Loài ong chỉ ăn thịt bị thối rữa nhưng vẫn tạo ra mật ngọt, bí ẩn tiến hóa này gây kinh ngạc giới khoa học gia

[trungthuc]

Không hút mật hoa, không cho thụ phấn, một số loài ong lại chọn thịt thối rữa làm nguồn dinh dưỡng chủ yếu. Điều đáng kinh ngạc là chúng vẫn có thể tạo ra mật ong, hé lộ cơ chế tiến hóa đặc biệt hiếm thấy trong thế giới tự nhiên.

Trong thế giới tự nhiên, loài ong từ lâu đã được xem là biểu tượng của sự gắn bó với hoa cỏ, mật ngọt và quá trình cho thụ phấn. Hình ảnh những đàn ong cần mẫn đang bay lượn giữa vườn hoa dường như đã ăn sâu vào nhận thức của con người. Tuy nhiên, khoa học gần đây đã hé lộ ra một thực tế hoàn toàn trái ngược, khi một loài ong đặc biệt lại lựa chọn nguồn thức ăn mà ít ai có thể tưởng tượng ra: thịt bị thối rữa.

Những loài ong này thuộc nhóm Trigona, một nhóm ong không có ngòi đốt với khoảng 32 loài khác nhau. Trong số đó, 3 loài được phát hiện ra tại Costa Rica đã hình thành ra một chiến lược sinh tồn độc đáo khi gần như từ bỏ hoàn toàn nguồn thức ăn truyền thống là hoa, để chuyển sang khai thác xác động vật đã phân hủy.

Không giống các loài ong mật thông thường khác, những con "ong kền kền" này không bay đi tìm mật hoa mà cho sử dụng khứu giác thật nhạy bén để phát hiện ra xác chết từ khoảng cách xa. Khi tìm thấy nguồn thức ăn, chúng sử dụng hàm chuyên biệt để cắt nhỏ thịt ra, sau đó mang về tổ qua các giỏ đựng ở chân, vốn là cấu trúc mà các loài ong khác dùng để chứa phấn hoa.

Dù có chế độ ăn uống khác biệt hoàn toàn, hành vi xã hội của chúng lại không quá khác so với các loài ong quen thuộc. Chúng vẫn tổ chức tụ họp thành đàn, xây tổ, lưu trữ thức ăn và nuôi dưỡng ấu trùng. Tuy nhiên, thay vì cung cấp phấn hoa giàu dinh dưỡng, chúng lại nuôi con bằng nguồn protein từ thịt phân hủy.

Điều khiến cho giới khoa học đặc biệt quan tâm không chỉ nằm ở hành vi ăn uống kỳ lạ, mà còn ở khả năng xử lý một nguồn thức ăn chứa đầy rủi ro. Thịt thối rữa có chứa vô số vi khuẩn và độc tố, vốn có thể gây ra chết người đối với nhiều loài sinh vật. Tuy nhiên, ong kền kền đã tiến hóa một cơ chế nhằm bảo vệ tốt hiệu quả thông qua hệ vi sinh vật trong cơ thể.

Chúng có khứu giác nhạy bén để tìm kiếm xác chết từ xa và có cấu tạo hàm dưới chuyên biệt để có thể dễ dàng cho cắt thịt.
Một cuộc nghiên cứu được cho công bố vào năm 2021 đã chỉ ra rằng hệ vi sinh vật trong bao tử của những loài ong này hoàn toàn khác biệt so với các loài ong ăn thực vật. Đáng chú ý, chúng có chứa các vi khuẩn ưa axit có khả năng cho phân giải thịt và đồng thời bảo vệ cho cơ thể tránh khỏi các mầm bệnh nguy hiểm.

Điều thú vị là những loại vi khuẩn này cũng xuất hiện trong bao tử của các loài động vật ăn xác nổi tiếng như kền kền hay linh cẩu. Sự tương đồng này cho thấy một hiện tượng tiến hóa hội tụ, khi các loài sinh vật tuy rất khác nhau nhưng lại hình thành ra những giải pháp sinh học tương tự để thích nghi với cùng một nguồn thức ăn khá độc đáo này.

Theo các chuyên gia nghiên cứu, chính nhờ ở hệ vi sinh đặc biệt này là chìa khóa giúp cho loại ong kền kền không chỉ sinh tồn được mà còn lớn mạnh trong môi trường chứa đầy vi khuẩn độc hại. Điều đó cho phép chúng tận dụng nguồn dinh dưỡng mà hầu hết các loài khác không thể khai thác ra.

Một câu hỏi được đặt ra là: nếu không ăn mật hoa, liệu chúng có còn sản xuất mật ong nữa hay không? Câu trả lời là có, nhưng loại "mật ong" này chắc chắn sẽ không giống với những gì mà con người chúng ta thấy quen thuộc. Dù quá trình sản xuất vẫn xảy ra bình thường, nguồn nguyên liệu đầu vào có sự khác biệt khiến cho sản phẩm cuối cùng luôn mang những đặc tính hoàn toàn riêng biệt.

Sự phát hiện về loại ong kền kền không chỉ mở rộng kiến thức hiểu biết của con người về sự đa dạng trong ngành sinh học, mà còn cho thấy mức độ linh động đáng kinh ngạc của quá trình tiến hóa. Trong khi phần lớn các loài ong phụ thuộc vào hoa, một số ít đã tìm ra con đường hoàn toàn khác để có thể sinh tồn.

Dù chế độ ăn uống hoàn toàn khác biệt, hành vi của chúng vẫn giống loài ong bình thường: mang thịt về tổ, cất giữ để nuôi ong non và sử dụng túi ở chân để vận chuyển thức ăn.
Trong bối cảnh các biến đổi về môi trường và sự suy giảm của nhiều loài ong thụ phấn, những cuộc nghiên cứu loài này càng trở thành một khám phá quan trọng. Chúng sẽ giúp cho con người hiểu rõ hơn về khả năng thích nghi của các sinh vật, từ đó có thể đưa ra các chiến lược để bảo tồn có hiệu quả tốt hơn.

Tuy nhiên, dù có thể tạo ra mật ong, loài ong này vẫn khiến cho nhiều người cảm thấy e dè khi nghĩ đến nguồn gốc thực sự của nó. Ý tưởng về một loại mật được tạo ra từ thịt thối rữa chắc chắn không phải là điều dễ chấp nhận đối với số đông trong chúng ta.

Dẫu vậy, trong thế giới tự nhiên, những điều kỳ lạ đôi khi lại chính là sự chứng minh rõ ràng nhất cho sự sáng tạo vô hạn của tiến hóa. Và ong kền kền, với chế độ ăn uống độc đáo cùng hệ sinh học đặc biệt, chính là một ví dụ điển hình cho điều đó.