Những người Dao Tiền ở bản Bương, Tân Pheo, Đà Bắc, Ḥa B́nh coi chuột như một vị thần cứu mạng, họ c̣n lập hẳn một ngôi miếu để thờ thần chuột.
Vốn được nghe kể về chuyện những người Dao Tiền có một ngôi miếu thờ thần chuột, tôi rất hiếu kỳ, không hiểu v́ sao những người dân nơi đây lại có phong tục kỳ lạ đến vậy. Tôi đă t́m đến bản Bương thuộc xă Tân Pheo để t́m hiểu về nét văn hóa độc đáo này.
Cả bản sống nhờ…chuột
Từ trung tâm huyện Đà Bắc phải đi gần 60 cây số mới đến bản Bương, nơi cư ngụ của người Dao Tiền ở Ḥa B́nh. Bản nằm biệt lập ở một bên của sườn núi, đường đi vào bản Bương rất dốc và khó đi, đầy rẫy những tảng đá to người ôm không xuể.
Giữa đường c̣n có nhiều ḍng suối nhỏ cắt ngang đường mà theo những người dân ở đây cho biết, hiện đang là mùa cạn nên c̣n đi qua được chứ đến mùa lũ th́ ḍng suối bỗng hóa thành cả một con sông lớn chảy xiết khiến chẳng ai dám liều lĩnh để lội qua.
Qua sự hỏi thăm, tôi được người dân chỉ tới nhà ông Bùi Đ́nh Nghệ năm nay đă gần 70 tuổi, ông là người am hiểu về lịch sử của bản Bương cũng như phong tục tập quán của người dân nơi đây.
Ông Nghệ cho biết, tục thờ thần chuột ở bản Bương đă có từ rất lâu đời. Theo truyền thuyết xưa kia tổ tiên của người Dao Tiền khi mới di cư đến vùng đất này thường xuyên phải chịu đói v́ thức ăn vô cùng khan hiếm. Do chưa có đủ lương thực cho mọi người nên nhiều người đă phải bỏ mạng, rồi bỗng một ngày những người bản Bương phát hiện ra ở khu rừng quanh bản chuột nhiều vô số kể. Chính v́ vậy, họ đă nảy sinh ra việc bắt chuột làm thức ăn chống lại cái đói, cái rét để duy tŕ sự sống.
Thịt chuột là món ăn giúp người dân bản Bương vượt qua cái đói
Hằng ngày, phụ nữ và trẻ nhỏ ở nhà làm rẫy để chờ mùa thu hoạch, c̣n các thanh niên trai tráng người dùng bẫy, người dùng nỏ cùng nhau đi săn chuột để làm thức ăn vượt qua cơn hoạn nạn. Ông Nghệ cho biết: "Giống chuột rừng ở bản Bương rất đặc biệt, hầu hết đều có trọng lượng to gấp đôi thậm chí gấp 3 lần chuột b́nh thường và chẳng hề mắc dịch bệnh ǵ cả. Làm thức ăn cũng ngon miệng và bổ dưỡng chẳng kém ǵ các loại thịt thú rừng khác".
Chuột rừng sau khi bị các thợ săn bắt được đem về, dùng nước sôi làm sạch lông, đốt rơm thui vàng rồi mổ bụng, moi ḷng và treo nơi gác bếp cho thịt khô lại rồi chế biến thành món ăn dùng dần, có nhà c̣n treo thịt gác bếp suốt cả một mùa đông giống như món thịt trâu gác bếp của các dân tộc người vùng cao vậy.
Thịt chuột được treo lên gác bếp để làm thức ăn dự trữ
Đến bữa có khách, chủ nhà chỉ cần gỡ xuống, thái miếng, rắc muối, ướp gừng cho thịt ngấm gia vị rồi băm nhỏ. Gạo nếp nương nấu sôi lên, cho thịt chuột vào, khuấy đều cho đến khi sánh lại th́ bắc xuống, bỏ hành lá và rắc bột ngọt vừa phải.
Đặc biệt những khi vào thời điểm giáp hạt vào mùa khô (thời điểm cuối năm) dân bản phải vào rừng để săn thú sống qua ngày, dần dần thú rừng cạn kiệt, ở bản Bương chỉ c̣n loài chuột là nhiều và dễ bắt. Thế nên, thịt chuột càng trở thành “lộc trời” đối với người Dao Tiền.
