Vì sao đồng minh, đối tác châu Á của Mỹ lo ngại thượng đỉnh Trump – Tập?

[vuitoichat]

Theo như đa số các đồng minh, đối tác của Mỹ tỏ ra ngờ vực cao độ về cuộc đối thoại tổng thống Donald Trump và chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hội kiến tại Bắc Kinh giữa tháng 5/2026. Cuộc gặp được xem như cơ hội hy hữu giúp hai đại cường tìm được thỏa hiệp bền vững cho phép thoát khỏi nguy cơ quan hệ song phương rơi vào vòng xoáy xung đột không lối thoát hơn 5 tháng sau cuộc gặp bên lề diễn đàn APEC tại Busan, Hàn Quốc.

Tổng thống Donald Trump (T) và lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình (P) sau cuộc gặp song phương tại sân bay Gimhae, bên lề APEC, Busan, Hàn Quốc, ngày 30/10/2026. REUTERS - Evelyn Hockstein

Thượng đỉnh Bắc Kinh, bước tiếp của « thỏa thuận hưu chiến » Busan

Ngay khi trở lại nắm quyền nhiệm kỳ 2, tổng thống Donald Trump mở ra cuộc chiến thuế quan nhắm vào hầu hết các nước, Trung Quốc là một đối thủ chính. Washington có lúc đe dọa áp thuế lên hàng hóa Trung Quốc đến 145%. Đòn thuế quan và việc mở rộng số công ty Trung Quốc bị đưa vào danh sách đen của Mỹ đã gây nhiều khó khăn cho Trung Quốc, đang trong giai đoạn phục hồi sau đại dịch. Bắc Kinh đáp trả bằng hạn chế xuất khẩu một số loại đất hiếm khiến nhiều nhà máy Mỹ phải ngừng hoạt động.

Tại Busan, tháng 10/2025, lãnh đạo Mỹ - Trung đạt thỏa thuận hưu chiến. Bài « Tehran Taiwan trade … what are the hazards facing Trump on Xi summit tightrope? / Thương mại Teheran - Đài Loan… những rủi ro nào đang chờ đợi Trump trên con đường đầy chông gai hướng tới thượng đỉnh với Tập Cận Bình? », của nhật báo Anh The Guardian (10/05/2026), nhấn mạnh đến việc thỏa thuận hưu chiến tại Busan đã cho phép lãnh đạo Mỹ, Trung hướng đến cuộc gặp tại Bắc Kinh lần này, nhằm xác lập một quan hệ ổn định hơn. Kể từ đó, hai bên có nhiều đàm phán kỹ thuật. Một vòng đàm phán chính thức cấp bộ trưởng tại Paris hồi tháng 3/2026, và một cuộc đàm phán tương tự tại Seoul, ngày mai, 13/05, ngay trước thềm thượng đỉnh.

Với thỏa thuận hưu chiến thương mại, Bắc Kinh dỡ bỏ hạn chế xuất khẩu đất hiếm với Mỹ, cam kết mua hàng triệu tấn đầu tương…, Washington giảm thuế quan, ngừng mở rộng danh sách công ty Trung Quốc bị cấm mua hàng hóa công nghệ cao của Mỹ. Thỏa thuận Mỹ - Trung nói đến thời hạn hưu chiến có thể kéo dài trong khoảng một năm.
Kinh tế - thương mại gắn chặt với an ninh - địa chính trị

Cuộc gặp thượng đỉnh tại Bắc Kinh lần này được xem như một cơ hội để hai bên xác lập các thỏa hiệp ổn định hơn. Hai bên đang thảo luận về cơ chế Hội ​​đồng Thương mại (Board of Trade mechanism), nhằm tìm kiếm các sản phẩm cho phép thúc đẩy thương mại mà không làm ảnh hưởng đến an ninh quốc gia hoặc chuỗi cung ứng quan trọng của nhau» (xem bài « What's at stake at the Trump-Xi summit », Reuters, 07/05/2026). Phía Mỹ kỳ vọng Trung Quốc mua thêm thịt bò, đậu tương và nhiều nông sản khác, cùng máy bay Boeing và than đá, dầu mỏ và khí đốt tự nhiên của Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, cuộc thượng đỉnh Donald Trump – Tập Cận Bình không chỉ thuần túy về kinh tế. Chiến tranh Trung Đông và căng thẳng Đài Loan là hai hồ sơ lớn khác. Thương mại – kinh tế gắn kết mật thiết với an ninh – quân sự và địa - chính trị. Bộ trưởng Tài Chính Mỹ Scott Bessent cho biết lãnh đạo hai nước sẽ thảo luận về chiến tranh Iran và kêu gọi Trung Quốc gây áp lực với Iran và tham gia vào « chiến dịch quốc tế » để mở lại eo biển Hormuz cho vận tải biển quốc tế, trong lúc phía Trung Quốc coi trước hết Mỹ phải có trách nhiệm chấm dứt chiến tranh. Trong khi đó, ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị (Wang Yi) nhấn mạnh với Washington, Đài Loan là « điểm rủi ro nhất » trong quan hệ song phương.

