Một hiện tượng mới xuất hiện: Cứ sai là đổ cho AI

[sunshine1104]

Nhiều người xem AI như công cụ hỗ trợ học tập, làm việc hiệu quả. Tuy nhiên, thực tế đang xuất hiện hiện tượng đổ thừa cho AI. Không ít người lấy AI làm cái cớ cho những sai sót, thiếu chuẩn mực hoặc né tránh trách nhiệm cá nhân.
"AI làm đó"
Anh Đào Thanh Tuấn, Trưởng phòng nhân sự Công ty TNHH sản xuất thương mại Hưng Gia Phát (P.Long Trường, TP.HCM; trước là P.Long Trường, TP.Thủ Đức), cho rằng câu chuyện đổ thừa cho trí tuệ nhân tạo (AI) là thực tế có thật.

Anh Tuấn phản ánh chuyện một số nhân viên hay chống chế bằng cách đổ thừa cho AI. "Như có trường hợp nhân viên đi cà phê trong giờ làm rồi đăng ảnh lên mạng xã hội, vi phạm nội quy công ty, hay nói những điều không đúng về đồng nghiệp bị ghi âm lại. Dù xác thực được những câu chuyện này là thật, nhưng nhân viên phân bua cho rằng ảnh do AI tạo, thanh minh đoạn ghi âm do AI thực hiện", anh Tuấn kể.

Lại Như Mai, sinh viên một trường ĐH ở P.Tăng Nhơn Phú, TP.HCM (trước là TP.Thủ Đức), cho biết từng chứng kiến nhiều trường hợp sử dụng AI như "lá chắn trách nhiệm".

"Có bạn từng hút thuốc lá, nhưng khi ảnh chụp lại bị phát hiện thì nói ảnh do "AI làm đó". Hay có bạn làm bài tiểu luận nhưng trích dẫn nhiều tư liệu không hợp lý, những nguồn dẫn không tồn tại. Khi bị giảng viên thắc mắc thì bảo do AI chế nội dung, thay vì nhận lỗi cẩu thả, không biết cách kiểm tra kỹ thông tin đưa vào bài làm", Mai cho hay.

Trần Hữu Khang (27 tuổi, làm việc tại 56 Yên Thế, P.Tân Sơn Hòa, TP.HCM; trước là P.2, Q.Tân Bình) cũng từng gặp trường hợp nhân viên nộp ý tưởng kinh doanh với hàng loạt thông tin sai lệch.

"Khi bị yêu cầu giải thích, người này trả lời rất tỉnh bơ: "Em nhờ AI làm nên không biết". Điều đáng nói là bạn ấy không xem đây là lỗi của mình. Bạn cứ mặc định AI mới là chủ thể gây sai. Trong khi rõ ràng người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng cho nội dung mình nộp", Khang nói.

Theo Khang, đây là biểu hiện của tâm lý né tránh trách nhiệm trong môi trường số. Khi công nghệ ngày càng thông minh, nhiều người bắt đầu vô thức xem AI như một thực thể độc lập, từ đó dễ dàng đẩy lỗi sang công cụ thay vì nhìn nhận vấn đề ở bản thân.

Anh Lê Quốc Hưng, Công ty TNHH Creative Pulse (P.Đức Nhuận, TP.HCM; trước là P.5, Q.Phú Nhuận), cho biết công ty từng xử lý trường hợp nhân viên gửi nhầm email nội bộ chứa nội dung thiếu chuyên nghiệp cho khách hàng. "Khi bị nhắc nhở, bạn ấy nói do AI tự gợi ý nội dung và bấm gửi nhầm. Nhưng AI chỉ là công cụ hỗ trợ, còn việc kiểm tra trước khi gửi là trách nhiệm cá nhân", anh Hưng chia sẻ.

Theo anh Hưng, điều đáng ngại là một bộ phận người trẻ hiện nay đang có xu hướng phụ thuộc quá mức vào công nghệ, đến mức xem AI như người chịu lỗi thay.

Đừng đổ thừa cho AI!
Anh Lê Thành Tân (32 tuổi), nghiên cứu sinh tiến sĩ tâm lý, Trường ĐH Newcastle (Úc), cho rằng hiện tượng đổ thừa cho AI phản ánh một vấn đề lớn hơn, là sự khủng hoảng trách nhiệm cá nhân trong môi trường số.

"AI không có khả năng tự chịu trách nhiệm. Quyết định sử dụng công cụ AI vẫn là con người", anh Tân nói.

