ mặt cùng đến để xem, "đấu giá" lô hàng trong đêm. Cuộc mua bán gay cấn đến nghẹt thở suốt nửa đêm về sáng thì nhóm ông Thịnh kết nối được khách hàng Đài Loan, nên quyết định lấy hàng với giá cao nhất.

Họ chia lô hàng làm 2, tức tốc lên đường vào TP.HCM bằng đường Hồ Chí Minh và theo QL1A khi trời chưa hửng sáng. Riêng ông Thịnh vẫn ở lại Đại Phong, giả vờ ôm tiền quẩn quanh dò tin để mua như là lô hàng chưa hề được bán.

Ngày hôm sau, khách dò mua ngày càng đông. Nhóm ông Thịnh phải tiếp tục dựng kịch bản mua, tẩu tán hàng. Đêm tối, họ (vờ) ôm hàng từ Đại Phong, lao xuống sông Vu Gia, lên bobo để xuôi ra Giao Thuỷ.

Từ đấy, tiếp tục chia người lên 2 ô tô đợi sẵn rồi chia 2 ngả về đường Hồ Chí Minh và QL1A. Tuy nhiên, lần này họ chạy ngược ra hướng Bắc. Cuộc hành trình này bị truy đuổi, vất vả để giải thích... nhưng thực tế thì lô hàng đã bán trót lọt từ trước...

Quỳnh Châu (Dân Việt)

Trúng đậm kỳ nam, địu trầm trở thành tỷ phú nhưng thân phận họ cũng nổi trôi như những ngày còng lưng cõng chuyến.

Hàng ngàn người khác ở quê nhà cũng nêu gương họ, mang giấc mơ tỷ phú mà nối đuôi nhau để tiếp tục lên rừng. Họ bỏ lại làng quê xao xác những người vợ, người mẹ trĩu gánh âu lo.

Tỷ phú nhờ lộc trời

Cơn sốt tìm trầm thực tế rộ lên từ những năm đầu thập niên 1980. Quảng Nam là một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về số người hành nghề này. Phương pháp khai thác thủ công theo kiểu huỷ diệt. Tìm gặp cây dó bầu, địu trầm liền sát hạ, băm tìm từ ngọn cho đến tận rễ cây. Bởi vậy, nguồn tài nguyên quý giá này đã gần như cạn kiệt.

Người dân thôn Phước Lộc, Đại Lộc nhốn nháo chờ tin...

Người tìm trầm xứ Quảng bây giờ lang bạt tận các vùng rừng xa xôi ở các tỉnh bạn, đôi khi lạc qua cả rừng Lào, Campuchia. Nhưng, lộc trời thỉnh thoảng lại ban tặng cho những người phiêu dạt này, cứ như một thứ "thuốc nhử", gây nghiện, khiến những trai tráng ở Quảng Nam đến bây giờ vẫn miệt mài lên núi tìm trầm.

4 thanh niên (trong số 7 người) của làng Mỹ Hảo, trúng đậm kỳ nam, trở thành tỷ phú vào năm 2005 đã thực sự đổi đời. Sau khi bán hàng trót lọt, họ đã chia nhau mỗi người được gần 4 tỷ đồng để gửi ngân hàng.

Vốn xuất thân từ miền quê quá nghèo khổ, lại một đời vất vả lội rừng nên họ biết giá trị của đồng tiền. Bởi vậy, Trương Văn Lợi (SN 1975)- người anh cả của nhóm đã "dừng bước giang hồ". Với số vốn khấm khá ấy, Lợi đã vào TP.HCM mở công ty xây dựng. Còn anh em nhà họ Doãn Thành Tài (SN 1979), Doãn Xuân Tuấn (SN 1988), thì bỏ quê Đại Phong, lên thị trấn Ái Nghĩa tậu nhà, mua ô tô để chuyển sang nghề vận tải hành khách đường dài. Một số thanh niên khác thì ra TP.Đà Nẵng, chuyển sang nghề kinh doanh buôn bán...

Tuy nhiên, số phận may mắn như vậy không phải đến với tất cả những người trúng trầm ở Quảng Nam. Theo chính quyền xã Đại Phong, huyện này đã từng có 4 thợ trầm xã Đại Minh trúng trầm, bán được 1,4 tỷ đồng. Tuy nhiên, sau đó những cuộc cờ bạc rượu chè, ăn chơi trác táng, thậm chí đánh người, gây tai nạn giao thông… đã đưa họ đến kết cục trắng tay rồi hoàn kiếp thợ trầm.

Số người trúng trầm vài trăm triệu đồng ở Đại Lộc xưa nay không kể xiết, nhưng cũng “của thiên trả địa”. Đáng nói nhất là có cả chục người, từng là cán bộ công chức, vì ham món hời trời cho nên bỏ cả công sở, chuyển sang nghề địu trầm. Không may, trong số họ chưa có ai đổi đời được.

Tan tác làng quê

Không còn là thời hưng thịnh của nghề tìm trầm, song mỗi năm, chỉ riêng huyện Đại Lộc có cả ngàn người nối đuôi nhau lên rừng bới mót trầm, kỳ. Hiện tượng này thường rộ lên sau thời điểm có người trúng lớn.

