Ở đồng bào dân tộc thiểu số B'râu có nhiều nét văn hoá tập tục “lạ” như: cà răng, căng tai và đặc biệt là tục xăm mặt mà không bất cứ dân tộc nào có.
Làng Đắk Mế, xă Bờ Y, huyện Ngọc Hồi (Kon Tum), là nơi duy nhất trên nước ta có hơn 115 hộ dân đồng bào dân tộc người B’râu sinh sống, ít ai biết được rằng, trước đây, họ đă có những tập tục mang bản sắc rất riêng không giống bất cứ một dân tộc nào.
Theo chân một cậu bé trong làng, chúng tôi tới nhà cụ Nàng Nang, một trong số ít người B’râu hiếm hoi đến nay vẫn c̣n mang trên ḿnh dấu tích của những nét văn hóa riêng hiếm thấy ấy.
Căn nhà vách gỗ của cụ Nàng Nang nằm nép ḿnh bên con đường đất đỏ trải dài trên rẻo cao của cực Bắc Tây Nguyên xa xôi.
Cụ bà Nàng Nang với những dấu tích của tập tục xa xưa
Đă ngoài 90 tuổi, cụ Nang với nước da nhăn nheo, đôi mắt sáng tinh anh, cụ thuộc thế hệ đầu tiên sáng lập ra ngôi làng Đắk Mế, cũng là một trong số ít người c̣n lại mang trên ḿnh dấu tích những phong tục cổ của dân tộc B’râu.
Nói về những h́nh xăm trên mặt của ḿnh, cụ cho biết: “Trước đây cũng có nhiều người giống ḿnh lắm, nhưng bây giờ chúng nó chết cả rồi”.
Cụ cho biết thêm, ngày xưa không phải ai cũng được xăm mà chỉ những cô con gái nhà giàu đến tuổi cập kê mới được xăm mặt thôi. Nó vừa là một cách “trang điểm” cho ḿnh, cũng vừa là cách thể hiện sự phồn thịnh của gia đ́nh.
Thản nhiên ngồi thoa dầu gió, đưa tẩu thuốc lên miệng rít một hơi dài rồi cụ Nang chỉ những h́nh xăm trên mặt của ḿnh, và say sưa kể về sự tích của những h́nh xăm đó.
Trước đây, cụ Nang may mắn được sinh ra trong một gia đ́nh làm nông nhưng khá giàu có. Thời niên thiếu, do phong tục của đồng bào, cụ cũng xăm mặt như bao người khác trong làng.
H́nh thù được người B’râu chọn để xăm rất phong phú, có thể là chân dung, hay một h́nh tượng nào đó như xăm hoa, xăm h́nh vuông - h́nh tṛn, một số người khác lại chọn xăm h́nh râu quai nón của đàn ông… “H́nh xăm này mẹ phải ḱ công lắm mới có được, từ việc làm mực xăm tới chọn mẫu.
Nét văn hoá cà răng, căng tai, xăm mặt đă tồn tại từ xa xưa
Chọn được rồi th́ mẹ phải nhờ người Lào xăm cho, ngày xưa nó đẹp lắm nhưng bây giờ già rồi nó mờ đi”, cụ Nang vừa nói vừa chỉ tay lên h́nh xăm có dạng một đường kẻ dài nối liền hai bên thái dương, trông như chiếc khăn cột ngang giữa trán rồi cười móm mém. Giữa trán cụ c̣n có h́nh hai lá cờ vắt chéo nhau, hai bên quai hàm là những chấm đen li ti trông rất bắt mắt.
Để xăm đúng h́nh ḿnh thích, người B’râu phải vào rừng sâu t́m một loại cây quư lấy vỏ về ngâm nước, sau đó giă vỏ cây đó chế thành mực xăm. Khi đă có mực, họ mới lấy kim châm lên da theo h́nh mẫu. “Xăm xong, sau 3 ngày mới được tắm. Và phải chờ cho tới khi vết xăm kín miệng mới được đụng vào nước”, cụ Nàng Nang cho biết thêm.
Cùng với tục xăm mặt, người B’râu c̣n có phong tục độc đáo không kém, ấy là cà răng. Theo lời cụ Nàng Nang th́, “tục cà răng có từ khi nào mẹ cũng không biết nữa, chỉ nhớ là cha mẹ của mẹ cũng làm như thế rồi”. Con trai, con gái người B’râu muốn cà răng phải được sự đồng ư của già làng. Những nhà nghèo không được phép làm như thế v́ cho là không xứng đáng.