Theo anh Tân, nhiều người trẻ hiện nay lớn lên trong môi trường mạng xã hội, nơi hình ảnh cá nhân được xây dựng liên tục và áp lực giữ hình tượng rất lớn. Khi gặp khủng hoảng hoặc bị phát hiện sai sót, họ dễ tìm đến các lối thoát, trong đó AI trở thành cái cớ thuận tiện.

5 cách sử dụng AI có trách nhiệm và tránh lệ thuộc quá mức
Anh Lê Thành Tân cho rằng cần sử dụng AI có trách nhiệm và tránh lệ thuộc quá mức. 5 cách có thể áp dụng:

Giữ sự trung thực trong học tập và công việc. Có thể dùng AI để tham khảo, nhưng sản phẩm cuối cùng phải phản ánh năng lực và trách nhiệm cá nhân.
Không dùng AI để né tránh trách nhiệm cá nhân. Nếu xảy ra sai sót, cần thừa nhận lỗi và sửa chữa thay vì đổ cho AI. Công nghệ không chịu trách nhiệm pháp lý hay đạo đức thay con người.
Hạn chế phụ thuộc vào AI trong mọi việc nhỏ. Nhiều người có xu hướng nhờ AI viết tin nhắn, trả lời email, lên ý tưởng, thậm chí quyết định thay bản thân. Điều này lâu dài có thể làm giảm khả năng tư duy độc lập và phản biện.
Rèn kỹ năng số và tư duy phản biện. Cần hiểu AI hoạt động thế nào, điểm mạnh ở đâu và giới hạn ra sao.
Tập thói quen nói: "Tôi sai" thay vì "AI làm đó". Một trong những kỹ năng quan trọng nhất trong thời đại AI là khả năng chịu trách nhiệm.
"Trước đây người ta đổ cho hacker, cho lỗi kỹ thuật. Bây giờ chuyển sang đổ cho AI", anh Tân nhận định.

Anh Tân cũng cảnh báo việc lạm dụng AI để né tránh trách nhiệm có thể tạo ra hệ quả lâu dài về mặt nhân cách. "Nếu một người liên tục đổ lỗi cho công cụ thay vì nhìn nhận sai sót của bản thân, họ sẽ dần đánh mất khả năng chịu trách nhiệm. Điều này rất nguy hiểm trong học tập, công việc lẫn các mối quan hệ xã hội", anh Tân nói.

Chuyên gia tâm lý Lại Thị Trang Thùy, Trung tâm bồi dưỡng kỹ năng sống và văn hóa Psychological Education (P.An Khánh, TP.HCM; trước là P.Thảo Điền, TP.Thủ Đức), cho rằng cần nhìn nhận AI đúng bản chất, đây chỉ là công cụ.

"Con dao có thể dùng để nấu ăn hoặc gây hại, AI cũng vậy. Vấn đề nằm ở cách con người sử dụng", bà Thùy nói.

Bà Thùy cho rằng đừng biến AI thành nơi trú ẩn cho sự thiếu trung thực. "Mọi sản phẩm cuối cùng mình công bố đều gắn với trách nhiệm cá nhân. AI hỗ trợ, con người chịu trách nhiệm. Nếu dùng AI để tham khảo, tăng hiệu suất làm việc thì rất tốt. Nhưng nếu xem AI là nơi trú ẩn cho sự thiếu trung thực thì rất nguy hiểm", bà Thùy chia sẻ và nhấn mạnh: "Nên có sự tự trọng, bản lĩnh để thừa nhận lỗi khi gây ra lỗi lầm, đừng đổ thừa cho AI nếu làm sai".

Vì sao nhiều người trẻ hay đổ thừa cho AI?
"Giờ ai cũng biết AI có thể làm giả ảnh, giả giọng nên nhiều người nghĩ cứ kéo AI vào thì người khác sẽ khó xác minh hơn", Đỗ Việt Quân (27 tuổi, làm việc tại 728 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, P.Phú Lợi, TP.HCM; trước đây là P.Phú Hòa, TP.Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương).

"Nhiều người không muốn thừa nhận mình sai, nhất là trên mạng xã hội. Đổ cho AI giúp họ đỡ bị quê hoặc bị chỉ trích", Nguyễn Minh Thư (26 tuổi, làm việc tại 364 Cộng Hòa, P.Tân Bình, TP.HCM; trước là P.13, Q.Tân Bình).

"AI đang thành cái cớ rất tiện. Có chuyện gì bất lợi là nói do AI làm, vì biết rằng công nghệ bây giờ thật giả lẫn lộn", Hồ Minh Anh (35 tuổi), ngụ ở 252/10/17 Quốc lộ 1K, P.Linh Xuân, TP.HCM (trước là P.Linh Xuân, TP.Thủ Đức).