Qua gần 10 năm khai quật, các nhà khảo cổ sửng sốt khi phát hiện ra cả một khu Hoàng thành với hệ thống công tŕnh Phật giáo vô cùng hoành tráng có niên đại ngh́n năm tuổi, tại vùng đất Lục Yên, Yên Bái.
Sự phát lộ của hệ thống “Hoàng thành Yên Bái” trải dài khắp xă Tân Lĩnh (Lục Yên - Yên Bái) và lan ra một số vùng lân cận với những di chỉ c̣n lại khá nguyên vẹn khiến nhiều nhà khảo cổ sửng sốt. Thế nhưng, điều mà khiến giới khảo cổ ngạc nhiên nhất là tại sao giữa vùng đất xa xôi ấy, cách đây cả ngh́n năm, lại xuất hiện những dấu ấn rơ nét của văn hóa Chăm Pa, nền văn hóa măi phía cực Nam Việt Nam?
Những hiện vật tại "Hoàng thành Yên Bái" có niên đại và h́nh dạng giống hiện vật được khai quật tại Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.
“Hoàng thành Yên Bái” nằm trải dài trên khắp một vùng rộng lớn đến trên dưới 10 cây số vuông, được bao bộc bởi một thung lũng bằng phẳng bên ḍng sông Chảy và thượng nguồn hồ Thác Bà.
Phải mất nhiều giờ đồng hồ vượt qua những nhiều vùng địa h́nh khúc khuỷu, chúng tôi mới khám phá được phần nào khu thung lũng huyền bí ngh́n năm tuổi này. Giữa những ruộng ngô đương sắp kỳ trổ bắp là thấp thoáng những “ngôi nhà” do đoàn khảo cổ học dựng lên tại các hố khai quật để bảo vệ di vật.
-2176e.JPG)
“Hoàng thành Yên Bái” được bao bộc bởi một thung lũng bằng phẳng bên ḍng sông Chảy và thượng nguồn hồ Thác Bà.
Theo niên đại của những di chỉ được khai quật tại thung lũng này th́ ngh́n năm trước nơi đây là cả một hệ thống sầm uất những đền đài thành quách, những cung điện chùa tháp với cuộc sống đô hội phồn hoa. Thời gian đă vùi lấp tất cả dưới lớp đất đá. Nhưng cũng chính thời gian đă làm phát lộ trở lại những dấu ấn xưa để h́nh bóng cha ông c̣n thấp thoáng trên mảnh đất miền biên viễn này, như một lời khẳng định chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Ông Liễu Văn Chanh, một người dân ở xă Tân Lĩnh thật thà cho biết ông và những người nông dân thuần phác ở đây từ bao đời cứ làm ngô, làm lúa trên cánh đồng này. Mỗi vụ lật đất, họ lượm được những mảnh gạch, mảnh ngói vàng h́nh rồng đầu phượng mà chẳng mảy may nghĩ rằng đó đă từng là một phần của những lâu đài thành quách. Những người nông dân chỉ nghĩ những mảnh vỡ vô tri mà thế hệ trước vứt bỏ nên gom lại ném cả lên bờ cho đỡ vướng khi cày, bừa để rồi nhiều nhà khảo cổ sau này phải sửng sốt tiếc nuối.
Những mảnh gạch, mảnh ngói vàng h́nh rồng đầu phượng đă từng là một phần của những lâu đài thành quách xưa.
Ông Chanh cho biết thậm chí có những lần ông c̣n cày được cả một số đồ vật bằng đồng giống như chiếc đèn, cái tách trà của vua chúa ngày xưa. Tuy nhiên những đồ vật đó ông đă bán lại cho một người khác với giá chỉ đủ mua vài cút rượu. Càng về sau này, có nhiều người đem máy ḍ về đây t́m kiếm đồ cổ, khi hỏi ra ông mới biết những vật dụng mà ḿnh cày lên được có giá rất đắt và quí giá.
Ông Trần Xuân Ca - Giám đốc Bảo tàng tỉnh Yên Bái cho biết khu “Hoàng thành Yên Bái” đồng thời là “Kinh đô phật giáo” lớn nhất Tây Bắc thời nhà Trần. Tại những hố khai quật ở khu vực xă Tân Lĩnh đă phát hiện những hiện vật như lá đề cân, lá đề lệch, đầu rồng ngậm ngọc, chim ưng, thú đầu đạo... Những hiện vật này thấm đẫm phong cách kiến trúc, mỹ thuật thời nhà Trần.
Đặc biệt, tại các hố khai quật dưới chân núi Vua Đen c̣n phát hiện được hai cột tháp cao 9 tầng, được làm bằng đất nung. Xung quanh hai cột tháp này các nhà khảo cổ c̣n phát hiện được những bệ cột đá có chạm trổ h́nh hoa sen. Điều này cho thấy đă có một ngôi chùa lớn tồn tại dưới chân núi Vua Đen cách đây hàng trăm năm.
