Khi tôi tìm hiểu về cây đa Nhà Bò trên phố Lò Đúc, Hà Nội, nhiều người cho biết, nó gắn liền với nhiều dấu mốc trong lịch sử dân tộc. Cũng không ít người cho rằng cây đa này rất linh thiêng. Người đi qua đường thường ghé qua đây để thắp hương, cầu nguyện cho mình và người thân gặp nhiều điều may mắn.
Cây đa, trại nuôi bò và ngôi miếu thiêng
Cây đa Nhà Bò có từ hàng trăm năm nay.
Cụ Phạm Thị Thơm (phố Nguyễn Cao, Hà Nội) năm nay đã bước sang tuổi 85 nhưng nước da hồng hào, cơ thể khoẻ mạnh và minh mẫn. Kể cả trong ký ức của cụ Thơm thời thơ ấu thì cây đa Nhà Bò là một cây cổ thụ, rất linh thiêng.
Cụ Thơm cho biết: "Gia đình tôi sống ở đây đến đời cháu tôi bây giờ cũng đời thứ 7. Khi sinh ra tôi đã thấy có cây đa cổ thụ mọc ở đây rồi. Ngày nhỏ tôi cũng được bố mẹ kể về sự linh thiêng của cây đa này". Giờ những người tầm tuổi như cụ Thơm có lẽ chỉ còn đếm trên đầu ngón tay, đa số đã về thế giới bên kia.
Lý giải cái tên "cây đa Nhà Bò", cụ Thơm bảo, vào những năm 1946 khi Hà Nội bị thực dân Pháp chiếm đóng, khu vực đằng sau cây đa là nơi bọn chúng mở trang trại nuôi bò. Vì thế, cây đa mới có tên gọi là cây đa Nhà Bò.
Cụ Thơm cho biết: "Xưa kia ở bên gốc cây đa Nhà Bò có một ngôi miếu cổ nhỏ. Trước cửa miếu có 4 con chó bằng đá rất đẹp. Để tiện cho việc thờ miếu và quản lý miếu người dân chúng tôi còn cử ra 2 người đại diện, ngày đêm trông giữ miếu. Chỉ tiếc rằng giờ đây những người trông coi miếu đã mất hết. Khi gia đình tôi đi sơ tán trong kháng chiến chống thực dân Pháp, về nhà thì ngôi miếu bị bom đạn tàn phá, những đồ vật trong ngôi miếu đó giờ cũng không biết ở đâu nữa".
Theo cụ Thơm, trước đây người dân nơi đây thường gọi là miếu cây đa Nhà Bò và nó rất linh thiêng. Nó linh thiêng từ xa xưa chứ không phải bây giờ mọi người mới đến thắp hương, cầu khấn bên gốc cây. Những ngày mồng một, ngày rằm mọi người quanh vùng đến đây làm lễ. Sự linh thiêng ở đây thể hiện ở việc mọi người tin tưởng và đều cho rằng những điều họ cầu khấn hợp ý trời lòng người đều thành hiện thực. Dần dần, mọi người truyền tai nhau, nhiều người cũng đến cầu nguyện.
Chúng tôi đến cây đa Nhà Bò vào buổi sáng, nhiều người đang chuẩn bị làm lễ. Tôi hỏi chuyện bà Trần Thị Năm (Thanh Trì, Hà Nội) đang chuẩn bị hoa quả để thắp hương. Bà Năm cho biết: "Sáng hôm nay tôi cùng con gái đến đây để cầu thần linh giúp cho việc làm ăn của gia đình được thuận lợi, mọi người gặp nhiều điều may mắn. Mỗi dịp làm ăn gặp chuyện trắc trở, hay gia đình có việc cưới hỏi, làm nhà... tôi cũng thường đến đây để làm lễ, nghiệm lại thấy nó cũng linh thiêng".
UBND phường đã xây một bức bảng tin che chắn một phần gốc cây đa.
