Giữa địa chấn Mỹ-Iran, Trung Quốc sẽ hành động?

[Cupcake01]

Trung Quốc đang cân nhắc

Theo The New York Times, trong lúc Tổng thống Donald Trump tìm cách xác định bước đi tiếp theo trong cuộc chiến với Iran thì Trung Quốc cũng âm thầm triển khai các nước đi nhằm bảo đảm họ có lợi bất kể kết cục cuối cùng ra sao.

Trong khi thúc giục giới chức Iran tiếp tục đàm phán với Mỹ, Trung Quốc đồng thời ngầm cho phép các công ty trong nước hỗ trợ thương mại cho Tehran. Sự hỗ trợ này có thể giúp ích cho quân đội Iran nếu ông Trump tiếp tục bị cuốn vào một cuộc xung đột toàn diện.

Theo các quan chức và nhà phân tích, Bắc Kinh không theo đuổi một lập trường cứng rắn tuyệt đối trong cuộc chiến này. Thay vào đó, Trung Quốc đang thận trọng cân nhắc nhiều khả năng và lợi ích khác nhau.

Cuộc xung đột dự kiến sẽ trở thành chủ đề trọng tâm tại hội nghị thượng đỉnh kéo dài hai ngày giữa ông Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình, dự kiến bắt đầu từ ngày 14/5 tại Bắc Kinh.

Một mặt, việc Mỹ bị kéo sâu vào một cuộc chiến mới ở Trung Đông lại mang đến lợi ích cho Trung Quốc. Việc quân đội Mỹ nhanh chóng triển khai lượng lớn đạn dược đã làm suy giảm kho dự trữ vốn được xem là rất quan trọng trong trường hợp xảy ra xung đột với Trung Quốc trong tương lai. Đồng thời, cuộc chiến cũng khiến sự chú ý của chính quyền Tổng thống Trump bị phân tán khỏi châu Á.

Tuy nhiên, Bắc Kinh cũng nhìn thấy lợi ích trong việc thúc đẩy chấm dứt xung đột. Trong giai đoạn đầu chiến sự, Iran từng phong tỏa eo biển Hormuz với phần lớn tàu thuyền, nhưng vẫn cho phép tàu chở dầu Iran, bao gồm các tàu hướng tới Trung Quốc, đi qua. Dù vậy, giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh vẫn gây áp lực lớn lên nền kinh tế Trung Quốc. Bắc Kinh cũng chịu tác động từ lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ khiến nhiều tàu không thể rời cảng Iran.

Sun Yun, chuyên gia về Trung Quốc tại Stimson Center ở Washington, cho rằng dù có ý kiến nhận định Bắc Kinh muốn kéo dài chiến sự, nhưng trên thực tế, các tuyên bố chính sách của Trung Quốc lại hướng tới mục tiêu giảm leo thang.

Hai quan chức Iran tiết lộ cả Trung Quốc và Nga đều thúc giục Tehran tiếp tục đàm phán với Mỹ. Ngày 29/4, ông Trump đã điện đàm với Tổng thống Vladimir Putin về cuộc chiến. Trong khi đó, người phát ngôn Đại sứ quán Trung Quốc tại Washington, Lưu Bằng Vũ, cho biết Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị cũng đã trao đổi qua điện thoại về tình hình xung đột.

Các quan chức cho biết ông Trump đã trì hoãn hội nghị thượng đỉnh với ông Tập vì cuộc chiến. Ông muốn tới Bắc Kinh với vị thế cứng rắn thay vì trong bối cảnh một cuộc xung đột chưa được giải quyết vẫn tiếp tục gây bất ổn cho thị trường toàn cầu và làm tiêu hao nguồn lực quân sự Mỹ.

“Đối với Trung Quốc, vấn đề là các lệnh cấm vận của chúng ta. Còn đối với chúng ta, vấn đề là sự hậu thuẫn của Trung Quốc dành cho Iran”, Rush Doshi, học giả tại Georgetown University và Council on Foreign Relations, đồng thời từng phụ trách chính sách Trung Quốc dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden, nhận định.

Thông tin tình báo Mỹ cho thấy một công ty Trung Quốc có thể đã tìm cách chuyển tên lửa vác vai tới Iran. Các quan chức Mỹ cũng cho biết công ty này từng vận chuyển nhiều vật liệu lưỡng dụng — có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự — cho Tehran.

Tháng trước, sau khi Hải quân Mỹ bắt đầu phong tỏa, lính thủy đánh bộ Mỹ phát hiện số hàng tiếp tế trên một con tàu treo cờ Iran mà ông Trump mô tả là “không tốt chút nào” và có thể là “một món quà từ Trung Quốc”.

“Tôi hơi ngạc nhiên, nhưng chúng tôi có quan hệ rất tốt và tôi nghĩ mình đã đạt được sự thấu hiểu nhất định với Chủ tịch Tập Cận Bình”, ông Trump nói trong cuộc phỏng vấn với CNBC hôm 21/4.
Ảnh hưởng của Trung Quốc

Một tuần trước đó, ông Trump cho biết đã gửi thư cho ông Tập đề nghị Bắc Kinh không chuyển vũ khí cho Iran. Theo ông Trump, nhà lãnh đạo Trung Quốc trả lời rằng “ông ấy không làm điều đó”.

