ENGLAND Cùng là đồ Tàu mang về, nhưng Anh – Mỹ như hai thế giới

[Gibbs]

Nếu hỏi một người Mỹ “món Chinese takeout ruột” là gì, đa số sẽ bật ra ngay những hình ảnh quen thuộc: General Tso’s chicken, chow mein, egg rolls… đựng trong hộp giấy trắng, nóng hổi, thơm mùi tương và dầu chiên.

Nhưng bước sang nước Anh, cũng là “đồ Tàu mang về” đó, câu chuyện bẻ lái sang hướng khác hẳn. Khác tới mức nhiều người Mỹ lên mạng bày tỏ ngạc nhiên, thậm chí… hoảng hồn. Có người chọc là “toàn món màu nâu”, có người nói thẳng “horrendous”, còn người Anh thì đồng loạt bật chế độ tự hào: đừng coi thường comfort food quốc dân của tụi tôi!

TikTok thổi bùng cuộc tranh luận: “Sao khoai tây chiên lại dính tới đồ Tàu?”
Làn sóng tò mò bùng lên mạnh từ các video TikTok về “British Chinese food”. Chỉ cần gõ cụm từ này, bạn sẽ thấy hàng ngàn clip: người Anh bày đồ ăn ra đĩa, du khách nếm thử lần đầu, và người Mỹ thì… trợn mắt.

Một nữ TikToker người Mỹ thử order “Chinese takeaway kiểu Anh” lần đầu, nhìn tô sốt cà-ri và đĩa mì, rồi nói đại ý: “Tôi biết người ta hay đổ cà-ri lên mì, nhưng tôi sẽ chấm thử thôi… tò mò quá.” Và rồi cô nhướn mày, gật gù: “Nó thêm một cái gì đó. Tôi bắt đầu thích cái sốt cà-ri này rồi đó.”

Nhưng “drama” lớn nhất vẫn là câu hỏi: Khoai tây chiên + sốt cà-ri liên quan gì tới món Hoa? Chính món đó lại là biểu tượng đặc trưng nhất của “Chinese takeaway” ở Anh.

Món Hoa kiểu Anh: gốc Quảng Đông, nhưng lớn lên bằng khẩu vị bản địa
Nhà hàng Hoa đầu tiên ở Anh được ghi nhận mở tại London năm 1908. Tài liệu không nhiều, nhưng thực đơn khi ấy có lẽ là vài món cảm hứng Quảng Đông như fried rice, sweet and sour pork, chow mein (ở Anh gần với lo mein kiểu Mỹ hơn), chop suey…

Đến ngày nay, phần lớn món Hoa ở Anh vẫn mang nền Quảng Đông, pha thêm chút ảnh hưởng Bắc Kinh và Tứ Xuyên. Những món “biểu tượng” trên menu Anh có thể kể:
Crispy duck with pancakes (gợi nhắc Peking duck)
Crispy chili beef (bò kiểu Tứ Xuyên, sốt sệt ngọt cay)
Sweet and sour chicken balls (gà viên chiên áo bột, sốt chua ngọt)
Sesame prawn toast (tôm xay phết lên bánh, chiên giòn, phủ mè)

Nhưng món Hoa nhập cư ở đâu cũng vậy: nó không đứng yên trong bảo tàng. Nó biến đổi theo nguyên liệu và khẩu vị địa phương. Và ở Anh, không nguyên liệu nào “bản địa” hơn… chips — khoai tây chiên bản dày, kiểu fish & chips.

Vì vậy mới có “combo huyền thoại”: salt and pepper chips + curry sauce, ăn kèm egg fried rice. Với nhiều người Anh, đó là hương vị tuổi thơ, là món chống buồn, là thứ cứu rỗi những đêm lạnh và những ngày mệt.

Những thứ người Mỹ tìm đỏ mắt cũng không thấy trên menu Anh
Ở Anh có nhiều món mà bạn hiếm gặp trong “Chinese takeout kiểu Mỹ”:
Crispy seaweed (thực ra là bắp cải chiên giòn)
Chicken satay (gà sốt sa-tế kiểu Anh)
Jar jow ở London: thịt xá xíu thái lát xào gừng, hành, rau… trong sốt cà chua sệt
Spice bag (món gốc “Chinese kiểu Ireland”): chips chiên muối ớt + gà + rau + gia vị, nổi tới mức có hẳn nhóm Facebook hơn 16.000 người theo dõi

Ngược lại, những “tượng đài” kiểu Mỹ như General Tso’s chicken hay crab Rangoon lại hầu như không xuất hiện trong menu takeaway phổ biến ở Anh.

Ngay cả món trùng tên cũng khác: chow mein ở Anh không giống chow mein giòn kiểu Mỹ, spring rolls/egg rolls cũng khác phong cách nêm nếm và trình bày.

Và thêm một cú sốc nho nhỏ: mở túi đồ ăn ở Anh, bạn sẽ ít gặp hộp giấy trắng “Instagram-ready”. Thường là hộp nhựa, khay bạc, gói gọn kiểu thực dụng. Nhưng bù lại: fortune cookies lại khá phổ biến như một đoạn kết vui vui sau bữa ăn.

