Mỹ - Iran: Đàm phán thực thụ hay 'bẫy' tâm lý?

[Romano]

Những điều kiện cứng rắn từ cả hai phía đang làm tê liệt tiến trình ngoại giao, khi Mỹ thúc ép nhượng bộ còn Iran tận dụng lợi thế mới để gia tăng sức ép trên bàn cờ khu vực.

Gần như đúng một tháng trước, Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã có các cuộc tiếp xúc gián tiếp với phía Iran tại Geneva, trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn khẳng định ưu tiên giải pháp ngoại giao. Tuy nhiên, chỉ hai ngày sau, Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran.

Hiện nay, Washington một lần nữa tìm cách nối lại đối thoại sau khi ông Trump bất ngờ “quay xe” hôm 23/3, tuyên bố hai nước đang đàm phán chấm dứt xung đột. Dù Nhà Trắng công khai tỏ ra lạc quan, con đường trở lại bàn đàm phán vẫn đối mặt với hàng loạt trở ngại lớn.

Các đồng minh vùng Vịnh và châu Âu đang theo dõi sát sao diễn biến, đồng thời bày tỏ lo ngại về sự thiếu tiến triển trong việc thúc đẩy đàm phán hoặc thậm chí thiết lập một lệnh ngừng bắn, theo nhiều nguồn tin của CNN.

Dù các nỗ lực thu xếp một cuộc gặp giữa hai bên đang được xúc tiến, giới chức nhận định khả năng cuộc gặp diễn ra trong thời gian gần là rất thấp do khoảng cách quá lớn trong lập trường.

Cuộc đấu "điều kiện"
Nguy cơ các hoạt động quân sự tiếp diễn từ phía Mỹ và Israel tiếp tục phủ bóng lên triển vọng đối thoại. Trong khi đó, Tehran cho rằng họ đang nắm trong tay một “quân bài” mới so với trước khi chiến tranh nổ ra: quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển Hormuz.

“Mọi điều kiện cơ bản phải được thống nhất trước khi hai bên có thể ‘lên máy bay’ cho tiến trình đàm phán”, một nguồn tin khu vực nói với CNN, cho biết thêm Iran đã đưa ra “cái lắc đầu tối đa” đối với một đề xuất mang tính “tối đa” từ phía Mỹ.Đầu tuần này, Washington thông qua Pakistan đã chuyển tới Tehran danh sách 15 yêu cầu. Phần lớn nội dung lặp lại các điều kiện trước chiến tranh, bao gồm Iran cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, chuyển giao lượng uranium làm giàu cao cho Mỹ, chấp nhận hạn chế năng lực quốc phòng, và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Theo Nate Swanson, cựu quan chức Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, nếu đây thực sự là lập trường của Washington, “không có kịch bản nào dẫn đến đàm phán thành công”.

Về phía Israel - bên tham chiến quan trọng còn lại - nước này lo ngại Mỹ có thể đơn phương tuyên bố lệnh ngừng bắn kéo dài một tháng nhằm tạo điều kiện cho đàm phán với Iran. Tuy nhiên, Tel Aviv vẫn hoài nghi khả năng đạt đột phá.

“Mức nhượng bộ tối đa mà Iran có thể chấp nhận vẫn không đáp ứng được mức tối thiểu mà Mỹ yêu cầu”, một nguồn tin Israel nhận định. Dù vậy, nước này đánh giá một số yếu tố trong khuôn khổ đề xuất của Mỹ là “tích cực”, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân và hoạt động của các lực lượng ủy nhiệm của Iran.

Tuy nhiên, về dài hạn, Israel lo ngại bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào cũng khó giải quyết triệt để các mối quan ngại, nhất là chương trình tên lửa đạn đạo và mạng lưới ủy nhiệm của Tehran.Ông Swanson cho rằng Iran có thể nhìn nhận lập trường của ông Trump không thay đổi, hoặc chấp nhận nhượng bộ, hoặc đối mặt leo thang, và vì vậy chưa thực sự coi trọng kênh ngoại giao. Theo ông, Tehran cũng đang đưa ra “những đề xuất táo bạo và thiếu thực tế không kém.”

Hôm 25/3 (giờ địa phương), một quan chức Iran công bố danh sách yêu cầu riêng, theo kênh Press TV, bao gồm: chấm dứt hoàn toàn các hành động “xâm lược và ám sát”, thiết lập cơ chế đảm bảo chiến tranh không tái diễn, bồi thường thiệt hại rõ ràng, ngừng toàn bộ chiến dịch quân sự trên mọi mặt trận và đối với các lực lượng đồng minh của Iran, đồng thời công nhận quyền chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz.

