Middle East Israel không dừng tay: Vì sao Hezbollah vẫn là “mục tiêu sống còn” dù Mỹ–Iran nói chuyện hòa bình?

[Gibbs]

Israel đánh Hezbollah: Cuộc chiến không nằm trên bàn đàm phán

Giữa lúc thế giới nín thở dõi theo các cuộc đàm phán ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, nhiều người đặt câu hỏi: nếu hai “ông lớn” đã bắt đầu nói chuyện hòa bình, vì sao Israel vẫn tiếp tục tấn công Hezbollah không ngừng nghỉ? Câu trả lời nằm ở chỗ: trong mắt Israel, Hezbollah không phải là “phần mở rộng của đàm phán”, mà là một mặt trận riêng, một mối đe doạ trực tiếp, sát sườn và không thể chờ đợi ngoại giao giải quyết. Hezbollah nằm ngay sát biên giới phía bắc, không phải ở xa xôi như các bàn đàm phán quốc tế, nên Israel không thể xem nhẹ dù chỉ một ngày.

Hezbollah – không phải chỉ là “đồng minh Iran” mà là kẻ thù trước cửa nhà

Hezbollah không đơn thuần là một lực lượng chính trị hay quân sự bình thường. Trong cách nhìn của Israel, đây là một đội quân bán chính quy được trang bị mạnh, sở hữu kho tên lửa lớn, có khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ Israel bất cứ lúc nào. Miền bắc Israel nhiều năm qua luôn nằm trong tầm đe doạ trực tiếp từ các đòn rocket, drone và các hoạt động quân sự xuyên biên giới từ Lebanon.

Chính vì vậy, Israel không nhìn Hezbollah qua lăng kính ngoại giao, mà qua lăng kính an ninh: đây là mối nguy hiện hữu, không phải giả định.

Đàm phán Mỹ–Iran không bao gồm Lebanon

Một điểm mấu chốt khiến nhiều người hiểu nhầm là: thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran không bao gồm Hezbollah. Israel đã nói rõ điều này: họ có thể ủng hộ việc giảm căng thẳng giữa Washington và Tehran, nhưng điều đó không có nghĩa là họ phải dừng chiến dịch tại Lebanon.

Nói cách khác, trong khi Mỹ và Iran đang nói chuyện về các vấn đề chiến lược lớn như eo biển Hormuz, trừng phạt hay xung đột trực tiếp, thì Israel lại đang đối mặt với một thực tế khác: một lực lượng vũ trang ngay sát biên giới vẫn đang hoạt động và đe doạ. Hai “cuộc chơi” này tuy liên quan nhưng không đồng nhất, và Israel chọn cách xử lý riêng phần của mình.

Nỗi lo “ngừng bắn để đối phương hồi sức”

Trong chiến tranh, ngừng bắn đôi khi không phải là hòa bình, mà chỉ là khoảng lặng để chuẩn bị cho trận đánh tiếp theo. Israel hiểu rất rõ điều này. Nếu dừng lại quá sớm, Hezbollah có thể tranh thủ tái tổ chức lực lượng, tiếp tế vũ khí, củng cố hệ thống hầm ngầm, thậm chí mở rộng mạng lưới tấn công.

Vì vậy, Israel lựa chọn cách tiếp cận mang tính “phòng ngừa”: đánh liên tục để không cho đối phương có thời gian phục hồi. “Nuôi ong tay áo, ngày sau ắt bị đốt”, bài học lịch sử khiến họ không muốn lặp lại sai lầm của việc để đối thủ mạnh lên trong thời gian đình chiến.

Áp lực chính trị và an ninh trong nước Israel

Không thể bỏ qua yếu tố nội bộ. Khi lãnh đạo Israel đã tuyên bố chiến dịch quân sự là cần thiết để bảo vệ đất nước, việc dừng lại mà không đạt được kết quả rõ ràng sẽ tạo ra áp lực rất lớn từ người dân và giới chính trị.

Một chính phủ trong thời chiến không thể dễ dàng nói “chúng ta dừng lại” nếu mối đe doạ vẫn còn nguyên. Điều đó có thể bị xem là yếu đuối hoặc nhượng bộ. Vì vậy, tiếp tục tấn công Hezbollah cũng là cách để duy trì hình ảnh cứng rắn và đảm bảo an ninh trước mắt cho người dân Israel.