Sau này, khi đời sống đă phát triển, người dân không c̣n phải ăn thịt chuột để sống nữa, nhưng để tỏ ḷng thành kính trước sự “hi sinh” của con chuột để mọi người được sống sót, bản Bương đă tôn con chuột thành “thần” và tổ chức tế lễ thờ cúng thần chuột. Nghi lễ này cũng nhằm tưởng nhớ đến tổ tiên khai bản lập làng. Sau này người dân cúng các “ma làng, ma sông, ma suối”, cũng dùng thịt chuột để tế lễ.
Hằng năm, người Dao Tiền có 3 ngày lễ lớn: lễ cầu mùa vào rằm tháng 5, lễ ăn cơm mới sau vụ thu hoạch vào tháng 9 và lễ Tết Nguyên đán. Trong Lễ cầu mùa và Lễ ăn cơm mới, người Dao vẫn thường dùng gà, lợn để tế lễ nhưng với Tết Nguyên đán th́ ngoài gà, lợn, không thể thiếu món thịt chuột. Nhà nào không đi bắt được chuột rừng để về làm lễ th́ phải đi mua không th́ năm đó sẽ không được tổ tiên phù hộ, làm ăn thất bát.
Vào đêm giao thừa nhà nào cũng tự cúng thần chuột nhưng cứ sang ngày mồng hai tết th́ thầy mo bản phải đến miếu cúng thần chuột, tỏ ḷng thành kính cầu thần một năm mới tốt lành và đừng phá phách mùa màng của dân bản, lâu dần thành lệ, thành một tín ngưỡng đặc biệt của người dân xứ này.
Miếu thờ thần chuột
Sau khi ngồi nghe kể về nguồn gốc của tục lệ kỳ lạ của người Dao Tiền ở bản Bương, ông Nghệ dẫn tôi đi thăm ngôi đền thờ thần chuột. Đền được xây ở tận cuối bản, nằm cách biệt với các ngôi nhà sàn của người dân nơi đây.
Ông Nghệ cho biết: “Miếu làng phải được làm ở chỗ cao ráo, thoáng mát, ít người qua lại, không được chặt cây cối quanh miếu, như thế các “ma làng” mới có chỗ nghỉ ngơi yên tĩnh, không bị quấy nhiễu.
Miếu thờ thần chuột ở bản Bương
Ngày ông cha dựng miếu, ngôi miếu được dựng bằng đá, đến thời điểm hiện tại, người dân bản Bương vừa mới chung tiền để xây thành bê tông, rộng chừng 2m2 và được lợp mái xi măng".
Vào ngày mồng 2 và mồng 4 tết hằng năm, sau khi các gia đ́nh đă nộp đủ lễ (mỗi gia đ́nh tối thiểu là 3 con chuột) th́ mỗi hộ cử ra 1 người đàn ông trong gia đ́nh đến miếu để tế lễ.
Sau khi mọi người dân đă tế lễ xong, người chủ làng là chủ lễ sẽ cầu thần linh phù hộ cho làng xóm mạnh khoẻ, yên lành, làm ăn năm mới phát đạt hơn năm cũ. Cuối cùng th́ hạ thịt chuột xuống, để cả làng cùng tập trung ăn uống vui vẻ.
Trước kia miếu được dựng lên bằng đá, hiện mới được người dân bản Bương chung tiền để xây cất lại
Không chỉ thờ thần chuột ở ngôi miếu này, các hộ dân trong bản Bương ở mỗi nhà cũng có một ban thờ thần chuột cùng với bàn thờ ông cha, tổ tiên. Theo tục lệ th́ vào đêm giao thừa, đúng 8h, hai con chuột được sấy khô được các gia chủ trịnh trọng bày lên bàn thờ. Đúng thời khắc giao thừa năm cũ sang năm mới, người chủ gia đ́nh (thường là đàn ông) sẽ cúng những người đó khuất và các ma làng, mời tất cả về cùng thưởng thức món thịt chuột trong những ngày Tết. Theo những người dân ở đây không có loài thịt ǵ có thể thay thế được thịt chuột để cúng trong đêm giao thừa. Các ma làng và những người đó khuất chỉ chấp nhận loại đặc sản “truyền thống” này của dân ḿnh.
Hiện nay, dù đời sống ở bản Bương đă được cải thiện đáng kể, ít hộ đói nhưng tục lệ đi săn chuột và thờ cúng thần chuột vẫn không bị mai một.
Kinh Vân
Theo Bưu Điện Việt Nam
Bản làng thờ cúng thần... chuột