Chưa tìm được lối thoát?
Khả năng của Tehran trong việc gây gián đoạn tuyến hàng hải chiến lược Hormuz bất chấp việc năng lực quân sự bị Mỹ suy giảm đã khiến giá năng lượng tăng vọt và làm chao đảo thị trường toàn cầu. Đây cũng được xem là đòn bẩy quan trọng của Iran trong các cuộc đàm phán tương lai.

Tuy nhiên, theo các nguồn tin, hiện chưa bên trung gian nào có thể phác họa rõ ràng một khuôn khổ thỏa thuận khả thi.Một số quốc gia vùng Vịnh và đồng minh của Mỹ muốn chấm dứt giao tranh ngay lập tức và mở lại eo biển, trong khi số khác kêu gọi một thỏa thuận toàn diện hơn. Đại sứ UAE tại Mỹ Yousef Al Otaiba nhấn mạnh trên Wall Street Journal rằng một lệnh ngừng bắn đơn thuần là chưa đủ.

“Một lệnh ngừng bắn là không đủ. Cần một kết quả mang tính quyết định, giải quyết toàn bộ các mối đe dọa từ Iran: năng lực hạt nhân, tên lửa, máy bay không người lái, các lực lượng ủy nhiệm và việc phong tỏa tuyến hàng hải quốc tế”, ông viết.

Theo ông Swanson, eo biển Hormuz đã trở thành “công cụ mới” của Iran theo cách chưa từng có, khi Tehran có xu hướng hành xử như một “trạm thu phí” đối với các tuyến vận tải đi qua khu vực.

Dù các quan chức Iran tiếp tục khẳng định không tham gia đàm phán với Mỹ, Ngoại trưởng Abbas Araghchi thừa nhận hai bên đang trao đổi thông điệp thông qua các bên trung gian.

“Việc gửi và phản hồi thông điệp, đưa ra cảnh báo hoặc nêu lập trường không phải là đàm phán hay đối thoại, mà chỉ là trao đổi thông tin”, ông nói trên truyền hình nhà nước.

Trong khi đó, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt vẫn khẳng định “các cuộc trao đổi đang tiếp diễn” và “mang tính xây dựng”.

Chính quyền Trump đang xúc tiến tổ chức một cuộc gặp tại Pakistan vào cuối tuần này nhằm tìm lối thoát cho cuộc chiến. Phó Tổng thống JD Vance được cho là sẽ dẫn đầu phái đoàn, cùng với một số quan chức cấp cao khác.

Theo các nguồn tin khu vực, phía Iran không muốn nối lại đàm phán với Witkoff và Kushner, mà ưu tiên làm việc với ông Vance. Trước đó, ông Trump cho biết các cuộc đàm phán hiện do Vance, Ngoại trưởng Marco Rubio, Kushner và Witkoff dẫn dắt.

Tuy nhiên, kế hoạch vẫn có thể thay đổi về thời gian, địa điểm và thành phần tham dự. Thổ Nhĩ Kỳ cũng được đề xuất như một địa điểm thay thế, trong bối cảnh một số quan chức lo ngại về an ninh nếu tổ chức tại Pakistan. Cả Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đều từng đóng vai trò trung gian giữa Mỹ và Iran.Trong lúc các cuộc trao đổi dồn dập về khả năng đối thoại, các đồng minh vùng Vịnh âm thầm kêu gọi Washington không leo thang bằng việc triển khai bộ binh nhằm kiểm soát đảo Kharg hoặc thu giữ uranium làm giàu cao của Iran. Một quan chức cấp cao cảnh báo động thái này có thể gây thương vong lớn, kích hoạt phản ứng trả đũa và kéo dài xung đột.

Dẫu vậy, nguy cơ Mỹ tiếp tục hành động quân sự vẫn hiện hữu. Khoảng 1.000 binh sĩ thuộc Sư đoàn Dù 82 của Mỹ được cho là sắp được điều động tới Trung Đông, làm gia tăng sức mạnh quân sự trong khu vực ngay khi Washington tuyên bố vẫn đang đàm phán với Tehran.

“Nếu “Iran không chấp nhận thực tế hiện tại”, ông Trump “'sẵn sàng tung ra những đòn tấn công khốc liệt'”, bà Leavitt cảnh báo.