CHINA Thanh trừng tướng lĩnh, nâng cấp hạt nhân: Tập Cận Bình ‘siết quân’ giữa cơn địa chấn quyền lực

[Gibbs]

Bắc Kinh đang bước vào một giai đoạn vừa lạnh vừa nóng: lạnh ở những hàng ghế quyền lực bị rút đi trong im lặng, nóng ở những toan tính chiến lược được đẩy nhanh như bánh răng chiến tranh. Một bên là chiến dịch “đả hổ diệt ruồi” len tới tận nóc nhà của Quân Giải phóng Nhân dân. Một bên là những đánh giá tình báo Mỹ cho rằng Trung Quốc đang thúc tốc hiện đại hóa hạt nhân, thậm chí có dấu hiệu thử nổ bí mật, nhằm tạo ra thế hệ vũ khí mới.

Một động thái gây choáng váng gần đây là việc ông Tập Cận Bình đưa chiến dịch thanh trừng quân đội lên tới tầng cao nhất, nhắm vào những nhân vật thuộc hàng chóp bu của hệ thống.

Theo một báo cáo mới của một viện nghiên cứu lớn tại Washington, làn sóng “chống tham nhũng” trong quân đội Trung Quốc đã lan rộng đến mức chưa từng thấy kể từ năm 2022.

Con số được nêu ra rất đáng chú ý: 36 tướng và trung tướng bị thanh trừng “chính thức”, và 65 sĩ quan khác bị liệt kê là mất tích hoặc “có thể đã bị thanh trừng”. Tính gộp, hơn 100 sĩ quan cấp cao bị ảnh hưởng chỉ trong vài năm.

Đặc biệt, báo cáo cho rằng nếu tính cả những vị trí từng bị “thay đi thay lại” nhiều lần, thì 52% trong tổng số 176 vị trí lãnh đạo cao nhất của PLA đã bị tác động. Nói cách khác: nửa bộ óc chỉ huy bị xáo trộn.

Trên giấy tờ, các thông báo thường ghi những cụm chữ quen thuộc: “vi phạm kỷ luật và pháp luật”, “tham nhũng”, “mất phẩm chất”. Nhưng trong một hệ thống nổi tiếng kín như bưng, động cơ thật sự luôn là câu hỏi mở.

Điểm đáng ngại, theo các tác giả báo cáo, là làn sóng thanh trừng mới không chỉ nhắm “đại hổ” mà còn kéo xuống cả tầng dưới. Khi quá nhiều ghế trống xuất hiện cùng lúc, người kế nhiệm sẽ là ai?

Báo cáo cảnh báo: ông Tập có thể phải dựa vào những sĩ quan ít kinh nghiệm chỉ huy hơn, và điều đáng nói hơn: gần như không có kinh nghiệm chiến đấu thực tế để dẫn dắt các chiến dịch phức tạp.

Nhìn vào cấu trúc chỉ huy, sự hụt hẫng càng rõ. Báo cáo nêu rằng việc thanh trừng 56 phó tư lệnh chiến khu đã làm “bể” nguồn nhân sự kế cận.

Kết quả là: nhóm sĩ quan đủ điều kiện để “nhảy” lên nắm một trong 5 chiến khu bị thu hẹp đáng kể, giảm hơn 33%.

Một khi bộ máy chỉ huy bị xáo trộn, tốc độ phản ứng cũng có thể bị ảnh hưởng. Một tác giả báo cáo dẫn ví dụ các cuộc tập trận quanh Đài Loan năm 2025 triển khai chậm hơn đáng kể so với 2024: có đợt mất 19 ngày, có đợt 12 ngày, thay vì chỉ 4 ngày như trước. Trong khủng hoảng, vài ngày có thể là khoảng cách giữa răn đe và đổ vỡ.

Bài toán Đài Loan: đánh lớn khó hơn, nhưng “đòn vừa” vẫn nguy hiểm

Câu hỏi lớn nhất là: với bộ máy chỉ huy bị “churn” như vậy, PLA có đủ độ “mượt” để thực hiện một chiến dịch cực kỳ phức tạp như đổ bộ đánh chiếm Đài Loan trong vài năm tới hay không?

Báo cáo nhấn mạnh: xâm lược Đài Loan là một bài toán “vừa khó vừa rủi ro”, nhất là khi Mỹ và Nhật tăng chuẩn bị đối phó.

Tuy nhiên, các tác giả cũng cảnh báo một điều thực tế hơn: dù khó đánh “đại chiến”, Trung Quốc vẫn còn nhiều lựa chọn “đòn vừa” như phong tỏa, quấy nhiễu, trừng phạt có giới hạn… những phương án không đòi hỏi phối hợp chỉ huy tinh vi như một cuộc đổ bộ toàn diện. Nói nôm na: không cần đánh ngã cũng đủ làm đối phương choáng. Nhưng cái nguy hiểm nằm ở chỗ khác: sau thanh trừng, liệu cấp dưới có còn dám báo cáo “tin xấu” lên trên?

