Cũng chẳng có mấy ai đến Quỳ Châu đạt được giấc mơ đổi đời từ “những giọt máu của đất” - đá đỏ. Hồn thiêng kẻ chết chẳng t́m thấy đường về; người may mắn sống sót th́ mang tấm thân tàn bởi sự thiếu thốn, nợ nần, ốm đau bệnh tật.
Có lần bị sập hầm khai thác đá đỏ, hơn 80 người bị chôn vùi dưới lớp đất đá, măi 3 ngày sau số xác chết mới được đưa về hết để mai táng; cảnh tang tóc, nước mắt, máu nhuốm đỏ Quỳ Châu (Nghệ An).
Nấm mồ chung đồi Tỷ
Dọc con đường ṃn vào đồi Tỷ (nơi t́m được viên đá đầu tiên trị giá tiền tỷ nên dân đào gọi luôn là Đồi Tỷ, thuộc xă Châu B́nh, huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An), hiện lên một cảnh tượng rợn người. Nơi đây vẫn c̣n vương lại dấu tích kinh hoàng của một thời chưa xa lắm. Những chiếc sàng đăi sa (dân làm đá gọi là chiếc rích) rêu phong, hoen gỉ nằm trơ lại ven đường. Những vỉa đá c̣n nham nhở. Những bụi cây, dây leo im ĺm trong cái nắng gắt cuối tháng 5 ở vùng cao miền Tây Nghệ An. Hồ Tử tĩnh lặng, nước xanh thẫm một màu, nơi mà trước đây chỉ là vũng nước nông choèn, hàng vạn người đào đăi, nay thành một chiếc hồ sâu hoắm, rộng thênh thang. Vài cỗ máy đăi đá dây, ṿi hút nằm đắp chiếu hơn chục năm nay.
Hàm ếch ngay dưới chân đồi Tỷ, giáp hồ Tử, nơi chôn vùi 84 người đào đá tháng 6/1991.
Khác với đá ở đồi Mồ Côi (đá quư nằm thành từng viên riêng lẻ, chất lượng kém), ở đồi Tỷ, đồi Triệu, trữ lượng đá lớn, chất lượng tốt nên thu hút lượng lớn dân đào về đây. Đá quư tại đây thường nằm theo vỉa, dân đào sa khoét theo kiểu hàm ếch, nên đă có hàng trăm cái chết thương tâm. “V́ khát khao đi t́m một phút huy hoàng từ đá, gần một trăm người, đa phần là thanh niên, ra đi không một lời trăn trối, thân xác bị đất đá chôn vùi trong hố sa hàm ếch trên đồi Tỷ”, chỉ tay về phía khe nứt c̣n ăn trên mặt đồi Tỷ, giọng chị Hường nghẹn lại.
Vài ngọn gió khẽ lướt qua khiến chúng cảm thấy lành lạnh trước cảnh hoang tàn của một “đế chế đá đỏ” đă qua. “Bới lên 84 xác chết, xếp đống lại, chở ra mép đường 48 (khu vực chợ Tôm) chờ người thân quen đến nhận xác về, măi 3 ngày mới hết đống xác chết ấy. Mùi hôi thối, khói bụi, tang tóc phủ kín đồi Tỷ” - chị Phan Thị Thanh (xóm Quỳnh I, Châu B́nh, Qùy Châu, Nghệ An), chứng kiến vụ chết kinh hoàng ngày ấy kể. “Lúc sập hầm, chỉ thấy uỳnh một tiếng, tất cả bị chôn vùi. Sau đó người quen thân lũ lượt bới đất t́m, xác chất đống ở băi đất cạnh hồ Tử”, chỉ về một băi đất hoang tàn vắng vẻ đến tiêu điều, chị Hằng (người bản Chiềng, Châu B́nh, Qùy Châu, Nghệ An, đi làm đá từ năm 14 tuổi), nhớ lại.
Chị Nguyễn Thị Hường (Châu B́nh, Quỳ Châu, Nghệ An), người theo nghiệp buôn đá 20 năm nay vẫn không thể quên cảnh tượng kinh hoàng lúc 84 xác người đưa ra xếp dọc quốc lộ 48 năm 1991.