Hezbollah – mắt xích khiến hòa bình Trung Đông vẫn mong manh

Dù Mỹ và Iran có thể đạt được những bước tiến ngoại giao, nhưng nếu Hezbollah vẫn còn hoạt động quân sự, thì hòa bình khu vực vẫn chỉ là tạm thời. Hezbollah được xem là một phần trong mạng lưới ảnh hưởng của Iran, nên bất kỳ xung đột nào với lực lượng này cũng có thể kéo theo những phản ứng dây chuyền.

Chính vì vậy, việc Israel tiếp tục tấn công Hezbollah không chỉ là câu chuyện song phương Israel–Lebanon, mà còn là yếu tố có thể làm chệch hướng toàn bộ tiến trình hòa bình khu vực.

Trong thế cờ Trung Đông, không phải mọi thỏa thuận đều bao trùm tất cả. Mỹ và Iran có thể ngồi vào bàn đàm phán, nhưng Israel vẫn phải đối mặt với những mối đe doạ cụ thể trước mắt. Với họ, Hezbollah là một thực thể nguy hiểm độc lập, không thể “gộp chung” vào các cuộc thương lượng ngoại giao.

Vì vậy mới có nghịch lý: trên bàn giấy có thể nói đến hòa bình, nhưng ngoài chiến trường, tiếng súng vẫn chưa thể im. “Nước xa không cứu được lửa gần” – và với Israel, Hezbollah chính là ngọn lửa đang cháy ngay trước cửa nhà.

============

Hezbollah mang thù với Israel trước hết vì tổ chức này ra đời ngay trong bối cảnh Israel xâm lược Lebanon năm 1982. Nhiều tài liệu tổng quan uy tín đều mô tả Hezbollah hình thành trong nội chiến Lebanon, với hạt nhân là các nhóm Shiite được Iran hậu thuẫn, và lớn mạnh nhờ khẩu hiệu “kháng chiến” chống sự hiện diện quân sự của Israel ở miền nam Lebanon.

1) Gốc rễ đầu tiên: cuộc xâm lược Lebanon năm 1982

Năm 1982, Israel đưa quân vào Lebanon với lý do an ninh và truy quét các lực lượng Palestine, nhưng chiến dịch nhanh chóng tiến sâu tới Beirut và dẫn đến một giai đoạn Israel hiện diện quân sự lâu dài ở Lebanon. Với nhiều cộng đồng Shiite ở Lebanon, đặc biệt ở miền nam, điều đó bị nhìn như chiếm đóng ngoại bang, và chính môi trường ấy đã tạo đất cho Hezbollah phát triển thành lực lượng “kháng chiến”. Britannica và CFR đều nêu rất rõ rằng Hezbollah nổi lên sau cuộc xâm lược 1982, còn Israel thì duy trì hiện diện ở nam Lebanon đến năm 2000.


2) Ký ức chiến tranh và chiếm đóng biến thành bản sắc của Hezbollah

Hezbollah không chỉ chống Israel vì lý do chiến thuật, mà còn vì bản sắc chính trị của họ được xây trên tư tưởng “kháng chiến chống Israel”. CFR mô tả tổ chức này là lực lượng được thúc đẩy bởi sự chống đối Israel và ảnh hưởng phương Tây trong khu vực. Trong nhiều thập niên, Hezbollah xây dựng tính chính danh với người ủng hộ bằng lập luận rằng họ là lá chắn bảo vệ Lebanon trước Israel. Nói cách khác, chống Israel không phải nhánh phụ, mà là phần lõi trong căn cước của Hezbollah.

3) Sabra–Shatila làm thù hận sâu thêm

Một ký ức rất nặng của Lebanon và thế giới Arab là vụ thảm sát Sabra và Shatila năm 1982. Theo CFR, lực lượng Phalangist đồng minh với Israel đã giết hàng trăm tới hàng nghìn người Palestine ở các trại tị nạn này, trong khi quân Israel bao vây khu vực và bị lên án vì đã nhìn mà không ngăn chặn. Với nhiều người trong khu vực, sự kiện đó trở thành biểu tượng cho hình ảnh Israel như một sức mạnh quân sự tàn bạo tại Lebanon. Nó không phải nguyên nhân duy nhất tạo ra Hezbollah, nhưng chắc chắn góp phần làm hận thù tập thể ăn rất sâu.

