Cội nguồn của “nhà nước thất bại”

Các cuộc nổi dậy ở Tunisia, Ai Cập hiện đang lan tỏa khắp Trung Đông đã và đang nhắc nhở thế giới rằng tình trạng tan rã nhà nước hiện đang từ bên lề tiến vào trung tâm chính trị thế giới.

Chỉ số nhà nước thất bại của Quỹ Hòa bình được công bố trên số tháng 7 tháng 8 của tạp chí Đối ngoại (Foreign Policy) xếp hạng 177 quốc gia theo “tính dễ bị tổn thương trước xung đột bạo lực nội bộ và tình trạng xuống xấp xã hội”, dựa trên 12 chỉ dấu về xã hội, kinh tế và chính trị.

Trong năm 2005, chỉ có 7 quốc gia bị cho điểm 100/120, trong đó 120 là điểm số của một quốc gia bị thất bại hoàn toàn trên mọi lĩnh vực. Đến năm 2010, con số này đã lên tới 15. Điều này cho thấy xu hướng nhà nước thất bại trên thế giới đang gia tăng, cả về bề rộng lẫn chiều sâu.

Một nhà nước bị coi thất bại, khi chính phủ nước đó mất đi quyền kiểm soát một phần hay toàn bộ lãnh thổ và không còn đảm bảo an ninh cho dân chúng. Các nhà nước thất bại thường bị sa vào nội chiến, khi các phe nhóm chống đối nhau dùng vũ lực tranh giành quyền bính. Tại Afghanistan, các lãnh chúa địa phương và Taliban hiện đang kiểm soát những vùng lãnh thổ rộng lớn bên ngoài thủ đô Kabul.

Một trong những nguyên nhân dân đến sự sụp đổ nhà nước là do chính phủ nước đó không có khả năng đảm bảo an ninh lương thực. Đôi khi tình trạng này không phải do chính phủ đó hoàn toàn bất lực mà lại do việc đảm bảo đầy đủ lương thực cho dân chúng đang ngày càng trở thành “sứ mạng bất khả thi”.

Cung cấp đầy đủ lương thực đang ngày càng trở thành thách thức to lớn kể từ khi giá lương thực bắt đầu leo cao kể từ hồi đầu năm 2007. Mặc dù đôi lúc giá ngũ cốc cũng lắng dịu nhưng vẫn cao hơn nhiều so với mức bình quân trong lịch sử và đang tiến gần đến mức đỉnh điểm hồi đầu năm 2008.

Trong số 20 quốc gia “đầu bảng” trong danh sách các nhà nước thất bại năm 2010, hầu hết đều đang “hụt hơi” trong cuộc chạy đua giữa sản xuất lương thực và tăng trưởng dân số. Dân số của 15 trên tổng số 20 “nhà nước thất bại” đã tăng trưởng với tỷ lệ 2-4%/năm và nhiều quốc gia trong số trên đang “vô phương chống đỡ” tình trạng diện tích trồng trọt ngày càng bị thu hẹp, không đủ khả năng cung cấp nước sạch trên đầu người hoặc trường học cho đội quân trẻ em ngày càng đông đúc.

Tại 14/20 “nhà nước thất bại”, có tới 40% dân số ở độ tuổi dưới 15 - một chỉ dấu nhiều khả năng dẫn đến bất ổn chính trị. Nhiều nước đang sa vào “cái bẫy dân số”, khi hội đủ các điều kiện về kinh tế-xã hội để giảm thiểu tỷ lệ tử vong của trẻ sơ sinh nhưng lại không thể kiểm soát nổi đà gia tăng dân số. Kết quả là “cái vòng luẩn quẩn”: các gia đình đông con dẫn đến nghèo đói và nghèo đói lại tạo ra nhiều gia đình đông con hơn.

Có một thực tế hiển nhiên là tất cả 20 quốc gia “đầu bảng” về Chỉ số nhà nước thất bại đều đang khai thác đến cạn kiệt các nguồn tài nguyên thiên nhiên - rừng, đồng cỏ, biển cả (nếu có) - để đáp ứng nhu cầu của dân số ngày càng gia tăng. Ba quốc gia đầu bảng là Somalia, Chad và Sudan đang mất đi rất nhiều diện tích canh tác do tình trạng đất bạc màu hoặc bị sa mạc hóa dẫn đến năng suất lao động nông nghiệp thấp. Nhiều trong số 20 nhà nước thất bại nói trên đang bị thiếu nước canh tác nghiêm trọng hoặc đang khai thác đến cạn kiệt các mạch nước ngầm.