Tuy nhiên, đến thời điểm này, hầu như lớp trẻ của đồng bào không c̣n mặn mà với tập tục xa xưa.
Xăm mặt xong, họ bắt đầu dùng đá mài ngắn răng. Rồi lấy nhựa cây rừng làm thuốc ngậm đến khi nào chiếc răng trở nên đen bóng th́ xem như việc cà răng thành công.
“Ngày xưa, mỗi lần nấu bếp có chất nước đen từ củi chảy ra là mẹ lại lấy bôi lên răng của ḿnh. Nhiều lần như thế, hàm răng của mẹ đen bóng và đẹp lắm”. Dấu tích c̣n lại của tục cà răng vẫn c̣n hiện rơ, hàm răng của cụ chỉ c̣n lại những chân răng ngắn ngủn, như “chứng tích” của một thời son nữ…” Cụ Nang cho biết.
Trên khuôn mặt cụ Nang, điểm thu hút người nh́n nhất vẫn là đôi tai với hai chiếc lỗ tai khổng lồ đường kính rộng tới gần chục cm, có thể đút lọt một bàn tay trẻ em mà không bị cản trở.
Có vẻ như đây là kết quả của cả cuộc đời “gánh” các loại ṿng đủ kích cỡ. Cụ Nang bùi ngùi nhớ lại: “Năm 3 - 4 tuổi mẹ đă được xâu tai rồi. Vành tai được chọc lỗ rồi kéo căng bằng cách gắn vào đó ống lồ ô. Tới giờ th́ lỗ tai mẹ, nếu kéo ra th́ cũng lọt cái cằm vào trong được rồi”, cụ Nang vừa phả khói thuốc vừa cười bỏm bẻm.
Người B’râu quan niệm, lỗ xâu tai càng to càng đẹp. Lỗ tai sau khi xâu, người giàu thường đeo ngà voi, ṿng bạc, người nghèo th́ đeo ống nứa, ống lồ ô được cắt cho vừa với lỗ tai. Căng tai càng rộng bao nhiêu th́ càng chứng tỏ trong nhà có nhiều chiêng, ché, nhiều trâu ḅ…bấy nhiêu.
Con em người B’râu vui chơi bên nhà rông truyền thống.
Ngoài ra dân tộc B’râu, đặc biệt là phụ nữ c̣n tự “làm đẹp” cho ḿnh bằng việc đeo rất nhiều ṿng trang sức. Họ quan niệm, càng đeo nhiều ṿng th́…càng được nhiều người đàn ông ngưỡng mộ. Nh́n từ đầu đến chân của các cụ cơ man nào là: ṿng lớn, ṿng nhỏ, ṿng bạc, ṿng đồng đủ các màu sắc. Đặc biệt, một số người c̣n đeo những chiếc ṿng như lục lạc ở cổ chân, mỗi bước đi lại phát ra tiếng nhạc vui tai.
Không giống bất cứ một dân tộc nào khác, đồng bào người B’râu cổ xưa có nhiều nét văn hóa độc đáo, đặc trưng cho dân tộc của ḿnh. Theo ḍng chảy của thời gian, chúng dần dần bị mai một đi. Làng Đắk Mế nay chỉ c̣n lại một số người, trong đó cụ Nàng Nang là người c̣n lưu giữ được đầy đủ giá trị của các phong tục của đồng bào người B’râu. Cụ Nang thở dài: “Bây giờ cuộc sống hiện đại c̣n ai cà răng, xăm mặt, căng tai nữa đâu, cái đó không tốt bỏ đi rồi”.
Hiện nay, con em người B’râu cũng đă được đến trường đi học, được tiếp thu những kiến thức của nền văn minh mới hiện đại hơn. Điều mà người viết băn khoăn, là đến một lúc nào đó, khi những cụ già như Nàng Nang trở thành người thiên cổ, liệu những luật tục thú vị và bản sắc độc đáo về văn hóa của dân tộc trên có c̣n?
NAM HOÀNG
Theo Bưu Điện Việt Nam
Lên Tây Nguyên gặp tộc người cà răng, căng tai, xăm mặt