4) Cuộc chiến du kích kéo dài ở nam Lebanon

Suốt thập niên 1990, Hezbollah tiến hành chiến tranh du kích chống quân Israel ở miền nam Lebanon. Britannica ghi nhận Hezbollah đã tiến hành một chiến dịch du kích mạnh nhằm vào lực lượng Israel tại đây. Trong nhận thức của Hezbollah, giai đoạn này củng cố niềm tin rằng bạo lực vũ trang đã buộc Israel cuối cùng phải rút quân năm 2000. Điều đó khiến tổ chức càng tin rằng Israel chỉ hiểu ngôn ngữ sức mạnh, và càng làm cho tư tưởng đối đầu trở nên cứng rắn hơn.

5) Israel rút quân năm 2000 nhưng thù không chấm dứt

Dù Israel rút khỏi phần lớn nam Lebanon năm 2000, xung đột không kết thúc. Hezbollah coi việc rút quân là chiến thắng lịch sử của “kháng chiến”, còn Israel tiếp tục coi Hezbollah là mối đe dọa tên lửa sát biên giới. Hai bên vẫn tranh chấp các điểm biên giới và duy trì tư thế thù địch. Vì thế, năm 2000 không khép lại hận thù mà chỉ chuyển nó sang giai đoạn mới: không còn chiếm đóng quy mô lớn, nhưng đối đầu quân sự trở thành trạng thái thường trực.

6) Chiến tranh Lebanon 2006 đổ thêm dầu vào lửa

Cuộc chiến năm 2006 là một bước ngoặt lớn khác. Britannica tóm lược rằng chiến tranh bùng nổ sau cuộc tập kích qua biên giới của Hezbollah, trong đó hai binh sĩ Israel bị bắt cóc và tám người khác bị giết. Từ đó nổ ra cuộc chiến 34 ngày, gây tàn phá rất lớn ở Lebanon và làm sâu thêm thù hận ở cả hai phía. Với Hezbollah, cuộc chiến này được kể lại như một bằng chứng rằng Israel vẫn là kẻ thù trung tâm. Với Israel, nó là bằng chứng Hezbollah là lực lượng không thể để yên. Vì vậy, 2006 khiến ký ức thù địch được làm mới bằng máu và đổ nát.

7) Yếu tố ý thức hệ và liên minh với Iran

Hezbollah còn thù Israel vì lý do ý thức hệ và địa chính trị. CFR nêu rõ đây là lực lượng được Iran hậu thuẫn, và sự chống Israel là động lực cốt lõi của tổ chức. Trong trục liên minh khu vực của Iran, Hezbollah vừa là lực lượng Lebanon, vừa là tuyến đầu chống Israel. Vì vậy, sự thù địch không chỉ đến từ ký ức chiến tranh cũ, mà còn được nuôi dưỡng liên tục bởi học thuyết chính trị, tuyên truyền, và liên minh chiến lược với Tehran.

=========
Hezbollah có nắm quyền ở Lebanon không? Sự thật về “nhà nước trong nhà nước” gây tranh cãi nhất Trung Đông

Hezbollah có cai trị Lebanon không? Câu trả lời không đơn giản

Nhiều người khi nhìn vào bản đồ chính trị Trung Đông thường đặt câu hỏi: Hezbollah có phải là lực lượng đang nắm quyền tại Lebanon hay không? Câu trả lời nếu nói ngắn gọn là không hoàn toàn, nhưng nếu nói đầy đủ thì phải hiểu rằng Hezbollah lại đang nắm giữ một dạng quyền lực đặc biệt – không chính thức nhưng cực kỳ thực tế. Lebanon không phải là một quốc gia do Hezbollah cai trị, nhưng cũng không thể vận hành nếu bỏ qua ảnh hưởng của tổ chức này. “Một núi không thể có hai hổ”, nhưng ở Lebanon, hai hệ thống quyền lực lại buộc phải cùng tồn tại.

Hệ thống chính trị Lebanon: quyền lực chia theo tôn giáo

Lebanon có một mô hình chính trị rất đặc biệt, được xây dựng sau nội chiến nhằm cân bằng giữa các cộng đồng tôn giáo. Tổng thống phải là người Công giáo Maronite, Thủ tướng là người Hồi giáo Sunni, còn Chủ tịch Quốc hội là người Hồi giáo Shiite. Quốc hội và chính phủ bao gồm nhiều đảng phái khác nhau, đại diện cho các nhóm tôn giáo và chính trị.

Trong hệ thống này, Hezbollah chỉ là một đảng phái chính trị hợp pháp, có ghế trong Quốc hội và có đại diện trong chính phủ. Trên danh nghĩa, họ không nắm toàn bộ quyền lực quốc gia như một chính quyền độc đảng.