Khai thác tạp nham, mạnh người nào người nấy làm, trong các vụ tranh giành địa sa khoáng, nhiều người bị giết hoặc chôn sống. Như hai thanh niên Minh Muộn và Đăng người Thanh Hóa, bị chôn sống ở đồi Cỏ May. Tuy không có vụ chết kinh hoàng như ở đồi Tỷ, nhưng những cái chết lẻ tẻ, thường xuyên ở đồi Triệu (viên đá đầu tiên t́m thấy ở đây trị giá bạc triệu, nên họ gọi là đồi Triệu) do bị đá hộc từ núi lăn xuống đè chết nên không kém phần thảm cảnh.
Rồi đến cảnh dân đào đá tại Lục Yên (Yên Bái) bị cây lớn đổ đè chết một lúc 5 người. “Đá thường tập trung xung quanh các gốc cây lớn, nên dân đào thường khoét trơ gốc. Cuối năm 1993, trong khi đang đào bới, một cây cḥ chỉ lớn đổ đè chết một lúc 5 người” - anh Bảo, một thợ đá quê ở Lục Yên (Yên Bái) cho hay.
Nỗi kinh hoàng về vụ sập hầm chết hơn 80 người vẫn c̣n in hằn trong miền nhớ của nhiều người gắn bó với đá đỏ ở Quỳ Châu. “Lúc hầm sập, kẻ có người thân th́ ra sức bới đất t́m xác, người không có thân nhân bị chết th́ dẫm đạp lên các xác chết vào lấy sa. Người bới cứ bới, kẻ lấy sa đi đăi cứ lấy, cảnh tượng hỗn loạn khủng khiếp. Nhiều xác chết được bới lên rồi lại bị vùi xuống mấy lần” - anh Hiếu cho biết.
“Những giọt máu từ ḷng đất” sau khi rời băi đào, qua công đoạn chế tác, là giấc mơ đổi đời của hàng vạn con người dám bất chấp mạng sống khi t́m về băi đá Châu B́nh (Nghệ An) hay Lục Yên (Yên Bái).
C̣n ở đồi Triệu, cảnh những người bị đá đè chết bị cột xác lên xe minsk chở ra ngoài vẫn chưa phai nḥa. “Thương tâm vô cùng, ngày nào cũng có người chết. Người th́ bị đất đá vùi, người th́ bị sốt rét rừng, kẻ bị đâm chém…” - chị Hường kể lại. Khắp các băi đá, cảnh chết chóc không c̣n quá xa lạ với dân đào. “Ngày nào chẳng có người chết, ban đầu em c̣n sợ, dần thành quen, cứ có người chết là chạy ra xem” - chị Hằng cho biết thêm.
Không chỉ có dân tứ xứ từ Hà Nam Ninh (cũ) t́m về kiếm cơ hội đổi đời để măi không có đường về, mà nhiều người khai thác thuộc các bản Yên Hợp, Bản Kiềng (Qùy Châu)… cũng trở thành những oan hồn vất vưởng. Cảnh đâm chém, giết nhau diễn ra như cơm bữa. Người may mắn giữ được mạng sống th́ cũng thành tật, như anh Hánh (con bà Hống, ở Châu B́nh, Qùy Châu) may mắn thoát chết trong vụ chém giết giành sa khoáng, nhưng từ ngày đó đến nay trở nên ngớ ngẩn, là gánh nặng cho gia đ́nh.
Nhiều người đào được hố sa tốt là bị cướp, rồi lại có đội mạnh hơn đến cướp lại. “Nhiều khi kiếm được viên đá tốt, liền bị ép bán với giá rẻ mạt, không bán th́ nó cướp trắng và sẵn sàng cướp cả mạng sống” - chị Hường thuật lại.
Máu, nước mắt, nỗi đau thương trên các vũng, hồ cạnh các ngọn đồi do dân đào đá để lại vẫn c̣n đó và kéo dài đến hôm nay. “Năm nào, những vũng hồ câm lặng đó cũng cướp thêm sinh mạng người. Mới đây là cái chết của hai cháu gái đang học lớp 3 con nhà Lộc Vui và Liên Bút người cùng xă Châu B́nh” - chị Phan Thị Thanh buồn rười rượi kể lại.
Theo Đất Việt
'Đá và máu' nhuộm đỏ Quỳ Châu
