HỌC THỨC VÀ HỌC LÀM NGƯỜI

[trungthuc]

Có câu nói như thế này, tuy không dễ nghe lắm, nhưng đó là sự thật khó chối cãi: "Đại học không dạy cách làm người, xã hội lại không chấp nhận người chưa biết sống!"

Câu nói ngắn gọn này đã chỉ ra một nghịch lý thật chấn động của xã hội hiện đại: sự thiếu vắng một nền tảng đạo đức và tu dưỡng cá nhân, trong khi xã hội lại được vận hành theo những yêu cầu ngầm về nhân cách. Đây không chỉ là một lời phê phán, mà là hồi chuông cảnh tỉnh cho cả một nền văn minh đang dần dần xa rời với bản chất từ gốc rễ nhất: học cách làm người trước khi hấp thụ kiến thức hiểu biết qua sách vở, trường lớp.

Bức tranh nghịch lý: Học thức không đại diện được cho nhân cách con người

1/ Đại học: Rèn luyện năng lực nhưng bỏ quên nhân tâm

Trải qua 12 năm học phổ thông và 4–6 năm ở bậc đại học, phần lớn các học sinh được trang bị rất nhiều về kiến thức chuyên ngành, kỹ năng kỹ thuật, ngôn ngữ học thuật và khả năng suy nghĩ phân tích. Thế nhưng, những điều căn bản về chuyện học làm người như:
- Làm sao để giữ được chữ tín?
- Làm sao để giao tiếp có hiệu quả, thấu hiểu, khoan dung với người khác?
- Làm sao để chấp nhận thất bại, tha thứ, kiểm soát cảm xúc, cư xử tử tế…
… lại hầu như không được dạy dổ một cách nghiêm túc và có hệ thống.

Nhiều bạn trẻ sau đại học khi tốt nghiệp ra trường, tuy giỏi về năng khiếu kỹ thuật chuyên môn nhưng rất yếu về lễ độ trong cách xử thế, tuy giỏi tranh luận nhưng không biết lắng nghe, giỏi phản bác nhưng thiếu lòng trắc ẩn, giỏi CV nhưng dở EQ, thì việc thất bại không phải đến từ năng lực mà từ cách sống, cách đối nhân xử thế dù hiện diện có mặt trong đời sống thực tế.

Chúng ta cần nhìn nhận một thực tế đầy đau đớn rằng: Họ có thể là những "cỗ máy suy nghĩ" được rèn luyện thật tốt, nhưng trên thực tế chỉ là những con người đơn thuần mà tâm hồn chưa hề được cho uốn nắn theo đúng nghĩa bóng và đen.

2/ Xã hội: Không khoan dung với sự vụng về nhân cách

Xã hội hiện đại, vốn chứa đầy tính cách cạnh tranh và khắc nghiệt, lại không có sự nhẫn nại cho "người đang học làm người". Không có ai dừng lại để chỉ ra cho bạn hiểu rằng:

- Giao tiếp không chỉ là nói, mà còn là tinh tế.
- Làm việc không chỉ là năng suất, mà còn là đạo đức hành xử.
- Thành công không chỉ đến từ kỹ năng, mà còn đến từ phẩm cách.
- Người non nớt bị gạt ra bên lề với ánh nhìn khinh miệt, người vụng về bị cô lập, người ích kỷ bị xa lánh, và từ đó, họ bước vào vòng xoáy của sự chối bỏ–tổn thương–phòng vệ–lệch lạc.

Kết quả là một thế hệ người trẻ, đứng giữa hai cực: được kỳ vọng như người trưởng thành, nhưng chưa từng được rèn thành nhân cách.

(Minh họa)
Vì đâu mà ra nông nỗi này?

1/ Nền giáo dục nặng về bằng cấp, xem nhẹ học làm người

Hệ thống giáo dục đại học hiện nay phần lớn chạy theo các tiêu chuẩn: tín chỉ, đầu ra, điểm số, kỹ năng nghề nghiệp. Trong đó, khái niệm "học làm người" bị xem là "mềm", "phản khoa học", "không đo lường được".

Thầy cô thì mải mê chạy KPI, học trò thì đắm chìm trong kiến thức chuyên môn, và cả hai bên lại vô tình bỏ quên điều quan trọng nhất: tu dưỡng tâm hồn, xây dựng nhân cách tốt.

Hơn nữa, việc giáo dục về đạo đức nếu có, thường chỉ dừng lại ở mức "giáo điều", "lý thuyết", hoặc "biến thành các khẩu hiệu khô cứng, không đủ sâu để cảm hóa người học".

Người ta có dạy thêm vô vàn các khóa đào tạo về kỹ năng giao tiếp, về cách đọc vị, về sống Khỏe mạnh (healthy), về khả năng thuyết phục đám đông, nhưng người ta lại không thật sự sống thật với nó, người ta chỉ xem nó như một thứ công cụ. Điều đáng buồn nhất là, khi một người nếu xem đạo đức, văn hóa, chỉ là công cụ để đạt được vẻ bề ngoài, cho đánh bóng cá nhân, đạt được lợi ích cá nhân, đó mới thực sự là điều thật đáng buồn nhất.

