Song Chi
Trước khi rời VN, tôi đă sống ở Sài G̣n suốt 34 năm kể từ năm 1975, chưa kể khoảng thời gian rải rác trước đó nữa, tính ra cũng phải 38,39 năm. Sài G̣n đối với tôi, v́ vậy, là nơi gắn bó nhất, nhiều kỷ niệm nhất. Dù không sinh ra ở Sài G̣n, trong thâm tâm, tôi vẫn tự nhận ḿnh là người Sài G̣n. Và khi đi xa, cái nơi tôi nhớ nhiều nhất khi nghĩ về VN, tất nhiên, cũng là Sài G̣n.
Những người lính VNCH sau ngày 30 tháng 4 năm 1975/AFP photo
Đă 38 năm Sài G̣n đổi chủ và đổi tên. Đi qua những biến cố, thăng trầm dữ dội, những sự đảo lộn, đổi trắng thay đen trớ trêu nhất của lịch sử kể từ cái ngày 30 tháng Tư 1975, đi qua những giai đoạn cực kỳ khó khăn và bây giờ vẫn tiếp tục ở giữa con băo của một thời kỳ khó khăn mới, Sài G̣n đă thay đổi nhiều. Rất nhiều.
Chỉ tính riêng dân số, Sài G̣n từ hơn 3 triệu-3 triệu rưỡi người trước năm 1975, bây giờ đă tăng lên trên dưới 10 triệu người. Nhà cửa xây dựng nhiều. Nhiều tuyến đường mới được mở. Nhiều khu đô thị mới được xây. Cửa hàng, quán xá mọc lên khắp nơi. Dân số tăng gấp ba nên lúc nào cũng đông, chật chội, từ trong hẻm nhỏ ra tới ngoài đường lớn, ở đâu và vào bất cứ giờ nào trong ngày cũng đầy người là người.
Nhiều khách du lịch nước ngoài đến Sài G̣n cứ ngạc nhiên không biết người dân thành phố này làm ǵ mà sao lúc nào cũng thấy có người đang chạy xe ở ngoài đường hoặc ngồi trong quán café, quán nhậu vào những giờ lẽ ra họ phải ở trong các cơ quan, xí nghiệp, nơi làm việc. Họ không biết rằng đối với một số lượng lớn cư dân của thành phố này, mưu sinh là ở ngoài đường chứ không phải ngồi một chỗ, ở một nơi cố định nào đó. Từ những người buôn bán trên vỉa hè, những người bán hàng rong qua các nẻo đường cho tới những người làm việc freelance, và không hiếm khi những cuộc tṛ chuyện trong những quán café, quán nhậu cũng là thảo luận chuyện làm ăn. Đó cũng là một đặc tính của một thành phố đang phát triển trong một quốc gia mà luật pháp và mọi thứ chưa ổn định, chưa chặt chẽ như Sài G̣n.
38 năm trôi qua, trong diện mạo của Sài G̣n cũng như bên trong nếp sống, nếp văn hóa của người dân có nhiều cái khác, nhiều thứ mất đi, nhiều thứ thêm vào. Thêm đông đúc, ồn ào, ô nhiễm, thêm nạn kẹt xe, tắc đường, những cơn ngập nặng vào mùa mưa, và tai nạn giao thông tăng lên gấp nhiều lần. Cùng với cái thêm đó, ngày càng mất đi những khoảng không gian b́nh yên hiếm hoi, những ngôi nhà với kiến trúc xưa, những khu phố cổ, những con đường yên tĩnh với hai hàng lá me xanh ngát và sự lăng mạn trong đời sống.
Nhưng vẫn có một số đặc tính đă có từ lâu của Sài G̣n không mất đi, ngược lại tiếp tục được củng cố để trở thành bản sắc riêng của thành phố này. Chẳng hạn, cái tính chất mở. Sài G̣n, như tự hồi nào tới giờ là một nơi “đất lành chim đậu”, luôn mở rộng ṿng tay đón nhận người nhập cư từ khắp nơi trên đất nước đổ về, học hành, làm việc, sinh sống. Ai cũng có thể có một chỗ đứng nếu siêng năng, ai cũng có thể thành đạt, thành danh nếu có tài và có chí.
Người Sài G̣n từ hồi nào tới giờ luôn luôn cởi mở, phóng khoáng, không phân biệt người tại chỗ với người nhập cư. Nếu như trước năm 1975, trong giới trí thức văn nghệ tràn ngập dân miền Bắc di cư và dân miền Trung, th́ bây giờ cũng vậy, trong lớp người giàu có, thành đạt lẫn văn nghệ sĩ của thành phố rất nhiều người từ miền Bắc vào sau 1975 hoặc từ các nơi khác đến, tạo thành lớp người Sài G̣n mới. C̣n người Sài G̣n cũ th́ lại ra đi rất nhiều, những năm sau khi thống nhất, khi phong trào vượt biên đang dâng cao.
Sài G̣n 30/4/01975. AFP photo
Dù bất cứ người ở đâu đến, sau khi sống ở thành phố này một thời gian cũng chịu ảnh hưởng ít nhiều từ tính cách, lối sống của dân Sài G̣n, phóng khoáng, rộng răi từ suy nghĩ đến cách tiêu xài. Không chỉ chi tiêu cho ăn mặc mà đối với các sản phẩm văn hóa, tinh thần, người Sài G̣n cũng chịu chi nhiều nhất nước, từ sách báo, đi xem phim, xem kịch, đi nghe ca nhạc ở pḥng trà hàng đêm. Các mô h́nh nhà văn hóa, câu lạc bộ kiểu như Cung văn hóa Lao Động, Nhà văn hóa Phụ Nữ, Nhà văn hóa Thiếu Nhi…cũng phát triển mạnh nhất ở Sài G̣n-người dân rất chịu khó bỏ thời gian đi sinh hoạt, đi học thứ này thứ kia-từ bơi, khiêu vũ, tennis, làm bánh, nấu ăn, trang điểm, học ngoại ngữ, học đàn…đủ thứ trên đời. Dịch vụ ở Sài G̣n th́ vô cùng phong phú, c̣n cung cách phục vụ khách hàng th́ hơn hẳn Hà Nội mấy bậc.