Tháng 9.2010, tại huyện này cũng rộ tin đồn nhóm 10 người trúng được kỳ nam, bán hơn 20 tỷ đồng. Lập tức, cả ngàn thanh niên kéo nhau lên vùng núi giáp ranh Quảng Nam- Quảng Ngãi và Kon Tum để xăm rừng, đào bới. Chỉ riêng xã Đại Quang, chính quyền đã thống kê không dưới 500 người rời quê, lên núi.

Xóm làng hiu hắt, ruộng đồng thiếu bóng đàn ông. Nhưng khủng khiếp hơn là đến giữa tháng 10.2010, tin đồn cho hay có 14 người ở xã Đại Quang và Đại Nghĩa vì ăn nấm độc mà bị chết tập thể giữa rừng... Cả chính quyền và hàng vạn thân nhân của những người tìm trầm thất thần. Tôi còn nhớ, chính quyền còn dự phòng cả phương án đưa phương tiện đi đón thi thể của người bị nạn.

Trưởng Công an xã Đại Quang, ông Trương Văn Dũng hoang mang: "Chính quyền đã nhận được cấp báo từ dân, rằng có đến 14 người đi tìm trầm, do ăn nấm độc mà chết giữa rừng. Hàng ngàn người đã toả đi tứ phương, thành nhiều nhóm trên rừng, không biết đâu mà xác định. Công an huyện Đại Lộc đã chỉ đạo các địa phương lập tức rà soát số người đã rời quê, lên núi tìm trầm. Vì thế mới biết xã Đại Quang có hơn 500 thanh niên trai tráng đã đi tìm trầm vào các tỉnh Khánh Hoà, Kon Tum, Gia Lai. Sau khi rà soát lại số người là thân nhân, xã phát hiện nhóm 11 người ở thôn Phước Lộc là mất thông tin với gia đình nhiều ngày liền".

Trong đó có 2 anh em Nguyễn Xuân Luyến, Nguyễn Xuân Sơn cùng cậu ruột là Đậu Văn Hùng và 2 người anh họ Phan Văn Thiết và Nguyễn Văn Chung cùng đi 1 nhóm. Có mặt tại thôn Phước Lộc lúc ấy, chúng tôi cũng bàng hoàng theo hàng ngàn dân ở đây. Căn nhà chị Nguyễn Thị Thu Hoà - vợ của Nguyễn Xuân Luyến đông nghẹt người. Người dân cả thôn Phước Lộc bỏ việc đồng áng, bỏ cả ăn uống mà thẫn thờ chờ tin thân nhân, bà con. Vợ con các gia đình địu trầm mất liên lạc thất thần, chìm trong nước mắt lo sợ.

Cảnh rối loạn tâm thần này cũng xảy ra tương tự tại các xã Đại Đồng, Đại Nghĩa, Đại Phong... nơi có thân nhân của hàng trăm dân địu trầm. Nhưng, rất may, hung tin ấy chỉ là tin đồn. Riêng làng quê xao xác, kinh tế nhiều gia đình suy kiệt vì thiếu vắng lao động đàn ông là có thực.

Quỳnh Châu (Dân Việt)

Với giá bán hàng trăm triệu đồng 1kg trầm hương, gần chục tỷ đồng 1kg kỳ nam nhưng, mức độ quý hiếm của trầm hương, kỳ nam như thế nào, sử dụng vào việc cụ thể gì thì ít người được biết và không phổ biến ở Việt Nam.

Ngoài tầm kiểm soát

Phần lớn trầm, kỳ sau khi khai thác được đều bị bán sang nước ngoài. Giám đốc Sở NNPTNT Quảng Nam, ông Nguyễn Thanh Quang cho biết: "Trầm hương, kỳ nam là mặt hàng quốc cấm, không được khai thác, mua bán dưới bất cứ hình thức nào.

Tuy vậy, trong vòng 20 năm nay, chưa thấy xảy ra vụ việc bắt, tịch thu trầm, kỳ nào cả, mặc dù tin đồn về việc "trúng đậm" trầm hương, kỳ nam vẫn thường xảy ra hàng năm ở một số huyện miền núi của Quảng Nam. Quy định cấm vẫn hiệu lực, song cũng chẳng có văn bản, hướng dẫn mới nào cập nhật về việc tăng cường quản lý, bảo vệ loại tài nguyên đang có nguy cơ cạn kiệt này".

Sản phẩm trầm hương nhân tạo từ cây dó vườn

Về việc có hàng ngàn thanh niên trai tráng các huyện miền núi Đại Lộc, Nông Sơn, Hiệp Đức... bỏ ruộng vườn, ùn ùn kéo nhau lên núi để tìm trầm mỗi năm thì gần như ngoài tầm kiểm soát của chính quyền.

Trả lời phỏng vấn báo chí về vấn đề này, một quan chức của UBND huyện Đại Lộc (Quảng Nam) cho biết, thanh niên lên núi tìm trầm, kỳ theo từng nhóm nhỏ, giống như đi phụ hồ. Việc rời bỏ nông thôn, đi làm ăn xa vào vụ nông nhàn là hết sức bình thường ở các vùng quê.

