CHINA Thượng đỉnh Trump - Tập tại Bắc Kinh: Khi "Vương quyền" đối diện với phép thử nghiệt ngã từ bóng ma Iran

[Gibbs]

Sự hào nhoáng của "Nghi lễ đế vương" và thực tại phũ phàng

Chuyến công du của Tổng thống Donald Trump tới Bắc Kinh tuần này được kỳ vọng là một "viên đá tảng" rạng rỡ, khắc ghi dấu ấn không thể phai mờ của ông vào lịch sử nhân loại. Tại thủ đô nghìn năm văn hiến, Trung Quốc thết đãi ông bằng những nghi lễ xa hoa, biến ông thành một vị quốc khách đầy quyền uy. Thế nhưng, đằng sau những màn phô trương quyền lực ấy, giới quan sát lại thấy một bức tranh tương phản đầy ám ảnh. Những quyết định mang tính "đột phá" nhưng đầy rủi ro của Trump – đặc biệt là cuộc chiến với Iran mà chính ông không thể tìm ra lối thoát – đang có nguy cơ xói mòn vị thế của chính ông và quyền lực của nước Mỹ ngay trên bàn đàm phán với đối thủ truyền kiếp.

Bối cảnh của cuộc thượng đỉnh lần này khác biệt hoàn toàn so với bất kỳ cuộc gặp gỡ nào kể từ thời Richard Nixon mở cửa với Trung Quốc vào thập niên 70. Nếu như các đời tổng thống trước luôn tìm kiếm sự ổn định trong mối quan hệ ngoại giao quan trọng nhất thế giới này, thì Trump lại là hiện thân của sự biến động. Ông đã biến nước Mỹ từ một "ngọn hải đăng" của sự ổn định trở thành nguồn cơn của sự xáo trộn toàn cầu. Người xưa có câu: "Xây thì khó, chứ phá thì dễ", Trump đã nới lỏng những nền tảng truyền thống tạo nên vị thế độc tôn của Mỹ, từ thương mại tự do đến các liên minh chiến lược, để đổi lấy một thứ quyền lực đơn phương đầy kiêu hãnh nhưng cũng đầy rủi ro.

Bóng ma Iran: "Gót chân Achilles" của người khổng lồ

Thất bại trong việc giành một chiến thắng chẻ tre trước Iran và những dư chấn kinh tế thảm khốc của cuộc chiến này đã đặt ra những dấu hỏi lớn về thực lực của Mỹ – điều mà Trung Quốc chắc chắn sẽ không bỏ qua. Vào thứ Hai vừa qua, sự khước từ thẳng thừng của Iran đối với nỗ lực tìm kiếm một thỏa thuận hòa bình của Trump như một gáo nước lạnh tạt vào tuyên bố của ông rằng Tehran sắp đầu hàng. Việc một cường quốc nhỏ hơn dám thách thức vị thế siêu cường khiến ông Trump xuất hiện tại Bắc Kinh với một tâm thế có phần bị suy yếu.

Cố vấn của Lãnh đạo tối cao Iran, Ali Akbar Velayati, thậm chí còn tung ra lời nhạo báng ngay trước thềm chuyến đi: "Ông Trump, đừng bao giờ mơ tưởng rằng bằng cách lợi dụng sự bình lặng hiện tại của Iran, ông có thể tiến vào Bắc Kinh một cách chiến thắng". Câu nói này như một lời nhắc nhở cay nghiệt rằng: "Cây muốn lặng mà gió chẳng ngừng", và gió Trung Đông đang thổi ngược chiều với cánh bay của Air Force One.

Ván bài lật ngửa: Trung Quốc sẽ tận dụng sự khốn khó của Mỹ ra sao?

Đối với Bắc Kinh, cuộc chiến Iran vừa là thách thức vừa là cơ hội vàng. Trong khi Washington muốn ông Tập Cận Bình gây áp lực lên đồng minh Tehran, thì chính sự khó chịu của Trung Quốc về việc eo biển Hormuz bị đóng cửa – con đường huyết mạch cung cấp dầu mỏ cho họ – có thể trở thành mũi dùi ngược lại phía Trump. Bất kỳ sự hỗ trợ ngoại giao nào từ phía Trung Quốc chắc chắn sẽ đi kèm với những điều kiện ngặt nghèo về thương mại hoặc vấn đề chủ quyền đối với Đài Loan.

Chuyên gia Edgard Kagan từ CSIS nhận định rằng cuộc chiến Iran là một "quân bài hoang dã" làm đảo lộn một thượng đỉnh vốn được chuẩn bị như một sự kiện kinh tế thuần túy. Trung Quốc vốn cần sự ổn định để quản lý nền kinh tế đang gặp nhiều vấn đề cấu trúc, nhưng họ cũng đủ kiên nhẫn để chơi một "ván bài dài hơi". Trong khi Trump bị giới hạn bởi nhiệm kỳ, ông Tập có thể thong thả chờ đợi đến sau năm 2029. Sự khó lường của Trump, vốn được người hâm mộ coi là tài sản, giờ đây lại có nguy cơ rơi vào bẫy của Bắc Kinh khi các đồng minh như Thái Lan đang bắt đầu hoài nghi về vai trò bảo trợ của Mỹ.

Khi "ngẫu hứng" đối đầu với "toan tính": Giới hạn của quyền lực siêu cường

Cuộc viếng thăm này cũng phơi bày một khía cạnh không mấy vẻ vang: Cả Bắc Kinh và Tehran đều đã nhận ra những kẽ hở trong lối ngoại giao ngẫu hứng của Trump. Năm ngoái, Trung Quốc đã giành chiến thắng khi dùng quyền kiểm soát đất hiếm để buộc Trump phải cắt giảm thuế quan. Giờ đây, Iran lại dùng đòn bẩy năng lượng để gây sức ép lên túi tiền của người dân Mỹ qua giá xăng dầu. "Đoàn kết thì sống, chia rẽ thì chết", nhưng sự đơn phương của Trump đang khiến nước Mỹ trở nên cô độc hơn bao giờ hết.

Dù vậy, cả hai phía vẫn có lý do để mong cầu một sự thành công nhất định. Trump khao khát một màn trình diễn huy hoàng để củng cố hình ảnh, còn ông Tập muốn Mỹ xuống thang ở Iran để ổn định giá năng lượng toàn cầu. Hai nhà lãnh đạo này có khá nhiều điểm chung: Đều là những người theo chủ nghĩa dân tộc quyết liệt và coi thường trật tự quốc tế cũ.

Cuối cùng, thật trớ trêu khi chính những quyết định mang tính cá nhân của Trump lại đang đóng vai trò là chiếc vòng kim cô thắt chặt quyền lực của ông, thay vì phô diễn sự thống trị toàn cầu mà ông hằng mong đợi. Chuyến thăm Bắc Kinh lần này sẽ là minh chứng rõ nhất cho câu tục ngữ: "Gieo gió thì gặt bão", và liệu Trump có thể vượt qua cơn bão này để khẳng định vị thế của mình hay không, câu trả lời vẫn còn nằm ở phía trước.