Cùng với tính chất mở, là tính chất tiên phong. Cái ǵ ở Sài G̣n cũng xuất hiện trước, đi trước, dù không phải bao giờ cũng về đích trước.
Tính chất hội tụ. Nếu như nước Mỹ là vẫn được xem là một melting pot của thế giới th́ Sài G̣n cũng vậy, là melting pot của cả nước. Mọi thứ từ nơi khác khi du nhập vào Sài G̣n được ḥa trộn thành cái chất riêng của Sài G̣n. Một thành phố có lối sống nhanh, hiện đại. Ai đang ở nơi khác, cảm thấy tŕ trệ chỉ cần vào Sài G̣n một thời gian, nhập vào cái sức sống hừng hực của thành phố là lại thấy ḿnh năng động lên. Nhưng đôi khi Sài G̣n cũng làm người ta ngộp v́ sự đông đúc, ồn ào từ sáng đến khuya, ngộp không khí lẫn ngộp thông tin. Lại cần phải lánh đi đâu đó một thời gian để lắng lại.
38 năm. Sài G̣n không c̣n là Ḥn ngọc Viễn Đông một thời. Sài G̣n, dù phát triển nhiều, nhưng lại xô bồ, ngổn ngang, hỗn độn, do đó cũng xấu xí hơn. Cơ sở hạ tầng, quy hoạch tổng thể, đường xá, giao thông công cộng…chưa theo kịp với đà tăng dân số. Cái sự “ngọc nát vàng phai” ấy không chỉ nằm ở bên ngoài. Trong sự xuống dốc chung về mặt đạo đức xă hội của cả nước, con người Sài G̣n cũng mất đi nhiều nét đẹp, thêm nhiều cái xấu, tỷ lệ tội phạm, nạn cướp giật, tham nhũng cũng nhiều hơn, trắng trợn hơn.
Ở vào thời điểm của đầu thế kỷ XXI này, nếu so sánh với nhiều đô thị của các quốc gia phát triển, Sài G̣n về nhiều mặt vẫn chưa phải là một đô thị đúng nghĩa. Và ở VN cũng chả có thành phố nào đạt được tiêu chuẩn này.
Một đô thị chưa thể gọi là đô thị khi các phương tiện giao thông công cộng chưa phát triển, khi chưa quy hoạch thành từng khu vực riêng biệt: khu hành chính, khu thương mại, khu công nghiệp, khu giải trí, khu dân cư…chứ không thể khắp nơi trên thành phố nhà nào cũng mở cửa làm ăn, buôn bán, khu dân cư ở lẫn với khu buôn bán, văn pḥng, trường học, nhà máy, quán nhậu…một cách lộn xộn bát nháo. Sài G̣n chưa có đường trên cao, hay hệ thống metro dưới đất, rất ít nhà vệ sinh công cộng, trạm điện thoại công cộng, thùng rác công cộng. Diện tích cây xanh, diện tích công viên quá ít tính trên tỷ lệ dân số. Sau 38 năm Sài G̣n thậm chí c̣n không có được một quảng trường lớn là nơi tổ chức các sự kiện có tầm cỡ, là chỗ cho người dân ra ngồi chơi, có những sinh hoạt đường phố như nhiều thành phố lớn khác trên thế giới. Hay những khu phố dành riêng để đi bộ.
Với người dân tại chỗ, một thành phố đáng sống không chỉ v́ có nhiều cơ hội học hành, làm ăn, mưu sinh, mà bên cạnh đó, phải có một môi trường sống tốt-ít ô nhiễm, phương tiện đi lại tiện lợi, an toàn, nhiều cây xanh, nhiều công viên tạo lá phổi xanh cho thành phố, công viên và các quảng trường c̣n là những khoảng thở cho con người bớt ngộp bởi sự đông đúc chật chội luôn hạn chế tầm nh́n, vây hăm đầu óc, không cho tâm trí được nghỉ ngơi. Chứ cả thành phố chỗ nào cũng đầy đặc xe cộ người chen nhau đi lại trong khói bụi, tiếng ồn và cái nóng kinh khủng của xứ nhiệt đới từ sáng sớm đến đêm khuya, con người ta không nổi cáu, nổi khùng, không dễ dàng trút cái nỗi cáu bực đó vào người khác…th́ mới là lạ.
Đôi khi đi qua những thành phố đẹp, yên b́nh ở những quốc gia phát triển, tôi lại chạnh nhớ đến Sài G̣n. Nếu kết thúc của ngày 30 tháng Tư 1975 khác đi, hoặc nếu VN đi theo một con đường khác, đất nước này đă khác hẳn sau 38 năm và Sài G̣n, thành phố tôi yêu, cũng đă khác xa.
Dù sao, tôi vẫn yêu Sài G̣n. Đối với tôi và có lẽ, với rất nhiều người khác, Sài G̣n chẳng bao giờ là thành phố Hồ Chí Minh, chỉ trừ trên giấy tờ hành chính buộc phải ghi theo luật pháp nhà nước Cộng ḥa XHCN VN, Sài G̣n luôn luôn chỉ có một cái tên gọi duy nhất là Sài G̣n.
Tản mạn về Sài G̣n một ngày cuối tháng Tư
