Lại kiểu chơi chữ: "siêu thực phẩm" đến "siêu cường điệu"

[trungthuc]

Cần phải nói rõ trước, "siêu thực phẩm" ("superfood") không phải là thuật ngữ khoa học, dù là trong ngành ăn uống dinh dưỡng, y học hay an toàn thực phẩm. Không có bất cứ định nghĩa khoa học cụ thể về chữ này, hay nói một cách khác, khoa học không hề thừa nhận có thực phẩm nào là… "siêu" (super) cả.

Ăn ít bổ nhiều

(Minh họa)
Cái gọi là "siêu thực phẩm" là do mấy ông marketing nghĩ và chế ra, và họ ngấm ngầm định nghĩa như sau: !

Hàm lượng dinh dưỡng cao hàm ý là ăn ít bổ nhiều. Bổ nhiều là chẳng hạn như loại thực phẩm có nhiều chất chống oxid hóa để ngăn ngừa ung thư, có nhiều chất béo không bão hòa để ngăn ngừa bệnh tim mạch, có nhiều chất xơ để ngăn ngừa bệnh tiểu đường và chứng táo bón…

Định nghĩa hoành tráng to lớn này đã dẫn đến nhiều bài báo tiếp thị "tế nhị", "công phu" cũng thật hoành tráng: Thực phẩm chính là thuốc và ăn siêu thực phẩm có thể ngừa, thậm chí chữa khỏi nhiều chứng bệnh nan y.

Hầu hết siêu thực phẩm mà giới marketing liệt kê đều có gốc gác là thực vật như rau củ quả, rong biển, các loại đậu, ngũ cốc nguyên cám, các loại hạt… Rộng rãi hơn thì kể thêm trứng và sữa "gầy" (ít chất béo).

Siêu sao "việt quất": Lịch sử thật bẽ bàng

Được liệt vào siêu thực phẩm là vinh dự lắm rồi, nhưng còn phải cho xếp hạng cao thấp giữa các "siêu" này nữa. Thật ra, cụ thể loại nào siêu hơn loại nào thì tùy thuộc loại thực phẩm mà các ông bà marketing cho thổi lên để bán, nhưng đứng đầu bảng vẫn là "trái việt quất" (blueberries). Lý do, giới marketing tôn trọng… lịch sử, dù đó là một lịch sử… thật bẽ bàng.

Hơn hai mươi năm trước, Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) đưa nguyên database của việt quất lên trang web của Bộ và vinh danh nó là số một, dựa trên khả năng tiêu diệt các gốc tự do của các chất chống oxid hóa có mặt trong trái việt quất.

Hai mươi năm sau, USDA đã lẳng lặng rút database việt quất này ra khỏi trang web, nhưng giới marketing vẫn luyến tiếc quá khứ, vẫn muốn giữ lấy tước vị "siêu sao" của việt quất trong thế giới siêu thực phẩm. Từ năm 1998-2006, sản lượng của cựu "siêu sao việt quất" đã tăng lên gấp đôi, và theo USDA, vẫn còn tiếp tục tăng.

Quyền lực của chất chống oxid hóa

Hầu hết các siêu thực phẩm đều được quảng cáo là có chứa các chất chống oxid hóa, ngăn ngừa ung thư, chống lão hóa… Chất chống oxid hóa là gì mà lại có quyền năng lớn đến như thế?

Nói gọn như thế này, chất chống oxid hóa có khả năng tiêu diệt các gốc tự do trong cơ thể được cho là có tiềm năng gây ra ung thư và tim mạch. Do đó, cho bổ sung các chất chống oxid hóa từ thực phẩm là điều cần thiết.

Có cả hàng ngàn chất chống oxid hóa khác nhau, có đặc tính hóa học và sinh học riêng, và lợi ích của chúng cũng khác nhau, chẳng hạn vitamin C, vitamin E, beta-carotene, các chất thuộc nhóm carotenoid, flavonoids, phenols, polyphenols…

Nhiều cuộc nghiên cứu cho thấy, chúng có thể có ảnh hưởng đến các tế bào ung thư, như tiêu diệt hoặc ngăn chặn không cho các tế bào xấu này có khả năng tăng trưởng.