Đằng sau chén cà-ri đặc quánh: một câu chuyện di dân vừa cay vừa bền
Sự bùng nổ trên TikTok vô tình kéo một “truyền thống bị xem nhẹ” ra ánh sáng: ẩm thực Hoa kiểu Anh không chỉ là đồ ăn, nó là lịch sử của cộng đồng người Hoa tại Anh — một cộng đồng tồn tại lâu đời nhưng thường “vô hình” trong chính trị, truyền thông và ngành công nghiệp sáng tạo.

Một giảng viên nghiên cứu cộng đồng British Chinese nhận xét: TikTok chỉ cho ta “lớp trên cùng” của xã hội — đủ để tò mò, đủ để tranh cãi, nhưng nếu chịu đào sâu, ta sẽ thấy bên dưới là cả một tầng lịch sử, cô đơn, sinh tồn, và thích nghi.

Tiêu biểu cho câu chuyện ấy là gia đình của Helen Tse — chủ nhà hàng Sweet Mandarin ở Manchester (đời thứ ba). Bà ngoại của cô, Lily Kwok, sinh tại Quảng Châu năm 1918. Sau biến cố gia đình và những năm tháng bươn chải, bà lên đường sang Anh năm 1950, trong chuyến hải hành 35 ngày. Con tàu ghé Singapore, ghé Ấn Độ, và bà học nhặt thêm kỹ thuật nấu nướng cùng gia vị trên hành trình.

Từ đó hình thành “curry kiểu nhà” của bà: cà-ri vị nhẹ, có nền dừa, thoang thoảng táo, và đặc sệt — đặc tới mức “bám vào khoai chiên và gà”, không loãng như gravy kiểu Sunday roast. Chính độ sệt đó lại trở thành điểm “đúng gu” người Anh.

Năm 1959, bà mở Lung Fung — được xem là một trong những nhà hàng/takeaway Hoa đầu tiên tại khu Manchester. Thực đơn ban đầu bẻ theo khẩu vị địa phương: khách muốn steak and chips, bà nói “tôi có steak”; khách muốn liver, bà cũng xoay được. Món Hoa nhập cư là vậy: sống được là nhờ biết lắng nghe cái bụng của người bản xứ.

Rồi thời thế lên xuống: bà mở nhiều cửa tiệm, làm ăn phát triển, nhưng sau đó sa vào cờ bạc và lần lượt đóng cửa. Một cửa tiệm còn lại được mẹ của Helen tiếp quản những năm 1970. Đến 2004, ba chị em Helen quyết định “quay lại với bếp”: bỏ nghề, bán nhà, mở Sweet Mandarin, đem curry gia truyền trở lại. Và năm 2009, họ đoạt giải “Best Local Chinese Restaurant” trên chương trình ẩm thực “The F Word”.

Vì sao “đồ Tàu kiểu Anh” vừa phổ biến vừa… ít được hiểu?
Có giai đoạn, người Hoa ở Anh phân tán rất rộng để tránh cạnh tranh. Sự phân tán ấy khiến cộng đồng khó kết tụ thành những “Chinatown khổng lồ” như ở Mỹ, và cũng dễ rơi vào cảm giác đơn lẻ. Thống kê lịch sử cho thấy: năm 1901, Anh chỉ có 387 người mang quốc tịch Trung Quốc, trong khi Mỹ năm trước đó đã có tới 118.746 người. Lịch sử nhập cư khác nhau kéo theo “quy mô cộng đồng” và “sức mạnh đại diện” khác nhau.

Thế nhưng nghịch lý là: Chinese takeaway lại trở thành một trong những món mang về được yêu thích nhất nước Anh. Tới thập niên 1980, người ta ước tính có khoảng 7.000 nhà hàng/takeaway Trung Hoa trên khắp UK, trong khi số cửa hàng McDonald’s lúc đó chỉ khoảng 200. Người Anh ăn “đồ Tàu” rất nhiều, nhưng cộng đồng đứng sau nó vẫn thường bị nhìn như một cái bóng.

Khi có “hiện diện”, đôi khi lại là dạng khuôn mẫu: ông thầy kung fu, người bán DVD, cô phục vụ takeaway… Những tiếng cười trên mạng đôi khi vô tình đạp lên cả một đời mưu sinh.

Có đủ chỗ cho nhiều phiên bản “đồ Tàu” trên thế giới
Curry chan lên mì, khoai tây chiên ăn với sốt cà-ri, crispy seaweed làm từ bắp cải… nghe thì lạ, nhưng đó là dấu vết của lịch sử nhập cư: sống còn, thích nghi, và bền bỉ.

Có người chê “khó coi”, có người bảo “toàn màu nâu”, nhưng người trong cuộc chỉ cười: thế giới đủ rộng để có nhiều “phiên bản ngon” cùng tồn tại. Và điều đáng quý hơn cả một cuộc tranh cãi trên TikTok là: nhờ những video ấy, người ta bắt đầu nhìn lại, hiểu thêm, và nhớ rằng người nhập cư đã góp vào xã hội Anh không chỉ sức lao động, mà còn cả những hương vị đã trở thành ký ức tập thể.

Nếu bà Lily còn sống, có lẽ bà sẽ không tranh luận dài dòng. Bà sẽ xắn tay áo, nấu một nồi cà-ri đặc quánh, múc ra, đặt trước mặt bạn, rồi nói một câu giản dị:
“Ăn thử trước đã. Rồi hãy nói.”