Vào thời điểm mà dân số gia tăng nhanh, môi trường bị xuống cấp nghiêm trọng và tình trạng nghèo đói ngày càng gia tăng, bất ổn chính trị-xã hội lại khiến cho các “nhà nước thất bại” khó thu hút được đầu tư nước ngoài. Thậm chí, các chương trình cứu trợ của các nhà hảo tâm dành cho các nước nói trên cũng đành phải gác lại do mạng sống của các nhân viên cứu trợ quốc tế bị đe dọa nghiêm trọng.

Những điều kiện dẫn đến nhà nước thất bại được hình thành trong một quá trình khá dài, nhưng sự sụp đổ của các quốc gia nói trên lại diễn ra khá nhanh chóng.

Trước khi cuộc “Cách mạng hoa lài” ở Tunisia lây lan sang Yemen, nước này đã phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Yemen hiện đang cạn kiệt về dầu mỏ, nước ngọt và là nước nghèo nhất trong Thế giới Arập. Chính phủ Yemen yếu đuối lại phải đối mặt với cuộc nổi dậy của người Hồi giáo dòng Shi’ite ở miền Bắc, mâu thuẫn Bắc-Nam ngày càng sâu sắc và khoảng 300 phần tử khủng bố al-Qaeda đang ráo riết hoạt động trong lãnh thổ. Đường biên giới dài và được canh gác lỏng lẻo với Saudi Arabia đang biến Yemen thành “thánh địa” của các phần tử khủng bố, dễ dàng xâm nhập vào quốc gia sản xuất dầu lửa hàng đầu thế giới này.

Đáng buồn là các quốc gia thất bại lại không phải là hiện tượng biệt lập và dễ dàng lây lan từ nước này sang nước khác. Đó là khi nạn diệt chủng ở Rwanda lan truyền sang Cộng hòa Dân chủ Congo - nơi cuộc nội chiến đang tiếp diễn đã cướp đi hơn 5 triệu sinh mạng trong khoảng thời gian từ 1998 đến 2007. Tương tự, vụ thảm sát ở Darfur (Sudan) đã lây lan sang Cộng hòa Chad, khi các nạn nhân chạy sang nước này.

Các quốc gia thất bại có thể dễ dàng trở thành nơi huấn luyện của các nhóm khủng bố như Afghanistan, Iraq, Pakistan và Yemen; căn cứ của cướp biển như ở Somalia hay nguồn cung cấp ma túy như Afghanistan...

Con số “nhà nước thất bại” đang gia tăng càng khiến cho việc giải quyết các cuộc khủng hoảng quốc tế ngày càng trở nên khó khăn hơn. Việc duy trì ổn định tiền tệ, kiểm soát đại dịch đang ngày càng trở nên khó khăn gấp bội, thậm chí “bất khả thi”, trong một thế giới có nhiều nhà nước đang tan rã. Việc duy trì các dòng chảy nguyên vật liệu trên thế giới cũng đang trở thành một thách thức to lớn. Xét theo khía cạnh nào đó, bất ổn chính trị lây lan có thể làm gián đoạn sự tiến triển của toàn thế giới.

Một trong những thách thức hàng đầu đối với cộng đồng quốc tế là làm thế nào để ngăn chặn những gì có thể dẫn đến hỗn loạn, khi mà các chương trình hỗ trợ quốc tế hiện nay đã tỏ ra kém hiệu quả.

Việc đảo ngược xu thế “nhà nước thất bại” cũng là một thách thức vô cùng to lớn, đòi hỏi những nỗ lực hợp tác quốc tế phi thường mà không một nước tài trợ riêng lẻ nào có thể làm nổi. Do “nhà nước thất bại” có tính hệ thống nên việc đảo ngược xu thế này cũng cần đến những giải pháp mang tính hệ thống và phải giải quyết đến tận cội nguồn.

Minh Bích
(theo IPS)