Nhưng cũng nên hiểu rằng, rau củ quả không phải là thuốc để chủng ngừa ung thư, lại càng không phải là thuốc điều trị ung thư.

Thành tích đâu phải của riêng ai?

Hầu hết các chất chống oxid hóa đều có trong các loại hạt, loại đậu, rau củ quả, nhất là các loại có màu sắc đậm. Mỗi loại rau củ quả đều có cả vài trăm loại chất chống oxid hóa khác nhau, thứ có chất chống oxid hóa này, thứ có chất chống oxid hóa kia, rồi thì loại có nhiều, loại có ít, tạo ra lợi ích nổi bật của loại rau quả đó.

Lợi ích của rau củ quả trong phòng chống bệnh là "thành tích chung", không phải chỉ riêng của trái việt quất hay hạt chia, cũng không phải thành tích riêng của một chất chống oxid hóa nào, mà là của cả trăm loại chất chống oxid hóa khác nhau có trong đủ loại rau củ quả, chưa kể chất xơ, các khoáng chất và vitamin đi kèm trong thực phẩm.

Đó là một trong những lý do mà giới khoa học không dám cho "phong thánh" loại thực phẩm nào là "siêu" cả, ngoại trừ giới marketing.

Lành mạnh có định hướng của marketing

Về mặt dinh dưỡng, siêu thực phẩm đều là những thực phẩm lành mạnh. Chỉ tiếc là lành mạnh này có… định hướng theo ý đồ của giới marketing.

Sự định hướng này làm người tiêu dùng chỉ quan tâm vào một số loại thực phẩm nhất định, mà bỏ qua tính cách đa dạng của các thực phẩm nói chung. Việt quất là một thí dụ. Các loại trái cây khác, như cam, xoài, mít, ổi, chôm chôm, sầu riêng,... cũng có rất nhiều loại chất chống oxid hóa hay vitamin, và các khoáng khác mà trái việt quất chưa chắc đã có. Việt quất, hạt chia có bao thầu hết các dưỡng chất đa dạng ấy được hay không?

Tương tự, "cải xoăn" (kale) cũng được tôn vinh là "số một trong các loài rau". Thế còn rau muống, cải xanh, cải trắng, tần ô, tía tây, cần tây, cần ta… thì ra sao?

Thịt cá cũng vậy, đâu nhất thiết cá hồi mới là số một, là nguồn omega-3 duy nhất. Cá thu, cá nục, cá ngừ mực, bạch tuộc… đâu phải là không lành mạnh để phải miệt mài đi tìm siêu thực phẩm cá hồi với giá thật cắt cổ?

Điều chắc chắn là trong khoa học không có chữ gọi là "siêu thực phẩm". Châu Âu còn cấm không được sử dụng chữ "siêu thực phẩm" trên nhãn sản phẩm, nếu không có chứng cớ khoa học tin cậy (phải thông qua Hội đồng Khoa học đánh giá).

Vấn đề là khẩu phần được cân bằng

Các chuyên gia về dinh dưỡng học hiểu rất rõ tính cách đa dạng của thực phẩm. Ngay cả thực phẩm có nguồn gốc thực vật luôn luôn được đánh giá cao, vì khá giàu chất xơ, khoáng, viatmin, và nhất là các chất chống oxid hóa, nhưng rau củ quả nào cũng có ít nhiều "chất phản dinh dưỡng" (anti-nutrients), cản trở việc hấp thụ dưỡng chất.

Ăn uống đa dạng, nay thứ này, mai thứ khác để tận dụng cái hay và hạn chế cái dở của chúng là điều mà các chuyên gia dinh dưỡng luôn nhắc đi nhắc lại mãi, nhưng ít có ai chú ý đến.

Không có thực phẩm "siêu đẳng", mà chỉ khẩu phần được cân bằng, cung cấp đầy đủ dưỡng chất mà cơ thể cần đến, từ protein, lipid, carbs, chất xơ… cho tới các khoáng chất vi lượng, vitamin… Thừa hay thiếu đều không có lợi lộc nào cả.

Siêu thực phẩm chỉ là sản phẩm của siêu marketing, và hậu quả là siêu quảng cáo (superad) và siêu cường điệu (superhype).

Vũ Thế Thành (trích bộ sách "Ăn để sướng hay ăn để sợ", tập II/ Rau quả thời lên ngôi)