Có ai còn nhớ nước mắm tĩn không?

[trungthuc]

"Nước mắm tĩn Sài Gòn đó! Sài Gòn làm gì có hãng làm nước mắm, bỏ đi tám! Sài Gòn bán nước mắm thì có", anh bạn quê Bà Rịa cười khẩy. Nhớ Sài Gòn phát cuồng, rồi bạ thứ gì cũng quơ vào Sài Gòn.

Nhớ Sài Gòn thì ai đó nhớ, chứ hồi nào tới giờ tôi vẫn ở Sài Gòn. Bộ khùng sao đi nhớ cái đang kè kè bên mình. Nhớ đây là nhớ nước mắm tĩn bán ở Sài Gòn. Nước mắm đựng trong những tĩn sành có lớp xi măng vôi phủ ngoài đó!

Trong ký ức của tôi, nước mắm tĩn gắn liền với ông Sáu. Ông Sáu tóc búi tó, quần trắng áo trắng, không phải áo sơ mi, cũng không phải áo bà ba, gọi là áo gì không biết, chắc là kiểu đồ ta hai túi. Cứ một hai tháng gì đó, ông lại từ quê lên, bước nhanh nhẹn theo sau xe ba gác chở những tĩn nước mắm đi bỏ mối. Thấy ông là bọn con nít tụi tôi bu lại, lẽo đẽo theo sau, luôn miệng…Ông Sáu, ông Sáu… tối nay ở lại, đừng về nghe. Ông chỉ cười…

Những tối bỏ hàng chưa hết, ông quay về xóm, ngồi dưới gốc cột đèn, cho tụi tôi bánh kẹo. Ông già nhà quê đã mê hoặc bọn nhóc thành thị qua những câu chuyện làng chài, sóng biển, thuyền nan, thuyền thúng, câu mực, lưới cá, nhà lều nước mắm…

"Nước mắm hồi đó đựng trong những tĩn sành, giống như trái bưởi cắt phẳng hai đầu, nhưng to hơn, dung tích cỡ ba lít. Tĩn có quai dây cói để xách, nắp bằng đất nung, khằn tĩn bằng hồ vôi trộn với đường", ông Sáu nói thế, "Rồi mới dán nhãn ở nắp, giống như niêm phong vậy". Nước mắm xài hết, còn tĩn đem bán ve chai, nhưng nắp tĩn thì bọn nhóc tụi tui canh me lượm hết, mài nhẵn, chơi tạt hình.


Những người yêu nghề nước mắm nay d9a4 phôi pha, bạc tóc đi nhiều. Sài Gòn thiếu nước mắm tĩn như thiếu đi một chút gì đó phóng khoáng, phong trần và thiệt thà.

Ai có tiền mua nguyên tĩn về xài, người ít tiền ra chạp phô mua nước mắm lẻ. Ở tiệm có muôi làm bằng ống tre để đong. Nước mắm tĩn hồi đó không thấy ghi độ đạm, mà sao chấm rau, dầm trứng luộc thơm ngon quá chừng…

Tôi không biết quê ông Sáu ở đâu. Tuổi thơ của tôi, biển Ô Cấp chỉ nghe nói mà mơ tưởng. Thỉnh thoảng cha dẫn ra bến Bạch Đằng, gió lồng lộng, nhìn xa xa mấy còn tàu đã thấy mênh mông, tưởng đâu là biển. Quê ông Sáu có thể là Phước Tỉnh, Bà Rịa, Rạch Giá, Cà Mau… nhưng sau này, khi nghĩ về ông, không hiểu sao trong đầu tôi cứ đinh ninh quê ông ở Phan Thiết.

Phan Thiết là nước mắm, là ông Sáu. Nước mắm Phan Thiết ngon nhất, nước mắm tĩn tuyệt đối ngon nhất… Sau này lậm chân vào nghề thực phẩm, đi đây đi đó nhiều, tôi mới thấy tình cảm át lý trí.

Nước mắm Phú Quốc chượp hơn một năm, 35 độ đạm, rót ra sóng sánh màu hổ phách bộ không ngon (nhất) sao? Ngư trường thiên nhiên ưu đãi, cứ độ tháng bảy tới tháng chín, cá cơm mập ú, đem chượp làm nước mắm còn thua ai, hở trời! Hơn kém nhau 8/10, tôi còn ngần ngừ, chứ cỡ 9/10, xin lỗi nhà lều Phú Quốc, tôi chọn nước mắm Phan Thiết. Sức mạnh của dĩ vãng mạnh lắm, dù là dĩ vãng… nước mắm.

Nước mắm Phan Thiết làm từ cá nục hoặc cá cơm, tùy nơi. Cá phải thiệt tươi là điều quan trọng, nhưng quan trọng không kém là cách làm. Làm bằng trái tim yêu nghề, thì nước mắm Phú Quốc và Phan Thiết cũng ngang ngửa nhau, hương vị đều đậm đà theo kiểu cách riêng, mà mô tả chi tiết chỉ có sáo ngữ văn chương mới làm được.

Cách nay hơn mười lăm năm, tôi gặp một ông Tây trong hội chợ thủy sản ở Sài Gòn. Ông Tây nói, nhà ông thường xuyên ăn nước mắm, và ông tự hào có thể phân biệt được nước mắm Phú Quốc và Phan Thiết. Tôi hỏi, ông mua nước mắm ở đâu? – Ở quận 13, Paris. Hồi đó, nước mắm "Phú Quốc" của Thái Lan tràn ngập thị trường Âu Mỹ. Nước mắm Thái dùng thêm enzyme để rút ngắn thời gian chượp. Ép lòi hương vị đẻ non như thế chỉ có mùi vị ngai ngái, chứ đậm đà gì nổi. Ông Tây này có nghề… ngoại giao!.