Năm 2004 tỉnh Yên Bái cùng với các chuyên gia khảo cổ học như GS.Trần Quốc Vượng, GS.Hà Văn Tấn cũng đă tiến hành khai quật khảo cổ khu vực Tân Lĩnh và phát hiện thêm rất nhiều hiện vật chứa đựng thông tin khẳng định đây là trung tâm phật giáo rất lớn thời nhà Trần. Nhóm khảo cổ chỉ cần đào xuống đất khoảng 50cm đến 2m đă có thể phát hiện được những hiện vật cách đây mấy thế kỷ như bệ đất nung h́nh hoa sen, các mảnh ngói mũi nhọn...
Một tháp cổ ngh́n tuổi được khai quật tại Tân Lĩnh.
Ông Trần Xuân Ca - Giám đốc Bảo tàng tỉnh Yên Bái cho biết khu “Hoàng thành Yên Bái” đồng thời là “Kinh đô phật giáo” lớn nhất Tây Bắc thời nhà Trần.
Từ vị trí những hiện vật phát hiện được nếu đem lập bản đồ sẽ cho thấy rằng: Kinh đô phật giáo Tây bắc vẫn c̣n một di tích duy nhất cùng thời với những ngôi chùa khai quật được là khu đền Hắc Y, Đại Cại. Nếu đem so sánh chất liệu cùng những hoa văn trang trí trên một số hiện vật được phát hiện với di tích Hắc Y, Đại Cại th́ thấy có một số điểm tương đồng, như các h́nh vẽ trên mái ngói, h́nh rồng ngậm ngọc...
Cũng theo ông Ca, nếu căn cứ theo những văn bản khắc trên bia đá hiện c̣n ở Tân Lĩnh th́ khu vực này có tới 40 tháp nằm trên không gian rộng lớn. Tuy nhiên, đến nay mới có trên dưới 10 tháp được phát lộ.
Dấu ấn Chăm Pa tại “Hoàng thành Yên Bái”
Sự tồn tại của “Hoàng thành Yên Bái” với vai tṛ “Kinh đô Phật giáo” vùng Tây Bắc trải dài khắp xă Tân Lĩnh (Lục Yên - Yên Bái) đă được các nhà khảo cổ và các sử gia khẳng định. Hàng trăm những hiện vật của văn hóa Chăm Pa như Naguda, h́nh người con gái múa hát, bệ hoa sen bằng đất nung... đă được t́m thấy ở mảnh đất này. Ngay cố Giáo sư Trần Quốc Vượng cũng đă để lại bút tích nghiên cứu của ḿnh về di chỉ khảo cổ đặc biệt này là “ngôi chùa phảng phất văn hóa Chăm”.
Dấu ấn văn hóa Chăm Pa đặc trưng qua hoa văn lá đề được t́m thấy tại Hoàng thành Yên Bái.
Ông Nguyễn Xuân Đoán - nguyên giám đốc Trung tâm Văn hóa huyện Lục Yên, cũng là người tham gia rất nhiều cuộc khai quật khảo cổ ở Lục Yên - cho rằng, kinh đô Phật giáo có thể được xây dựng vào thời gian Chiêu văn vương Trần Nhật Duật làm Trấn thủ trông coi đạo Đà Giang, thuộc tỉnh Yên Bái ngày nay (1280). Thời gian này đích thân ông đă dụ hàng được thổ tù đạo Đà Giang là Trịnh Giác Mật, kinh đô Phật giáo có thể được xây dựng vào thời gian này.
Tuy nhiên, có thể trước đó Trần Nhật Duật đă đưa những tù binh nước Chiêm Thành từ phía nam ra đạo Đà Giang để giam giữ. Ông đă sử dụng những tù binh này vào việc xây dựng đền, chùa, miếu mạo, v́ thế tù binh Chiêm Thành chạm, trổ những tượng và h́nh nét hoa văn thấm đẫm phong cách Chăm như những hiện vật mà chúng ta đă phát hiện.
Bí ẩn về sự xuất hiện của văn hóa Chăm Pa tại di tích “Hoàng thành Yên Bái” vẫn là một dấu chấm hỏi.
C̣n ông Trần Xuân Ca lại cho rằng: Nền văn hóa Chăm phồn thịnh ở phía nam. Từ trung tâm đó, dấu ấn Chăm lan tỏa ra các khu vực xung quanh, càng xa trung tâm th́ dấu ấn đó càng nhạt dần. Việc phát hiện dấu ấn Chăm ở khu di tích khảo cổ Tân Lĩnh được cho là xa xôi nhất so với trung tâm của nó. Nếu nh́n ở góc độ này th́ việc chúng ta thấy phảng phất dấu ấn Chăm trên những hiện vật ở một ngôi chùa miền biên viễn phía bắc là điều không khó hiểu.
Trong rất nhiều những giả thiết được đặt ra, chỉ có hai ư kiến này là hợp lư nhất. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lịch sử cho rằng, cần phải t́m ra được những bằng chứng sát thực lư giải về việc tại sao lại có sự xuất hiện của văn hóa Chăm tại đây. Vẫn biết vậy nhưng cho đến nay, bí ẩn về sự xuất hiện của văn hóa Chăm Pa tại di tích “Hoàng thành Yên Bái” vẫn là một dấu chấm hỏi.
Anh Thế - Quốc Đô
Theo DânTrí
Bí ẩn dấu ấn Chăm Pa tại “Hoàng thành Yên Bái”
