Welkin Lei, 30 tuổi, sống ở Bắc Kinh, có thói quen làm những phép tính “trên khăn giấy” vào lúc rảnh. Không phải tính chuyện mua nhà hay đổi xe. Anh tính chuyện… có nên sinh thêm đứa thứ hai.
Con trai anh mới ba tuổi, vợ chồng đi làm thì phải thuê người trông. Cả hai lại đều là con một,inh, nghĩa là phía sau họ là hai cặp cha mẹ già đang dần cần chăm sóc. Chưa kịp tận hưởng niềm vui “nhà có tiếng trẻ”, họ đã nhìn thấy một bài toán tài nguyên: tiền bạc, thời gian, sức lực và cả tương lai—khi mình vừa làm cha mẹ, vừa là “đôi tay duy nhất” của cha mẹ mình.
Lei nói một câu nghe như thở dài: nếu xã hội muốn người trẻ sinh nhiều hơn, thì nhà nước phải “đặt vào đó” mức nỗ lực và cam kết tương xứng, thậm chí hơn. Bởi người trẻ không ngại con nít—họ ngại cảm giác bị đẩy vào cuộc đời không có lưới an toàn.
10 năm bỏ “một con”: cánh cửa mở ra, nhưng dòng người vẫn không bước vào
Ngày 1/1 đánh dấu 10 năm Trung Quốc chính thức chấm dứt chính sách “một con”—một chính sách nổi tiếng vì mức độ nghiêm khắc và sự can thiệp sâu vào đời sống riêng tư. Khi bỏ quy định đó, Bắc Kinh đã hiểu rõ: tỷ lệ sinh giảm có thể trở thành “quả bom hẹn giờ” làm chậm lại nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Thế nhưng, cánh cửa mở ra không đồng nghĩa tiếng chân sẽ ùa vào. Các chính sách khuyến sinh sau đó—từ nới hạn mức con, kêu gọi kết hôn, ưu đãi—đến nay vẫn không thể kéo tỷ lệ sinh quay lại. Dân số Trung Quốc đã giảm liên tiếp trong ba năm tính đến 2024. Năm 2024 có “nhích lên” nhẹ về số ca sinh, nhưng vẫn không đủ bù số người qua đời, và xu hướng đó cũng không được kỳ vọng sẽ bền.
Trong những con số khô khốc ấy là một thực tế mềm mà ai cũng cảm được: xã hội đang già nhanh, còn người trẻ thì chậm lại trong việc lập gia đình.
“Già trước khi giàu”: khi hơn 60 tuổi đã vượt 20% dân số
Trung Quốc hiện có khoảng 1,4 tỷ dân, và người trên 60 tuổi đã chiếm hơn 20%. Liên Hiệp Quốc còn dự báo đến năm 2100, nhóm tuổi cao có thể chiếm một nửa dân số—một tỷ lệ đủ để làm thay đổi mọi thứ: từ tiêu dùng nội địa, lực lượng lao động, ngân sách y tế, cho đến tham vọng cạnh tranh quyền lực với Mỹ.
Lãnh đạo Trung Quốc nhắc tới khái niệm “an ninh dân số”, coi việc phát triển “dân số chất lượng cao” là ưu tiên quốc gia. Giới phân tích dự đoán năm tới sẽ có thêm chính sách thúc đẩy sinh đẻ và hôn nhân. Nhưng câu hỏi nằm ở chỗ: người trẻ cần khẩu hiệu, hay cần một đời sống có thể thở?
Vết sẹo của “một con”: mất cân bằng giới và gánh nặng “một người gánh bốn”
Trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc “dập” sinh bằng một bộ máy quản trị cứng: tuyên truyền, gây sức ép, phạt nặng, và những biện pháp bị lên án như cưỡng bức phá thai hay triệt sản. Chính sách (thực thi mạnh từ 1980) từng được giải thích là để hãm tăng dân số, giữ ổn định phát triển, tránh rơi vào nghèo đói.