Sợ nói thật: căn bệnh chí tử của một quân đội bị “siết cổ”

Một cảnh báo sắc lạnh trong các phân tích là hiệu ứng tâm lý: khi người tiền nhiệm bị “hạ”, người kế nhiệm sẽ nghĩ gì?

Báo cáo lo ngại rằng các tướng mới thăng chức có thể né truyền thông tin bất lợi, vì sợ “nói ra lại dính”. Điều này làm khủng hoảng trở nên nguy hiểm: lãnh đạo tối cao có thể tự tin quá mức vào năng lực quân đội vì nghe toàn lời hay ý đẹp. Người Việt có câu: “Thuốc đắng giã tật, sự thật mất lòng.” Không có sự thật, mọi kế hoạch chỉ là ảo ảnh.

Song song với cơn địa chấn nhân sự, một tuyến khác cũng nóng rực: các nguồn tin am hiểu đánh giá tình báo Mỹ cho rằng Trung Quốc đang phát triển thế hệ vũ khí hạt nhân mới và đã có ít nhất một vụ thử nổ bí mật trong những năm gần đây, như một phần của kế hoạch “lột xác” kho hạt nhân.

Thông tin gây chú ý nhất là cáo buộc Trung Quốc đã tiến hành một vụ nổ tại cơ sở Lop Nur ở tây bắc Trung Quốc vào tháng 6/2020, dù Bắc Kinh có lệnh “tạm dừng tự nguyện” thử nổ từ năm 1996.

Các quan chức Mỹ gần đây công khai thêm chi tiết: thời điểm, địa điểm, dữ liệu địa chấn; một quan chức nêu con số độ lớn khoảng 2.75 và cho rằng rất khó giải thích đó là động đất hay nổ mìn khai khoáng.

Phía Trung Quốc phản bác mạnh, gọi đây là bôi nhọ, khẳng định vẫn theo chính sách hạt nhân “tự vệ” và duy trì moratorium thử hạt nhân, đồng thời nói cáo buộc thử nổ là “vô căn cứ”.

Theo một số chuyên gia kiểm soát vũ khí, vấn đề của Trung Quốc là thiếu dữ liệu thử nghiệm để tự tin thiết kế vũ khí hiện đại. Trung Quốc từng thử khoảng 45 lần, nhiều thử nghiệm thời đầu “kém thiết bị đo”, nên dữ liệu có giới hạn.

Nếu Bắc Kinh muốn chế tạo một thế hệ đầu đạn mới, đặc biệt là loại nhiều đầu đạn nhỏ (MIRV) phóng từ một tên lửa, nhu cầu dữ liệu sẽ tăng.

Đánh giá tình báo Mỹ còn cho rằng Trung Quốc có thể đang phát triển vũ khí hạt nhân công suất thấp (tactical/low-yield) – điều mà nước này trước đây chưa từng công khai sản xuất – để có lựa chọn răn đe/ép buộc trong các kịch bản khu vực, trong đó có khả năng liên quan đến tình huống Mỹ can dự bảo vệ Đài Loan.

Trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc thường nhấn mạnh chính sách “không sử dụng hạt nhân trước”. Nhưng các quan sát gần đây cho thấy cách diễn đạt về cam kết này đôi lúc không còn được nhắc lại rõ ràng như trước trong một số văn bản ngoại giao, khiến giới phân tích đặt câu hỏi: lập trường có đang dịch chuyển?

Washington cũng nhận định việc Trung Quốc mở rộng và nâng cấp lực lượng hạt nhân có thể tạo ra “lựa chọn mới” để răn đe và cưỡng bức trong khủng hoảng, đặc biệt với đồng minh và đối tác của Mỹ ở châu Á.

Dù các cuộc thanh trừng có thể gây ra sự xáo trộn ngắn hạn, nhiều chuyên gia tin rằng Bắc Kinh đang hướng tới một mục tiêu dài hạn.

Đó là xây dựng một lực lượng quân sự hiện đại, trung thành tuyệt đối và có khả năng cạnh tranh với Mỹ vào cuối thập niên này.

Khi các sĩ quan mới được thăng chức tích lũy kinh nghiệm với vũ khí hiện đại, sức mạnh quân đội Trung Quốc có thể tăng lên đáng kể trong những năm tới.

Người Việt có câu:

“Tre già măng mọc.”

Những tướng lĩnh cũ có thể đã rời khỏi sân khấu.
Nhưng lớp chỉ huy mới đang dần hình thành – và chính họ sẽ quyết định hình dạng của quân đội Trung Quốc trong tương lai.