Middle East "Bức tường lửa" ngăn đôi vận mệnh: Internet trở thành đặc quyền thượng lưu tại Iran

[Gibbs]

Giữa lòng Tehran hoa lệ nhưng đầy rẫy những biến động, có một thứ vốn dĩ là hơi thở của thời đại, nay lại trở thành một thứ xa xỉ phẩm mà không phải ai cũng có quyền chạm tới: Internet. Đã hơn hai tháng trôi qua, người dân Iran đang phải sống trong đợt "mất mạng" dài nhất trong lịch sử, một khoảng lặng mênh mông và nghẹt thở trên không gian số.



Khi "thế giới ảo" trở thành nỗi đau thực tại

Kể từ ngày 8 tháng 1 năm 2026, khi những làn sóng phản đối bùng phát, chính quyền Iran đã thực thi một chính sách "bế quan tỏa cảng" trên không gian mạng. Đối với hàng triệu người coi Internet là công cụ mưu sinh, đây không khác gì một bản án kinh tế.

Hãy nghe lời tâm sự nhói lòng của Faraz, một cư dân 38 tuổi tại Tehran: “Hãy tưởng tượng bạn đang phải vật lộn với thất nghiệp và lạm phát phi mã, rồi bằng cách nào đó bạn chắt bóp được khoảng 500.000 đến 1 triệu toman (khoảng 13 USD) – một số tiền không hề nhỏ so với mức lương trung bình chỉ từ 240 đến 420 USD. Bạn dùng nó chỉ để mua vài gigabyte VPN, hy vọng được lướt X, đọc tin tức và để thấy mình còn một tiếng nói. Nhưng khi vừa mở được ứng dụng, bạn lại thấy những kẻ khác đang lướt mạng vèo vèo, hành xử như thể mọi thứ vẫn bình thường. Cảm giác đó thực sự như một cú đấm vào lồng ngực.”

Thật đúng là "Kẻ ăn không hết, người lần không ra". Trong khi đại đa số người dân phải chật vật với thị trường đen để mua VPN với giá cắt cổ, thì một tầng lớp ưu tú lại được hưởng đặc quyền mang tên "Internet Pro".

Internet Pro: Đặc quyền "nhà giàu" và bàn tay của IRGC

Chương trình "Internet Pro" được tung ra vào tháng 2 năm nay thông qua Công ty Truyền thông Di động Iran (MCI) – một thực thể có mối liên hệ mật thiết với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Được quảng cáo là giải pháp ổn định cho các doanh nghiệp, học giả và giới khoa học, nhưng thực chất, nó đã tạo ra một sự phân cấp xã hội sâu sắc.

Để có được tấm "thẻ thông hành" này, người dùng phải trải qua quá trình xác minh nghiêm ngặt. Thay vì dùng VPN để lách luật, họ được cấp các "SIM trắng" (white SIM cards) – những chiếc SIM được nằm trong danh sách ưu tiên, bỏ qua mọi rào cản lọc web của quốc gia.

Mức giá để chạm tay vào "đặc quyền" này cũng khiến người nghèo phải ngả mũ: 2 triệu toman cho gói 50GB/năm, cộng thêm phí kích hoạt 2,8 triệu toman. Tổng chi phí ban đầu gần bằng 1/4 mức lương tháng của một công nhân bình thường. Tờ Khabar Online đã cay đắng nhận xét rằng: Iran đang bị chia cắt thành hai tầng lớp: "Giới tinh hoa kỹ thuật số" và "Thần dân kỹ thuật số".

Những rạn nứt trong lòng bộ máy quyền lực

Chính sách "Internet đa tầng" này không chỉ gây phẫn nộ trong dân chúng mà còn làm lộ rõ những vết rạn nứt ngay trong lòng chính phủ Iran. Một bên là những người theo đường lối cứng rắn ủng hộ kiểm soát tuyệt đối, một bên là các quan chức cải cách lo ngại về sự bất công xã hội.

Tổng thống Masoud Pezeshkian và Bộ trưởng Truyền thông Sattar Hashemi đã công khai phản đối hệ thống này, khẳng định truy cập Internet chất lượng cao là quyền của mọi công dân. Tuy nhiên, dường như "Thấp cổ bé họng", những nỗ lực của họ vẫn chưa thể ngăn cản được sự bành trướng của Internet Pro, vốn được hậu thuẫn bởi những nhân vật quyền lực đang chịu lệnh trừng phạt của phương Tây như Mohammad Amin Aghamiri.

Trong khi chính quyền rêu rao về sự đoàn kết giữa chính phủ và nhân dân để chống lại "cuộc chiến áp đặt" từ bên ngoài, thì thực tế lại cho thấy một sự chia rẽ nội bộ sâu sắc. Người ta nói "Cháy nhà mới mặt chuột", và cơn khủng hoảng Internet này chính là ngọn lửa đang soi rọi những góc khuất của sự trục lợi và bất công.

Cái giá nghìn tỷ và tương lai mịt mờ

Theo báo cáo từ các tổ chức nhân quyền (HRA), việc ngắt kết nối Internet đã khiến nền kinh tế Iran thiệt hại khoảng 1,8 tỷ USD chỉ trong hai tháng qua. Các doanh nghiệp ảo, vốn là nồi cơm của hàng vạn gia đình, đang đứng bên bờ vực phá sản.

Một số người liều lĩnh hơn đã tìm đến Starlink – dịch vụ Internet vệ tinh của Elon Musk được nhập lậu vào nước này. Nhưng đó là một canh bạc sinh tử. "Đi đêm lắm có ngày gặp ma", việc sở hữu thiết bị này có thể dẫn đến cáo buộc đe dọa an ninh quốc gia và án tù nghiêm khắc.

Sự bất bình đẳng này thậm chí đã khiến Hiệp hội Tâm thần học Iran phải lên tiếng cảnh báo về những áp lực tâm lý cực độ và sự suy giảm niềm tin công chúng. Các tổ chức công đoàn như nghiệp đoàn y tá cũng từ chối sử dụng Internet Pro để thể hiện sự đoàn kết với những người lao động nghèo.

Kết thúc một ngày dài mệt mỏi, khi ánh đèn thành phố Tehran le lói, hàng triệu người vẫn đang kiên nhẫn nhìn vào màn hình điện thoại xoay tròn, chờ đợi một phép màu kết nối. Internet tại Iran giờ đây không chỉ là công nghệ, nó là hiện thân của cuộc đấu tranh giành quyền bình đẳng. Khi nào bức tường lửa kia mới sụp đổ? Câu trả lời vẫn còn nằm lại phía sau những tấm "SIM trắng" đầy quyền năng và những tiếng thở dài trong bóng tối của người dân lao động.