Sun Yun nhận định các quan chức Bắc Kinh đang “trì hoãn việc gây áp lực đáng kể lên Iran” trong lúc chờ ông Trump đưa ra yêu cầu trực tiếp.

Người phát ngôn Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ, Lưu Bằng Vũ, tuyên bố rằng “duy trì hòa bình và ổn định trong khu vực, bảo đảm tự do hàng hải là lợi ích chung của cộng đồng quốc tế”, đồng thời chỉ trích lệnh phong tỏa của Mỹ là “hành động nguy hiểm và vô trách nhiệm”.

Ông cũng cho biết ưu tiên cấp bách hiện nay là ngăn xung đột bùng phát trở lại. Theo ông, trước khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận ngừng bắn mong manh hồi đầu tháng 4, Ngoại trưởng Vương Nghị đã thực hiện 26 cuộc điện đàm với các quan chức Iran, Israel, Nga, các nước vùng Vịnh và nhiều quốc gia khác.

Trong số đó có hai cuộc gọi với Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi. Đặc phái viên Trung Đông của Trung Quốc cũng đã tới khu vực này.

Một số quan chức nước ngoài cho biết Trung Quốc đóng vai trò quan trọng phía sau hậu trường trong việc thuyết phục Iran chấp nhận các điều khoản ngừng bắn. Theo họ, nhiều bên tham gia đàm phán đang khuyến khích Bắc Kinh tiếp tục can dự ngoại giao.

Về cáo buộc Trung Quốc cung cấp hàng tiếp tế cho Iran, ông Lưu Bằng Vũ khẳng định Bắc Kinh “luôn duy trì thái độ thận trọng và có trách nhiệm với xuất khẩu quân sự”, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các mặt hàng lưỡng dụng.

Ali Vaez, Giám đốc chương trình Iran tại International Crisis Group, cho biết trong nội bộ Iran, các quan chức thuộc Islamic Revolutionary Guard Corps đang xem xét mở rộng quan hệ với Trung Quốc sau chiến tranh, với hy vọng nhận được hỗ trợ quân sự tương tự những gì Bắc Kinh từng cung cấp cho Pakistan.

Theo ông, ngày càng có nhiều tiếng nói trong lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran cho rằng những thất bại trước đây của Tehran xuất phát từ cách tiếp cận quá dè dặt trong quan hệ với Trung Quốc và Nga, cũng như nỗ lực duy trì thế độc lập.

Tại vùng Vịnh, Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất đang thúc giục Trung Quốc đóng vai trò ngoại giao lớn hơn. Ngày 20/4, Thái tử Mohammed bin Salman đã điện đàm với ông Tập để thảo luận về cuộc chiến.

Một quan chức Saudi Arabia cho biết Riyadh đã đề nghị Trung Quốc gây sức ép để Iran không tấn công Saudi Arabia trong suốt thời gian xung đột.

Năm 2023, sau nhiều năm đàm phán giữa Saudi Arabia và Iran, Trung Quốc từng đóng vai trò hoàn tất tiến trình khôi phục quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Theo quan chức Saudi Arabia, Riyadh xem Bắc Kinh là một bên có lợi ích trực tiếp trong quan hệ với Iran.

Pakistan, quốc gia từng đăng cai một vòng đàm phán hòa bình Mỹ - Iran, cũng đang kỳ vọng vào vai trò của Trung Quốc trong việc thúc đẩy hòa đàm. Ngày 31/3, Trung Quốc và Pakistan đã ra tuyên bố chung gồm 5 điểm, kêu gọi ngừng bắn ngay lập tức, nối lại đàm phán hòa bình, bảo vệ cơ sở dân sự, mở cửa eo biển Hormuz và tôn trọng Hiến chương Liên Hợp Quốc.

Ngày 8/4, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif đăng bài trên mạng xã hội cảm ơn 5 quốc gia góp phần đạt được thỏa thuận ngừng bắn, trong đó Trung Quốc được nhắc tới đầu tiên.

Cùng tuần đó, Trung Quốc và Nga phủ quyết một nghị quyết tại United Nations thể hiện sự ủng hộ công khai với Iran. Nghị quyết này có thể mở đường cho hành động quân sự đa quốc gia nhằm buộc Iran mở lại eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, các quan chức Iran cho biết phía sau hậu trường, Trung Quốc vẫn thúc ép Tehran thể hiện sự linh hoạt và chấp nhận ngừng bắn.

Dù vậy, một số nhà phân tích cho rằng tham vọng mở rộng vai trò ngoại giao của Trung Quốc tại Trung Đông có thể vẫn ở mức hạn chế.

Ryan Hass, cựu quan chức an ninh quốc gia Nhà Trắng hiện làm việc tại Brookings Institution, nhận định: “Ưu tiên của Bắc Kinh mang tính thực dụng hơn. Họ muốn bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định và thị trường an toàn cho hàng xuất khẩu, chứ không muốn biến những vấn đề an ninh của khu vực khác thành gánh nặng của riêng mình.”