Bế tắc khó gỡ trong đàm phán Mỹ - Iran

[Romano]

Mỹ và Iran đang rơi vào tình trạng bế tắc ngoại giao trầm trọng, mắc kẹt trong “vùng xám” giữa chiến tranh và hoà bình. Dù thỏa thuận ngừng bắn đã kéo dài hơn một tháng, cả hai bên vẫn duy trì lập trường cứng rắn, không bên nào sẵn sàng thỏa hiệp nhưng cũng đều e ngại việc tái diễn xung đột vũ trang.

Lập trường không khoan nhượng

Các cuộc đàm phán giữa Washington và Tehran đang bị bủa vây bởi những tính toán chiến lược đối nghịch. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phát đi những tín hiệu cứng rắn liên tiếp trong những ngày gần đây. Phát biểu với các phóng viên tại Nhà Trắng ngày 11/5, ông Trump khẳng định thỏa thuận ngừng bắn đang “trong tình trạng nguy kịch” và chỉ còn “khoảng 1% cơ hội tồn tại”. Ông cũng tuyên bố Mỹ sẽ đạt được “chiến thắng hoàn toàn” trước Iran và nhất quyết không từ bỏ mục tiêu gây sức ép buộc Tehran từ bỏ chương trình hạt nhân. Cụ thể, Mỹ yêu cầu Iran chính thức đình chỉ chương trình hạt nhân trong ít nhất 10 năm và giao nộp khoảng 440 kg uranium được làm giàu cao. Ông Trump cũng bác bỏ đề xuất phản hồi mới nhất của Iran, gọi đó là “hoàn toàn không thể chấp nhận”.

Bên cạnh đó, Tổng thống Trump phàn nàn rằng các nhà lãnh đạo Iran liên tục “thay đổi ý kiến” mỗi khi hai bên dường như tìm được điểm chung - điều mà ông cho là phản ánh sự thiếu thiện chí thực sự từ phía Tehran. Theo Axios, ông Trump đang nghiêng về hướng thực hiện “một số hình thức hành động quân sự chống lại Iran” nhằm gia tăng áp lực, buộc Tehran phải nhượng bộ về vấn đề hạt nhân.

Trong khi đó, Iran liên tục tự miêu tả mình là bên chiến thắng trong cuộc xung đột vừa qua. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf - người đóng vai trò nhà đàm phán chính của Tehran - tuyên bố trên mạng xã hội X rằng “lực lượng vũ trang của chúng tôi sẵn sàng đáp trả thích đáng bất kỳ hành động gây hấn nào” và cảnh báo Mỹ sẽ phải đối mặt với những “bất ngờ” nếu leo thang.

Ông Ghalibaf khẳng định “không có lựa chọn nào khác” ngoài việc Washington chấp nhận đề xuất 14 điểm của Iran, đồng thời cảnh báo người đóng thuế Mỹ sẽ “phải trả giá” nếu trì hoãn. Bộ trưởng Dầu mỏ Iran Mohsen Paknejad cũng tuyên bố các biện pháp đối phó của ngành dầu mỏ nước này vẫn hiệu quả, sản lượng không giảm và xuất khẩu vẫn diễn ra thuận lợi - bác bỏ luận điểm của Mỹ rằng lệnh phong tỏa đang siết chặt nền kinh tế Iran.

Những bất đồng cốt lõi trong đàm phán

Khoảng cách giữa hai bên thể hiện rõ nét qua các điều khoản đàm phán cụ thể. Truyền thông nhà nước Iran cho biết Tehran đề xuất chấm dứt hoàn toàn chiến tranh, được công nhận chính thức chủ quyền đối với eo biển Hormuz, dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt và gỡ bỏ lệnh phong toả đối với các tài sản bị đóng băng. Về vấn đề hạt nhân, Iran chỉ sẵn sàng pha loãng một phần uranium làm giàu cao và chuyển phần còn lại đến nước thứ ba, với điều kiện số vật liệu này phải được hoàn trả nếu đàm phán thất bại hoặc Mỹ rút khỏi thỏa thuận trong tương lai.

Iran cũng bày tỏ sẵn sàng ngừng làm giàu urani, song chỉ trong thời gian ngắn hơn đáng kể so với yêu cầu mà Washington đưa ra. Tehran đồng thời bác bỏ yêu cầu tháo dỡ các cơ sở hạt nhân hiện có. Người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Iran Mohammad Eslami còn tuyên bố thẳng thắn rằng “công nghệ hạt nhân và việc làm giàu uranium của Iran là không thể thương lượng”. Ngoài ra, Iran còn yêu cầu việc chấm dứt chiến tranh phải gắn liền với lệnh ngừng bắn lâu dài ở Liban - điều mà cả Mỹ và Israel đều bác bỏ.