Nước mắm là nước chấm chứa đạm. Nước tương tàu vị yểu cũng là nước tương chứa đạm, nhưng mùi vị nước mắm và nước tương khác nhau xa. Trong quá trình chượp, protein của cá bị thủy giải thành acid amin, rồi cả đường và lipid cũng bị phân giải tạo ra nhiều chất dễ bay hơi hình thành hương vị đặc trưng của nước mắm. Quá trình này diễn ra rất từ từ, có khi kéo dài cả năm hoặc hơn. Thời gian chượp phải đủ dài để hương ngấu tới độ, vị mới đậm đà hơn. Chượp lâu quá, rút ra để thành nước mắm lú, màu đậm, vị ngon, nhưng hương nước mắm nhạt đi nhiều.

Làm nước mắm không chỉ chượp cá rồi ngồi chờ… sung rụng, mà chăm lù như chăm con, muối thừa muối thiếu đều thua, trái gió trở trời cũng mệt. Phải yêu nghề mới làm ra nước mắm ngon đúng điệu được. Còn yêu tiền thì làm ra đủ loại nước mắm, giá nào cũng có, đạm cao cỡ nào cũng có. Gần chục năm trước, vào siêu thị thấy bày bán những chai nước mắm nhỏ cỡ ba mươi ml, đạm cao, giá cao, màu đẹp, tôi mua bỏ túi quần mấy chai, đem về biếu bậc trưởng thượng ăn sống. Vậy mà trời còn sập, nước mắm mặn chát.

Tôi còn nhớ trong tạp chí Thế Giới Tự Do có đăng ảnh những tĩn nước mắm chất cao như hình kim tự tháp, những ghe thuyền chở tĩn nước mắm ngược xuôi… Đẹp và thanh bình. Nước mắm tĩn hồi đó sao mà thiệt thà, thơm ngon đến thế, đâu có đụng phải hàng dỏm bao giờ. Nước mắm loại nhì, loại ba đựng trong thùng thiếc hai mươi lít, có bơm cũng bằng thiếc, thụt lên thụt xuống, bơm nước mắm ra bán lẻ. Qua tới đầu thập niên bảy mươi, có bơm nhựa, bóp ra bóp vào.

Dựa vào độ đạm, màu sắc, kể cả giá cả mà chọn nước mắm thì chẳng khác nào chơi tài xỉu với thị trường mông muội. Nước mắm ngon dòm sâu đáy hũ, nhưng dòm sao cho thấu túi tham?

Cách nay mấy năm đi Phan Thiết, tôi ghé vào cửa hàng nhỏ xíu ở Hàm Tiến, nhưng phía sau là sân rộng, chứa cả trăm lu nước mắm làm bằng cá cơm, lu thì mới chượp, lu thì đang ngấu, lu thì đã ngấu, chờ pha… Bà chủ nói, "Tôi làm nước mắm từ thời con gái. Lấy chồng rồi cũng làm nước mắm. Bây giờ con cái lớn hết rồi, đứa ở Sài Gòn, đứa về đây, những chẳng đứa nào chịu theo nghề. Tôi làm chút ít nước mắm cho đỡ buồn". "Sao bà không làm nước mắm tĩn?". Bà chủ cười buồn, "Làm gì còn tĩn mà làm, xa lắm rồi!" Nơi làm nước mắm mà không có mùi khó chịu. Tôi thử nước mắm, thấy được, mua vài chai. Cơ sở của bà không có đại lý ở Sài Gòn, thành thử lâu lâu, tôi lại kiếm chuyện đi chơi Phan Thiết.

Ông Sáu à, tụi nhóc năm xưa bây giờ đã ngoài sáu mươi, còn ông chắc cũng ngoài trăm tuổi. Những người yêu nghề nước mắm phôi pha, bạc tóc đi nhiều. Sài Gòn thiếu nước mắm tĩn như thiếu đi một chút gì đó phóng khoáng, phong trần và thiệt thà. Lâu lâu nhớ đến ông, nước mắm thắm duyên nhau mà ông Sáu, tôi vẫn hình dung ra được ông bận đồ ta trắng, tóc búi tó, như một ông tiên mà không cần thi ca đánh bóng.

Vũ Thế Thành (Sài Gòn tháng 2.2016)

Nói đến nước mắm tĩn, làm tôi chợt nhớ lúc còn nhỏ mấy anh em tôi được 2 bà dì chăm sóc ở quận 5. Hai dì có tiệm chập phô nhỏ, chỉ bán gạo, than, và nước mắm tĩn đủ loại, từ tĩn 1,2 lít đến khạp 20 lít. Tuy có người giúp việc cùng thằng con trai cở tuổi với tôi, nhưng có lúc do bận bịu đẩy xe đi giao gạo, than cho khách hàng nên lúc đó tôi được bà dì sai múc đong nước mắm từ khạp lớn cho khách. Mổi lần mở nắp ra, nghe mùi nước mắm thơm ngào ngạt, thò cái quặng nhỏ bằng tre để đong từng quặng đổ vô chai của khách, lòng thấy vui vui với mùi nước mắm khó quên này. Đó là hồi thập niên 50,60. Sau này, người ta không còn đựng nước mằm bằng tĩn nữa mà dùng bình nhựa từ 1 lít trở lên để chứa nước mắm nên hình ảnh tĩn nước mắm cũng từ đó cũng dần dần phai mờ. Nay đọc lại bài viết này, thấy lòng rạo rực với những ký ức xưa lúc còn bé nhỏ!! Ngày nay làm gì còn hương vị thơm ngon của nước mắm tĩn như khi xưa nữa!!!