Hezbollah – lực lượng quân sự mạnh hơn cả nhà nước

Điểm khác biệt lớn nhất khiến Hezbollah trở nên đặc biệt nằm ở chỗ: họ không chỉ là một đảng chính trị. Hezbollah còn sở hữu một lực lượng vũ trang riêng, với quy mô và sức mạnh mà ngay cả quân đội Lebanon cũng khó sánh bằng.

Tổ chức này có:

Hàng chục nghìn chiến binh
Kho tên lửa lớn nhắm vào Israel
Hệ thống tình báo và chỉ huy riêng
Mạng lưới xã hội, y tế, giáo dục phục vụ cộng đồng

Điều đáng chú ý là nhà nước Lebanon không kiểm soát được Hezbollah, và cũng không thể giải giáp họ. Đây chính là yếu tố khiến Hezbollah trở thành một “quyền lực song song” trong lòng quốc gia.

“Nhà nước trong nhà nước” – quyền lực không cần danh nghĩa

Nhiều chuyên gia quốc tế gọi Hezbollah là một “nhà nước trong nhà nước”. Nghĩa là bên cạnh chính phủ chính thức, tồn tại một hệ thống quyền lực khác có đủ khả năng:

Ra quyết định chiến tranh hoặc hòa bình
Tác động đến chính sách đối ngoại
Kiểm soát một phần lãnh thổ và xã hội

Hezbollah không cần nắm chức tổng thống hay thủ tướng, nhưng vẫn có thể ảnh hưởng đến những quyết định quan trọng nhất của đất nước. “Hữu xạ tự nhiên hương”, quyền lực không phải lúc nào cũng nằm ở chiếc ghế cao nhất, mà nằm ở khả năng kiểm soát thực tế.

Hezbollah ảnh hưởng chính trị như thế nào?

Dù không nắm trọn quyền lực, Hezbollah vẫn là một trong những lực lượng chính trị có ảnh hưởng lớn nhất tại Lebanon. Họ tham gia bầu cử, có đại biểu trong Quốc hội và thường liên minh với các đảng khác để tạo thành khối quyền lực.

Trong nhiều trường hợp, Hezbollah có thể:

Gây áp lực để thay đổi chính phủ
Làm đình trệ quá trình bầu cử hoặc bổ nhiệm lãnh đạo
Tác động đến các quyết sách quan trọng

Nói cách khác, Hezbollah không cần “cai trị trực tiếp”, nhưng vẫn có thể định hướng chính trị quốc gia theo lợi ích của mình.

Vì sao Hezbollah mạnh hơn cả nhà nước?

Có ba nguyên nhân chính giúp Hezbollah duy trì sức mạnh vượt trội:

Thứ nhất, di sản chiến tranh. Hezbollah nổi lên như lực lượng chống Israel, nên nhận được sự ủng hộ mạnh từ cộng đồng Shiite tại Lebanon.

Thứ hai, sự hậu thuẫn từ Iran. Đây là nguồn cung cấp tài chính, vũ khí và huấn luyện quan trọng, giúp Hezbollah duy trì sức mạnh quân sự lâu dài.

Thứ ba, sự yếu kém của nhà nước Lebanon. Quốc gia này bị chia rẽ chính trị sâu sắc, kinh tế khủng hoảng kéo dài, khiến chính phủ không đủ khả năng kiểm soát toàn bộ lãnh thổ.

Chính khoảng trống quyền lực này đã tạo điều kiện cho Hezbollah phát triển mạnh mẽ.

Không cai trị, nhưng không thể thiếu

Hezbollah không phải là chính quyền Lebanon theo nghĩa chính thức. Tuy nhiên, họ lại là lực lượng có ảnh hưởng sâu rộng nhất về quân sự và chính trị trong nước. Lebanon tồn tại trong một trạng thái đặc biệt: một bên là chính phủ hợp pháp, một bên là quyền lực thực tế.

Vì vậy, có thể nói rằng:

Lebanon không do Hezbollah cai trị, nhưng cũng không thể vận hành nếu không tính đến Hezbollah.

Trong một khu vực đầy biến động như Trung Đông, mô hình “nhà nước trong nhà nước” này chính là một trong những nguyên nhân khiến Lebanon luôn đứng giữa ranh giới mong manh giữa hòa bình và xung đột.