Bật mí những nhân vật quyền lực đang điều hành Iran giữa lúc hàng loạt lãnh đạo cấp cao bị ám sát

[Cupcake01]

Một loạt lãnh đạo cấp cao và chỉ huy của lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel. Tuy nhiên, hệ thống quyền lực của Tehran vẫn duy trì khả năng hoạch định chiến lược và điều hành cuộc chiến bắt đầu từ ngày 28/2, theo Reuters.

Được hình thành sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Cộng hòa Hồi giáo Iran xây dựng một cấu trúc quyền lực phức tạp với nhiều tầng nấc thể chế, dựa trên cam kết chung nhằm bảo vệ chế độ thần quyền, thay vì phụ thuộc vào một vài cá nhân.

Dưới đây là bức tranh về những người hiện đang nắm quyền lực và ảnh hưởng trong một hệ thống bị tổn thất nhưng vẫn có khả năng phục hồi ở Iran:
Lãnh tụ tối cao có thực sự nắm quyền?

Lãnh tụ tối cao kỳ cựu Ali Khamenei đã thiệt mạng trong một trong những đợt không kích đầu tiên của cuộc chiến. Nắm quyền từ năm 1989, ông có quyền lực tuyệt đối trong hệ thống và là người đưa ra quyết định cuối cùng về mọi vấn đề quan trọng.

Theo học thuyết chính trị “velayat-e faqih” (quyền giám hộ của giáo sĩ Hồi giáo), lãnh tụ tối cao là một giáo sĩ uyên bác, nắm quyền thế tục nhân danh Imam thứ 12 của Hồi giáo Shiite – người được cho là đã biến mất từ thế kỷ IX.

Cơ quan văn phòng lãnh tụ, gọi là “bayt”, có bộ máy nhân sự lớn giám sát các nhánh khác của chính phủ, cho phép lãnh tụ can thiệp trực tiếp vào bộ máy hành chính.

Người kế nhiệm của ông Ali Khamenei là con trai ông, Mojtaba Khamenei, đã thừa hưởng vị trí cùng quyền lực chính thức rộng lớn. Tuy nhiên, ông Mojtaba cần thời gian để có được uy tín tự nhiên như cha mình.

Ông Mojtaba cũng bị thương trong các cuộc không kích và được truyền hình nhà nước gọi là “janbaz” (cựu binh bị thương). Sau hơn ba tuần lên nắm quyền, ông chưa xuất hiện công khai qua hình ảnh hay video, chỉ đưa ra hai tuyên bố bằng văn bản, làm dấy lên nghi vấn về tình trạng thực sự.

Vai trò trung tâm của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo

Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã gia tăng ảnh hưởng trong nhiều thập kỷ, và trong bối cảnh chiến tranh cùng cái chết của Đại giáo chủ Ali Khamenei, họ càng đóng vai trò trung tâm trong việc ra quyết định chiến lược.

IRGC từ lâu đã chuẩn bị cho kịch bản bị “chặt đầu” lãnh đạo. Họ vận hành theo cấu trúc “khảm” (mosaic), với danh sách người thay thế cho từng vị trí chỉ huy, và các đơn vị có thể hoạt động độc lập theo kế hoạch định sẵn.

Nhiều chỉ huy cấp cao đã thiệt mạng từ sớm – nối dài danh sách những tổn thất từ năm trước – nhưng đã nhanh chóng được thay thế bởi những nhân vật dày dạn kinh nghiệm, đủ sức điều hành một cuộc chiến phức tạp.

Khả năng phục hồi này phản ánh chiều sâu chỉ huy của lực lượng từng đóng vai trò chủ đạo trong chiến tranh Iran – Iraq (1980–1988) và tham gia nhiều cuộc xung đột khu vực trong nhiều thập kỷ.
Vai trò của giới lãnh đạo chính trị

Hệ thống chính trị Iran kết hợp giữa chế độ thần quyền với tổng thống và quốc hội được bầu cử. Các thiết chế này vẫn đóng vai trò quan trọng trong điều hành đất nước, cùng với IRGC.

Cái chết của ông Ali Larijani – cố vấn chủ chốt của lãnh tụ tối cao – là tổn thất lớn. Ông Larijani được đánh giá cao nhờ kinh nghiệm, khả năng điều phối giữa các trung tâm quyền lực và kỹ năng đàm phán quốc tế.

Dù Iran vẫn còn nhiều chính trị gia có năng lực, những người nổi bật có thể thay thế ông Larijani nhiều khả năng mang quan điểm cứng rắn hơn.
Những gương mặt quyền lực còn lại

Ahmad Vahidi – Tư lệnh IRGC: được bổ nhiệm sau khi hai người tiền nhiệm thiệt mạng. Ông từng tham chiến Iran–Iraq, chỉ huy lực lượng Qods và giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng.

Esmail Qaani – Chỉ huy lực lượng Quds: nhân vật kín tiếng, phụ trách mạng lưới đồng minh và lực lượng ủy nhiệm của Iran kể từ khi tướng Qassem Soleimani bị Mỹ sát hại năm 2020.

Alireza Tangsiri – Tư lệnh hải quân IRGC: đóng vai trò lớn trong việc phong tỏa eo biển Hormuz.

Mohammad Baqer Qalibaf – Chủ tịch Quốc hội: cựu chỉ huy IRGC, từng là thị trưởng Tehran, được xem là chính trị gia nặng ký nhất còn lại. Ông đang nổi lên với các phát ngôn mạnh mẽ và được cho là tham gia đàm phán với Mỹ.

Gholamhossein Mohseni-Ejei – Chánh án: cựu lãnh đạo tình báo, bị phương Tây trừng phạt vì vai trò trong đàn áp biểu tình năm 2009, nổi tiếng là người cứng rắn.

Masoud Pezeshkian – Tổng thống: ông là nhân vật dân cử cao nhất.

Saeed Jalili – Cựu Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia: nhân vật cực kỳ cứng rắn, từng là ứng viên tổng thống 2024 và nhà đàm phán hạt nhân không khoan nhượng.

Alireza Arafi – Thành viên Hội đồng Giám hộ: một trong ba người điều hành tạm thời Iran sau cái chết của ông Khamenei.

Abbas Araqchi – Ngoại trưởng: nhà ngoại giao kỳ cựu, dẫn dắt các cuộc đàm phán quan trọng với phương Tây, Nga, Trung Quốc và các nước Arab.

Nhìn chung, dù mất đi nhiều nhân vật chủ chốt, hệ thống quyền lực của Iran không sụp đổ mà chuyển sang trạng thái vận hành phân tán hơn, với vai trò nổi bật của Vệ binh Cách mạng. Trong khi lãnh tụ tối cao mới chưa củng cố được uy tín, cán cân quyền lực đang nghiêng mạnh về phía giới quân sự và các nhân vật cứng rắn – báo hiệu một giai đoạn khó lường hơn trong cuộc chiến hiện tại.