Đồng minh, đối tác của Mỹ ở châu Á lo ngại thế nào về thượng đỉnh Trump – Tập ?

Nhật báo Mỹ New York Times có bài tổng thuật « What Middle Powers Fear About the Trump-Xi Summit » (11/05/2026) điểm lại những lo ngại về nhiều mặt, đặc biệt là về an ninh, của các đồng minh đối tác của Mỹ trước thềm cuộc thượng đỉnh Donald Trump – Tập Cận Bình. Các cuộc thăm dò toàn cầu cho thấy thế giới ít tin tưởng vào cả Hoa Kỳ và Trung Quốc. Tại châu Á, nơi bị ảnh hưởng nặng nề và nhanh chóng nhất bởi tình trạng suy kiệt dự trữ dầu khí do chiến tranh, và sự kiểm soát chặt chẽ của Trung Quốc đối với các sản phẩm dầu mỏ xuất khẩu, tâm trạng đặc biệt ảm đạm. Theo New York Times, các quan chức được phỏng vấn, và tuyên bố từ các nhà lãnh đạo khắp nơi trên thế giới cho thấy hội nghị thượng đỉnh Trump – Tập tiềm ẩn nhiều hiểm họa hơn là có lợi. Phong cách lãnh đạo đầy cảm tính của tổng thống Mỹ được coi là nguồn gốc chính của nỗi lo lắng.

Trong nhiều tháng qua, giới cầm quyền tại nhiều nước châu Á lo ngại rằng tổng thống Trump có thể do vội vàng đạt được thỏa thuận với ông Tập, quyết định ngừng bán vũ khí cho Đài Loan hoặc có các thỏa hiệp khác với Trung Quốc về Đài Loan khiến Bắc Kinh có thêm điều kiện « làm suy yếu hòn đảo dân chủ ». Các quan chức Việt Nam cho biết, nếu tổng thống Trump có cử chỉ hòa giải hoặc tâng bốc ông Tập Cận Bình, thì ngay cả khi không có những thỏa hiệp lớn hơn, Bắc Kinh sẽ rảnh tay để gây sức ép mạnh hơn với các nước nhỏ trong khu vực.

Một mối lo ngại khác đang được thảo luận trên khắp khu vực đó là việc ông Trump có thể đánh đổi lấy các điều khoản kinh tế có lợi hơn với Trung Quốc thay cho các kế hoạch an ninh dài hạn với đồng minh. Quyết định của ông Trump về việc điều chuyển một nhóm tàu ​​sân bay tấn công từ Thái Bình Dương và đạn dược từ Hàn Quốc cho cuộc chiến ở Iran, mở đường cho việc tái bố trí các lực lượng quân sự Mỹ trên quy mô lớn hơn.

Tổng thống Trump vừa quyết định rút 5.000 quân khỏi Đức. Nhiều nhà quan sát đặt câu hỏi: ông Trump từng đe dọa rút quân khỏi Nhật Bản, nơi có khoảng 53.000 quân nhân, và Hàn Quốc, nơi có 24.000 quân nhân Mỹ. Nếu nhận được một khoản lợi lớn từ lãnh đạo Trung Quốc để đổi lấy việc rút quân, liệu tổng thống Mỹ có từ chối ? Nhiều chuyên gia nêu khả năng AUKUS, một hiệp ước giữa Úc, Anh và Mỹ, trang bị cho Úc tàu ngầm hạt nhân và công nghệ tiên tiến, được thiết kế để đề kháng Trung Quốc, không loại trừ bị hủy bỏ.

Lập trường của Trump với Đài Loan, điểm gây lo ngại nhất với nhiều đồng minh, đối tác

Mặt an ninh dường như là vấn đề gây lo ngại hàng đầu của các đồng minh, đối tác của Mỹ. Thái độ của tổng thống Trump với Đài Loan, nền dân chủ hàng đầu của châu lục, được coi là chỉ dấu chính cho các lo ngại. Các nhân nhượng trong lập trường của Washington về Đài Loan, ví dụ như chuyển từ « không ủng hộ độc lập » (does not support) thành « phản đối Đài Loan độc lập » (we oppose Taiwan independence), sẽ là « cơn ác mộng tồi tệ nhất », theo một quan chức Đài Loan xin ẩn danh (trả lời New York Times). Quan chức này cho biết việc giảm hỗ trợ ngay lập tức từ phía Mỹ là điều khó xảy ra, nhưng bất kỳ nhượng bộ nào về vấn đề Đài Loan đều có thể khiến các đối tác khác của Mỹ lo sợ bị bỏ rơi. Áp lực của Bắc Kinh với các nước khác, trong các tranh chấp lãnh thổ sẽ gia tăng, như vùng biên giới với Ấn Độ cho đến Biển Đông.