Nhưng cái giá để lại là một “vết sẹo” dài: mất cân bằng giới tính, và một thế hệ con một—những người bây giờ bước vào tuổi trung niên với thực tế: họ không chỉ nuôi con, mà còn phải chăm cả cha mẹ hai bên. Trong một hệ thống an sinh vẫn còn mỏng ở nhiều nơi, gánh nặng gia đình trở thành thứ làm người ta chùn tay trước ý nghĩ sinh thêm.
Lei nói một điều rất thực: dù có tiết kiệm đến đâu, đến lúc cha mẹ già yếu, anh vẫn sẽ phải “mua” lao động từ con cái nhà khác để chăm sóc. Mà anh không tin tương lai mình sẽ đủ khả năng chi trả điều đó.
Cú xoay chóng mặt: từ hạn chế sinh sang khuyến sinh… và đánh thuế bao cao su
Trong một chuyển hướng khiến nhiều người “đứng hình”, Trung Quốc đẩy mạnh thông điệp khuyến sinh và khuyến hôn (cho các cặp dị tính) như “chìa khóa tương lai quốc gia”. Để thể hiện rõ tông mới, từ ngày 1/1, nhà chức trách bắt đầu đánh thuế VAT lên bao cao su và một số biện pháp tránh thai—một chi tiết tượng trưng nhưng gây tranh luận: xã hội đang được dẫn dắt bằng hỗ trợ, hay bằng nắn chỉnh hành vi?
Ở cấp địa phương, nhiều nơi thử đủ kiểu ưu đãi: giảm thuế, trợ giúp mua/thuê nhà, phát tiền, kéo dài nghỉ thai sản. Trên mạng xã hội, có phụ nữ kể chuyện nhận điện thoại từ nhân viên khu dân cư hỏi “khi nào sinh con”, làm dấy lên nỗi lo rằng chính sách có thể trượt sang hướng gây áp lực.
Gần đây, chính quyền trung ương tham gia mạnh hơn: triển khai trợ cấp tiền mặt 3.600 nhân dân tệ/năm (khoảng 500 USD) cho gia đình có con dưới 3 tuổi; sửa quy định để đăng ký kết hôn thuận tiện hơn; khởi động chương trình mầm non công miễn phí. Bắc Kinh còn tuyên bố mục tiêu xóa chi phí tự trả khi sinh tại bệnh viện vào năm 2026, và đưa ra dự thảo luật nhằm quản lý dịch vụ giữ trẻ tốt hơn.
Nhưng “khoảng cách” giữa chính sách và đời sống vẫn quá lớn.
“Giọt nước trong cái xô”: trợ cấp nhỏ, chi phí lớn, và Thượng Hải là ví dụ rõ nhất
Mi Ya, 34 tuổi, nuôi con trai 9 tuổi ở Thượng Hải, nói thẳng: chi phí nuôi con ở các đô thị lớn quá cao, trong khi trợ cấp giống như “giọt nước trong cái xô”. Nó không đủ để khơi dậy ham muốn sinh thêm; nó chỉ đủ để người ta… nhìn một cái rồi lại thở dài.
Một nghiên cứu năm 2024 của một viện nghiên cứu dân số tại Bắc Kinh còn cho rằng Trung Quốc là một trong những nơi đắt đỏ nhất thế giới để nuôi một đứa trẻ tính theo tương quan thu nhập và chi phí. Khi nhà ở đắt, học hành cạnh tranh, dịch vụ chăm trẻ tốn kém, chỉ một khoản trợ cấp nhỏ khó bù lại cảm giác “mỗi năm là một bậc thang”.
Mi Ya còn nói thêm một điều mang tính tâm lý xã hội: chính sách “một con” đã đổi luôn cách người ta nhìn gia đình. Giờ đây, nhiều người chấp nhận “một con” như một cấu trúc hợp lý, thậm chí là phong cách sống. Tức là: không phải họ “không được” sinh thêm, mà họ không còn thấy cần.
“Không kiếm đủ tiền thì dám đẻ sao?”: thất nghiệp tuổi trẻ và sự kiệt quệ sau đại dịch
Với nhiều người trẻ trưởng thành trong và sau đại dịch, khẩu hiệu khuyến sinh gần như… nằm ngoài cuộc đời họ. Thất nghiệp thanh niên cao kéo dài, kinh tế giảm tốc, và các đợt siết quản lý đối với khu vực tư khiến nhiều sinh viên tốt nghiệp không tìm được việc như kỳ vọng.