2/ Gia đình buông lỏng vai trò Đạo Đức

Gia đình, vốn là nền móng ban đầu để cho một con người học hỏi ra cách sống, cũng đang bị lung lay khi:

- Cha mẹ bận rộn mưu sinh, ít trò chuyện, ít lắng nghe con cái.
- Trẻ em được nuông chiều, khen ngợi quá mức, ít bị uốn nắn sai trái nhỏ.
- Nhiều phụ huynh chú trọng thành tích học tập hơn là nhân cách.

Khi đạo làm người không được gieo xuống từ lúc còn nhỏ, thì đến khi lớn khôn, tuy chưa muộn, nhưng đã quá khó.

3/ Xã hội thực dụng hóa nhân sinh

Chúng ta đang sống trong một xã hội mà:

- Sự thành công được định nghĩa qua tiền tài và địa vị.
- Nhân cách tốt tuy "đáng quý" nhưng không được xem là "thiết yếu".
- Người sống tử tế dễ bị xem là "khờ khạo", người sống thật lại bị chê là "thiếu khôn ngoan".

Tất cả những điều đó đã khiến cho nhiều người cả tin rằng, làm người tử tế không cần thiết bằng việc trở nên giỏi giang và thành đạt. Và chính niềm tin sai lệch ấy đang góp phần làm bào mòn đạo đức xã hội.

Hậu quả: Một xã hội tuy phát triển nhưng bị rạn nứt trong im lặng

1/ Suy sụp tinh thần nơi người trẻ

Khi người trẻ được đào tạo để trở nên giỏi giang về nhiều mặt nhưng không được chuẩn bị để đối mặt với tổn thương, mâu thuẫn, phê bình, thua cuộc, cô đơn… thì họ rất dễ bị suy sụp tinh thần khi va chạm với thực tế.

Sự trầm cảm, lo âu, bất mãn xã hội ngày càng gia tăng không hẳn vì họ yếu đuối, mà vì họ chưa từng được học cách để đứng vững trong đời. Họ nghĩ rằng, miễn là có bằng cấp, khi bước ra ngoài xã hội, họ sẽ nắm được vị trí cao và công việc phù hợp. Nhưng cuộc đời đâu có chỉ màu hồng trong sáng như vậy.

Sự phấn đấu khi chú trọng quá mức về học thức, về năng lực của bản thân, truy cầu theo đuổi lợi ích dần dần sẽ khiến cho nội tâm một người ngày càng trở nên nông cạn và bị vật chất cảm hóa. Rồi họ sẽ không còn tin vào định mệnh, vào nhân quả, vào quy luật tự nhiên. Đó mới là gốc rễ của vấn đề.

2/ Đứt gãy các mối giao tiếp giữa người với người

Khi nhân cách không được nuôi dưỡng, người ta dần dần sống ích kỷ, phản ứng cực đoan, thiếu sự đồng cảm. Giao tiếp xã hội do vậy sẽ trở nên lạnh nhạt, thô ráp, thậm chí nguy hiểm:

- Gia đình tan vỡ vì thiếu sự thấu hiểu, cảm thông, bao dung.
- Đồng nghiệp đấu đá vì lòng đố kỵ.
- Người yêu bỏ đi vì thiếu cảm xúc đã trưởng thành.

3/ Sự suy đồi văn hóa xã hội theo chiều sâu

Xã hội hiện đại phát triển về khoa học kỹ thuật, cơ sở hạ tầng, nhưng đạo đức lại bị xuống cấp. Người ta đầu tư cho AI, cho robot, nhưng quên đầu tư cho việc "học làm người" của chính mình. Đó là một dạng tiến bộ một chiều, thiếu sự bền vững.

Phá lỗ hổng: Làm sao để hàn gắn?

1/ Giáo dục phải trở lại gốc rễ: Dạy làm người trước khi dạy học nghề

- Học triết học, đạo đức, lịch sử nhân loại không chỉ để nâng cao kiến thức hiểu biết mà để sống cho tốt, cho tử tế hơn.
- Cần những môn học không đào tạo ra kỹ năng, mà cho rèn luyện phẩm hạnh, bản lĩnh sống, trau dồi văn hóa truyền thống chân chính.
- Học vấn là gốc, nhưng nhân cách là rễ. Gốc mà không có rễ thì cây sẽ đổ theo gió.

2/ Phụ huynh: Phải trở thành "người thầy đầu tiên"

- Cha mẹ nên dạy dổ con từ điều nhỏ nhặt nhất: biết xin lỗi, biết kiên nhẫn, biết nhường nhịn.
- Phê bình đúng lúc, định hình ra thói quen nhân cách ngay từ tuổi thơ.

3/ Người trẻ: Phải tự học, tự tỉnh ngộ ra
Trong xã hội này, học làm người là môn học không có ai ép buộc nhưng ai không học thì sẽ nhậ lấy hậu quả đau đớn về sau.

Tự đọc, tự trải nghiệm, tự tỉnh ngộ, tự điều chỉnh, là cách duy nhất để trưởng thành thật sự.

Trở về cái gốc làm người

Một tấm bằng đại học sẽ mở cho bạn cánh cửa của sự nghiệp. Nhưng chỉ có nhân cách mới mở cho bạn cánh cửa lòng người.

Đừng nên trách xã hội quá khắt khe. Vì học làm người, chưa bao giờ là môn học bắt buộc, nhưng lại luôn là bài kiểm tra bắt buộc trong đời bạn.

"Người có học mà thiếu đức, chẳng khác gì con thuyền lớn không bánh lái, đi xa mà không biết sẽ đi về nơi đâu".