Chính quyền cũng không có quy định nào cấm họ rời quê để hành nghề khác ngoài làm nông. Trong khi đó, rừng mênh mông, kiểm lâm giới hạn, nên việc hàng ngàn người tứ tán khắp nơi trên rừng thì không ai quản lý được.

Trầm hương, kỳ nam được khẳng định là nguồn tài nguyên quý giá của quốc gia, song nó là loại hình sản phẩm đặc thù, không giống với các loại khoáng sản khác như vàng chẳng hạn.

Trầm, kỳ vừa nằm trên thân cây dó, vừa ở trong lòng đất, nhưng nó không theo vỉa theo lò, không có bất kỳ phương tiện thiết bị nào để định vị, thăm dò được. Việc khoanh vùng, bảo vệ càng không thể bàn đến. Khai thác, tìm kiếm trầm, kỳ từ xưa nay vẫn hoàn toàn là thủ công và phụ thuộc vào kinh nghiệm của thợ rừng.

Theo địu trầm Trương Văn Hoàng ở huyện Quế Sơn (Quảng Nam), các cây dó tự nhiên, có kích thước bằng cổ tay người trở lên ở những cánh rừng của VN hiện nay gần như không còn. Bây giờ, phần lớn dân địu trở lại những cánh rừng cũ mà họ từng qua trước đây để đào bới những cội dó đã đốn hạ từ trước. Họ đi theo trí nhớ, kinh nghiệm và nhiều khi xăm đào vụn nát cả khoảnh rừng nghi có cội dó.

Bởi vậy, không thể có kết luận nào về việc có còn trầm, kỳ trên các cánh rừng của VN hay không, trữ lượng bao nhiêu, bảo vệ nó bằng cách nào...

Nan giải tái tạo

Cây dó chưa được xem là loại thực vật quý hiếm, cần được bảo vệ. Nhưng trầm, kỳ chỉ hình thành và có được sản phẩm từ trên cây dó. Trầm tự nhiên hình thành từ những vết thương trên cây dó (gãy cành, nhánh do va chạm, gió bão, mảnh bom đạn, do côn trùng đục khoét...). Sự phát triển của sản phẩm này giống như một loại nấm và được phát tán theo cơ chế "quá giang" qua một số loại côn trùng. Bởi vậy nên có nhiều rừng dó đầy thương tích nhưng lại không hề có trầm.

Tuỳ mật độ tinh dầu trầm có trên thân dó như thế nào mà người ta phân loại trầm. Và trầm trở thành kỳ nam chỉ khi mật độ tinh dầu trầm đậm đặc, không còn tạp chất là thân cây dó trong đó. Kỳ nam chỉ được tìm thấy ở các cội dó đã chết, rục. Tinh chất này có thể làm chết cả vạt rừng gần nơi nó tồn tại. Đó là đặc điểm nhận biết có kỳ nam phổ biến của dân tìm trầm. Việc hình thành trầm, kỳ phải trải qua thời gian dài và cộng hưởng nhiều yếu tố khách quan của tự nhiên. Vì thế, khi bị khai thác, nguồn tài nguyên này gần như không thể tái tạo được.

Theo ông Nguyễn Thanh Quang, rõ ràng từ việc trồng dó, tạo trầm của một số hộ dân hiện nay đã khẳng định là có hướng hy vọng cho việc tái tạo nguồn tài nguyên quý hiếm đang dần mất đi này.

Trong vài chục năm gần đây, ở các huyện miền núi của các tỉnh Quảng Nam, Phú Yên và Bình Định rộ lên phong trào trồng dó, tạo trầm. Khi cây dó đủ lớn, người ta tạo các vết thương trên thân cây, bơm hoá chất... để tạo trầm. Trầm hương từ cách làm nhân tạo này khi đốt lên vẫn có mùi thơm như trầm tự nhiên, nhưng giá trị như thế nào thì vẫn còn... mù mờ. Thực tế loại trầm tự nhiên giá bán không cao. Phần lớn chúng được dùng sản phẩm phục vụ trong nước, làm hàng mỹ nghệ, hàng lưu niệm.

Ông Nguyễn Thanh Quang cho biết, hiện có hàng trăm ngàn cây dó bầu được trồng tại địa phương, tập trung nhiều nhất ở các huyện Tiên Phước, Hiệp Đức và Nông Sơn. Đã có nhiều hội thảo, hội nghị bàn sâu về phương thức phát triển loại cây trồng công nghiệp và cách tạo trầm, nhưng thực tình chưa có kết quả rõ ràng.

Dù thực tế ở một số nông hộ, người dân khai thác hiệu quả từ việc tạo trầm nhân tạo, chế tác hàng mỹ nghệ, nhưng chính quyền và ngành nông nghiệp chưa dám đưa ra mô hình chuẩn nào để khuyến nông, lâm. Vì vậy, việc trồng dó, tạo trầm chưa được khuyến khích mà chỉ là tự phát trong dân.

Theo Quỳnh Châu (Dân Việt)