Zhou, 27 tuổi, kỹ sư ở Hợp Phì, nói anh muốn có gia đình, nhưng dù có việc làm vẫn phải dựa vào cha mẹ để xoay xở. Anh đặt câu hỏi giản dị đến cay: kinh tế ảm đạm thế này, người ta phải kiếm được tiền trước đã; không kiếm được tiền thì dám sinh con sao?
Song song đó là tỷ lệ kết hôn thấp. Nhiều phụ nữ trẻ nói họ chọn tập trung sự nghiệp, và không muốn gánh một “chuẩn mực” trong đó phụ nữ vừa đi làm toàn thời gian, vừa cáng đáng việc học hành của con trong hệ thống cạnh tranh khốc liệt. Một nữ học viên cao học 24 tuổi nói cô không muốn sống đời mình chỉ để sinh con; cô muốn sống cho bản thân.
Sự chán nản từng bùng lên thành khẩu hiệu “Chúng tôi là thế hệ cuối cùng” trong thời phong tỏa—một câu nói lan truyền như lời phản kháng với cảm giác tương lai bị bóp nghẹt. Khi người trẻ không tin ngày mai, họ sẽ không vội đặt một đứa trẻ vào ngày mai đó.
Tỷ lệ sinh “khó đảo ngược”: robot có thể thay tay, nhưng không thay được tiếng khóc trẻ thơ
Các chuyên gia nhận định Trung Quốc đang đối mặt một “bó nguyên nhân”: đô thị hóa nhanh, giáo dục cao hơn, quan niệm hôn nhân thay đổi, chi phí nuôi con leo thang—những yếu tố vốn cũng xuất hiện ở nhiều nước. Nhưng Trung Quốc còn gánh thêm “sẹo” của chính sách một con và một mạng lưới an sinh chưa đủ dày.
Có ý kiến cho rằng chính sách khuyến sinh hiện tại mới dừng ở mức “trình diễn” và chưa chạm vào gốc: chi phí nuôi con và sự yếu của an sinh. Bắc Kinh có cải cách hưu trí, tăng dần tuổi nghỉ hưu; đồng thời đẩy mạnh tự động hóa nhà máy, đưa robot vào thay lao động thiếu hụt. Những giải pháp này có thể giúp kinh tế “chịu đòn” tốt hơn.
Nhưng đưa tỷ lệ sinh quay lại thời mỗi năm hàng chục triệu trẻ ra đời—nhiều người tỏ ra hoài nghi. Một học giả ở Thượng Hải nói thẳng: nếu bỏ chính sách một con sớm hơn 20 năm thì tình hình đã khác; giờ thì muộn, và về dài hạn, mức giảm tỷ lệ sinh là “khó đảo ngược”.
Nhìn lại: một thế hệ bị “đóng khung” và nỗi tiếc muộn màng
Song Min, 57 tuổi, Bắc Kinh, thuộc thế hệ từng sống dưới chính sách một con, nhớ lại: hồi đó rất ít người quanh bà nghĩ đến sinh đứa thứ hai. Nhiều năm sau, khi nhìn lại, bà mới nhận ra cái “khung” chính sách đã nhốt luôn suy nghĩ của mình. Nếu được tự do lựa chọn, bà tin có lẽ bà đã muốn nhiều con hơn—không chỉ hai.
Câu chuyện Trung Quốc hôm nay vì thế vừa là kinh tế, vừa là xã hội, vừa là tâm lý tập thể. Bạn có thể đổi luật trong một ngày, tăng trợ cấp trong một năm, thậm chí đánh thuế biện pháp tránh thai để “đổi thói quen”. Nhưng để người trẻ tự nguyện sinh thêm, cần một thứ khó hơn nhiều: cảm giác an toàn, công bằng, và một tương lai đáng tin—đủ để họ dám viết tiếp câu chuyện gia đình, chứ không chỉ làm phép tính trên khăn giấy.