Ông Phạm Văn Toàn (55 tuổi) là con trai út của cụ Thơm kể: "Cạnh cây đa nhà Bò có nhà hộ sinh của quận Hai Bà Trưng. Tôi đã được nghe kể lại, vào những năm 60 của thế kỷ trước, do nhà hộ sinh chật hẹp những người quản lý nơi đây muốn mở rộng nhà hộ sinh. Vì thế đã thuê người trèo lên cây đa chặt bớt những cành lá chìa sang nhà hộ sinh, lấy khoảng không gian để xây thêm nhà. Dù những người quản lý nhà hộ sinh lúc đó thuê người chặt với giá cao, nhưng tìm rất lâu mới có người đảm nhận.
Chưa biết sự linh thiêng của cây đa Nhà Bò như thế nào, nhưng thực sự nó đã ăn sâu trong tâm trí của người dân nơi đây. Giờ không ai dám xâm phạm cây dù chỉ ngắt chiếc lá. Có lần người dân đào đường làm ống nước sát với cây đa, khi gặp rễ cây cũng phải tránh hoặc cho dễ vắt qua chứ không dám chặt đứt.
Nhiều người đến cây đa Nhà Bò thắp hương cầu cúng.
Xây tường che chắn cho đỡ phản cảm
Trao đổi với phóng viên, ông Trần Quốc Khánh, Chủ tịch UBND phường Đống Mác, Hai Bà Trưng, Hà Nội cho biết: "Tôi mới về phường công tác từ năm 2005 nên cũng không rõ nguồn gốc của cây đa Nhà Bò. Chúng tôi đã tìm các cụ cao niên trong làng để nhờ viết lịch sử Đảng bộ phường, nhưng cũng không có cụ nào biết rõ gốc tích cây đa này. Lịch sử Đảng bộ phường viết hai đợt nhưng vẫn chưa có dữ liệu nào nhắc tới cây đa nhà Bò".
Ông Khánh cho hay, do nhiều người đến thắp hương bên gốc cây đa Nhà Bò, vì thế phường đã xây một bức bảng tin che chắn một phần gốc cây đa. Để khi mọi người đến thắp hương, khói sẽ bớt bay ra ngoài đường, như thế sẽ đỡ phản cảm. Việc mọi người cho rằng cây đa Nhà Bò linh thiêng, đến thắp hương cầu cúng, đó là tín ngưỡng thì chúng tôi không cấm. Nhưng mọi người cũng nên ít tụ tập đông người ở đây.
Khi chúng tôi hỏi điều gì tạo nên sự linh thiêng cho cây đa Nhà Bò, ông Khánh bảo: "Trước cửa cây đa Nhà Bò là nhà hộ sinh, có nhiều cháu sinh ra không hoàn thiện cơ thể, ốm yếu rồi qua đời. Chính vì thế, có thể người dân cho rằng ở đây có nhiều linh hồn đã mất, khi cầu cúng sẽ mang lại nhiều điều may mắn. Đó cũng một phần do tâm lý của người dân, người này thấy người kia đến thắp hương làm lễ thì cũng đến theo. Dần dần mọi người mới đến đông như vậy".
Cụ Thơm cho rằng, cây đa Nhà Bò vốn rất linh thiêng từ xa xưa.
"Chúng tôi không rõ chính xác cây đa Nhà Bò có từ bao giờ, nhưng đây là cây cổ thụ nằm trên phố Lò Đúc, có cách đây từ rất lâu đời. Khu vực xung quanh vị trí cây đa này, ngày xưa là nơi mổ bò, trang trại nuôi bò của thực dân Pháp. Hiện nay chưa có sử sách nào ghi lại đầy đủ về cây đa này, mà nó chỉ có trong ký ức của mọi người".
Nhà sử học Dương Trung Quốc
Đức Lợi/bee.net
Chuyện chưa kể về cây đa cạnh nhà hộ sinh