Giới quan sát ghi nhận việc trong những tuần gần đây diễn ra những việc khó tưởng tượng có thể xảy ra. Ba Lan đặt mua dây chuyền sản xuất xe tăng của Hàn Quốc. Úc mua tàu chiến của Nhật Bản. Canada cam kết cung cấp uranium cho Ấn Độ, trong khi Ấn Độ bán tên lửa hành trình cho Việt Nam, và Brazil chế tạo máy bay vận tải quân sự cho Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Các thỏa thuận nói trên đều thể hiện nỗ lực của các cường quốc tầm trung nhằm tự bảo vệ mình, khi cuộc xung đột ở Iran làm tắc nghẽn nguồn cung năng lượng toàn cầu, và trước một hội nghị thượng đỉnh đầy rủi ro giữa tổng thống Trump và lãnh đạo Tập Cận Bình Trung Quốc đang đến gần.

Điều gì có thể giúp đồng minh, đối tác của Mỹ giảm thiểu được tác động tiêu cực của thượng đỉnh này ?

Sức mạnh kinh tế của hai đại cường Trung - Mỹ là áp đảo. Các cường quốc tầm trung không có cách nào khác hơn là tìm cách điều chỉnh chính sách để tránh rơi vào thế kẹt trong cuộc đối đầu giữa hai bên, hoặc là nạn nhân của các thỏa hiệp Mỹ - Trung trên lưng « đối tác ». Ông Hugh White, một cựu quan chức tình báo Úc, giảng viên chính trị quốc tế tại Đại học Quốc gia Úc, cho biết : đông đảo giới chính trị đồng minh và đối tác của Mỹ ở châu Á cũng như châu Âu trong các cuộc trao đổi riêng tư đều có suy nghĩ tương tự như phát biểu của thủ tướng Canada Mark Carney, đầu năm nay tại Diễn đàn kinh tế Davos - Thụy Sĩ, về việc thế giới đang bước vào giai đoạn thay đổi triệt để, không còn có thể trông cậy được ở nước Mỹ như trước đây, và cần chủ động đa dạng hóa quan hệ đối tác, thay vì trở thành « món ăn » trên bàn tiệc của các đại cường.

Theo Robert O. Keohane, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Princeton, « Hoa Kỳ ngày càng trở nên không đáng tin cậy, vì vậy việc cố gắng phát triển các lựa chọn thay thế là điều hợp lý » và « một lựa chọn thay thế dù yếu thì vẫn tốt hơn là không có lựa chọn thay thế nào cả ». Tìm cách hiểu được sát chiến lược của một nhà lãnh đạo có hành xử hết sức cá nhân, vượt ra mọi khuôn khổ như tổng thống Mỹ Donald Trump cũng là điều cần thiết cho giới lãnh đạo các quốc gia nào muốn xác lập các chính sách chủ động hơn với Washington.

Hiểu chiến lược của Trump để chủ động hơn trong ứng phó

Nhà cựu ngoại giao Mỹ Kurt M. Campbell, chủ tịch kiêm đồng sáng lập của Asia Group, cựu thứ trưởng Ngoại Giao và điều phối viên khu vực Ấn Độ - Thái Bình Dương tại Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời chính quyền Biden, trong một bài phân tích mới đây về các vấn đề của thượng đỉnh Trump – Tập, đã lưu ý đến tác động đặc biệt của cuộc thượng đỉnh Mỹ - Trung đối với hướng đi của thế giới (« The Stakes of Trump vs Xi. How the Summit Could Change the Course of U.S.-China Competition », đăng tải trên Foreign Affairs, 11/05/2026).

Kể từ cuộc thượng đỉnh lịch sử giữa tổng thống Mỹ Richard Nixon và lãnh đạo Trung Quốc Mao Trạch Đông năm 1972, chưa có nhà lãnh đạo nào của hai nước lại tập trung nhiều quyền lực cá nhân đến vậy để quyết định tương lai của mối quan hệ song phương. Mà, mối quan hệ song phương Mỹ - Trung giờ đây khác hẳn nửa thế kỉ trước. Trung Quốc giờ đây đã là cường quốc thứ hai thế giới, và đang có tham vọng vươn lên soán ngôi Hoa Kỳ.