Giới chuyên gia nhìn nhận bế tắc này xuất phát từ sự khác biệt căn bản trong nhận thức của cả hai bên. Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Viện Chatham House (có trụ sở tại London), nêu quan điểm: “Có sự xung đột về nhận thức. Tổng thống Trump không hiểu tại sao phía Iran không chịu đạt thỏa thuận để tự cứu mình. Thực tế, họ sẽ không nhượng bộ vì họ không tin tưởng ông ấy (Tổng thống Trump). Họ đã bị ông ấy lừa gạt”.

Danny Citrinowicz, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định trên X: “Phản hồi của Iran phản ánh niềm tin rằng họ đã sống sót và chiến thắng trong cuộc chiến, chứ không phải là họ đã thua. Do đó, các yêu cầu của họ vẫn rất cao và sự sẵn sàng thỏa hiệp cực kỳ hạn chế”. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cũng mô tả sự bất đồng là giữa “một bên chỉ tìm kiếm các quyền cơ bản và một bên khăng khăng vi phạm quyền của bên kia”.

Liệu có đột phá?

Theo các chuyên gia, bức tranh hiện tại cho thấy ít khả năng đột phá trong ngắn hạn. Raz Zimmt, Giám đốc chương trình nghiên cứu về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định: “Iran đang yêu cầu các đảm bảo kinh tế và an ninh dài hạn rằng chiến tranh sẽ không tái diễn và nước này sẽ thu được lợi ích kinh tế từ tình hình hiện tại”.

Suzanne Maloney, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc chương trình Chính sách Đối ngoại tại Viện Brookings, cho rằng kịch bản khả dĩ nhất là tình trạng bế tắc tiếp tục kéo dài. “Cả Washington và Tehran vẫn đang cố gắng đạt được những mục tiêu tối đa hoặc gần như vậy thông qua đàm phán - những mục tiêu mà họ không thể đạt được ngay trong chính cuộc chiến”, ông Maloney nói.

Chuyên gia Maloney cũng lưu ý rằng Mỹ tuy giành được những thắng lợi chiến thuật đáng kể - làm suy yếu lãnh đạo, cơ sở công nghiệp quốc phòng và hải quân Iran, song vẫn chưa đạt được bất kỳ mục tiêu chiến lược nào, bao gồm buộc Tehran từ bỏ chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo hay chấm dứt hỗ trợ các nhóm dân quân thân Tehran trong khu vực. Các nhà phân tích cũng đánh giá Iran có thể trụ vững trước lệnh phong tỏa hải quân ít nhất thêm 3 - 4 tháng, trong khi một quan chức Mỹ thừa nhận Tehran đang thích nghi dần với tình trạng bị phong tỏa.

Sự can thiệp của các cường quốc khác, đặc biệt là Trung Quốc, được kỳ vọng sẽ là “chìa khóa” tháo gỡ nút thắt. Ông Trump có chuyến thăm Trung Quốc trong tuần này để thúc đẩy Bắc Kinh - khách hàng năng lượng lớn nhất của Iran - giúp phá vỡ bế tắc ngoại giao với Tehran. Iran cũng đã bày tỏ mong muốn Trung Quốc đóng vai trò bảo lãnh cho bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào để đảm bảo Mỹ không đơn phương rút lui trong tương lai.

Đại sứ Iran tại Bắc Kinh, Abdolreza Rahman Fazli tuyên bố trên X: “Với lập trường của Trung Quốc với Iran và các nước trong khu vực Vịnh Ba Tư, Bắc Kinh có thể đóng vai trò là bên bảo lãnh cho bất kỳ thỏa thuận nào. Bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào cũng nhất thiết phải đi kèm với sự bảo đảm từ các cường quốc và cần được nêu ra tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc”.

Trong khi đó, chính quyền Trump đang chịu sức ép ngày càng lớn từ cả bên trong lẫn bên ngoài. Trong nội bộ đảng Cộng hòa, có hai luồng quan điểm đối lập. Một nhóm kêu gọi khởi động lại Dự án Tự do - chiến dịch hộ tống giao thông thương mại qua eo biển Hormuz - hoặc tái khai mào các cuộc tấn công vào Iran. Nhóm khác có quan điểm hoài nghi hơn về can thiệp quân sự, hối thúc ông Trump nhanh chóng tuyên bố chấm dứt chiến tranh trước bối cảnh tỷ lệ ủng hộ giảm sút và lo ngại về các vấn đề kinh tế trong nước. Một số đồng minh của Washington tại vùng Vịnh Ba Tư cũng đang vận động Nhà Trắng không kéo dài thêm cuộc xung đột.

Allison Minor, cựu quan chức Mỹ phụ trách chính sách Trung Đông, hiện công tác tại Atlantic Council, nhận định: “Chúng ta đang ở trong tình huống mà những lựa chọn còn lại đều tồi tệ. Chính quyền Trump sẽ buộc phải lựa chọn”.