Tôi không hiểu v́ sao, tiếng Việt ḿnh gọi là
t́nh mẫu tử, t́nh phụ tử, chữ
"t́nh" bao hàm bản năng trong đó, không thể cho tách rời. Nhưng
"hiếu thảo" lại gọi là
"ḷng hiếu thảo", chứ không phải là
"t́nh hiếu thảo".
Chữ
"ḷng" ở đây có tính tự nguyện, nên hiếu thảo là lựa chọn của tâm, không phải bổn phận. Tôi không phải là nhà ngôn ngữ học. Tôi chỉ cảm nhận ra như vậy.
Ḷng hiếu thảo có tính phổ quát, dù là tự nguyện, th́ nếu hiếu thảo ở đâu, phương Đông hay phương Tây ǵ cũng vậy. Chỉ có điều là thể hiện ra hơi khác nhau.
Tôi đọc được ḍng status của một phụ nữ Mỹ chia sẻ câu chuyện, khi cô đến thăm mẹ ở viện dưỡng lăo. Cả tuần cô mới sắp xếp được một ngày đến thăm, tuần nào cũng vậy. Khi cô đến, bà cụ đă ngồi chờ sẵn ở trong sân viện. Hai mẹ con chuyện tṛ đủ thứ. Khi cô về, bà cụ cũng ngồi ở sân viện, dơi mắt trông theo. Cô lên xe, ngoái cổ lại, vẫn thấy cụ đang nh́n theo. Cô chia sẻ điều này trên Facebook, qua giọng văn viết vội, không đầu không đuôi, lại sai chính tả. Cô bị ám ảnh bởi đôi mắt
"trông theo" của mẹ ḿnh.
Tôi cũng bị ám ảnh khi đọc những ḍng chia sẻ của cô. Tôi nhớ lại đôi mắt của mẹ tôi, cũng dơi nh́n tôi như thế, khi tôi phải đi công tác xa vài ngày, trong những ngày tháng bà đang bệnh nặng. Bà sợ sẽ không kịp nh́n thấy tôi lần cuối trước khi qua đời.
Với phương Tây, ḷng hiếu thảo không đồng nghĩa với
"ở cạnh và tự tay chăm sóc". Bác sĩ và nhân viên điều dưỡng có chuyên môn luôn chăm sóc tốt hơn. Điều này rất thực tế. Đi làm cả ngày, có khi đi công tác xa, chăm sóc như thể nào được, khi đến tuổi già mong manh.
Hiếu thảo là làm như thế nào để cho cha mẹ được chăm sóc theo đúng cách, tự họ quyết định mà không phải lệ thuộc ở con cái. Con cái chỉ cần thỉnh thoảng tới thăm. Và nếu cần, hỗ trợ tiền viện phí cho nhà dưỡng lăo.
Ở VN ta, do ảnh hưởng của văn hóa Nho giáo, ḷng hiếu thảo bị ràng buộc nặng nề bởi đạo lư và xă hội, và cả sự kỳ vọng của cộng đồng. Chút tiền trợ cấp, theo pháp luật, không nói lên được điều ǵ về hiếu thảo. Chăm sóc cha mẹ già mới là vấn đề cốt lơi.
Thế hệ con cái bây giờ sống trong đô thị, dù làm việc gần hay xa, đều muốn ra ở riêng. Mô h́nh gia đ́nh, tam tứ đại đồng đường hầu như đă biến mất, may ra c̣n sót lại đâu đó ở chốn nông thôn.
Cha mẹ sống chung với một đứa con nào đó, cũng đang dần dần bị thu hẹp. Lập gia đ́nh là ra ở riêng. Vẫn thỉnh thoảng về thăm nom cha mẹ, vẫn hỏi han qua phone hàng ngày. Nếu ở chung, con cái sẽ chăm sóc cha mẹ theo phương cách riêng của chúng. Áp lực xă hội c̣n quá nặng nề, chưa đủ để cho con cái nghĩ đến đưa cha mẹ già vào viện dưỡng lăo, dù là tiền đóng phí không rẻ, tùy theo dịch vụ lựa chọn.
Bọn già tụi ḿnh cũng thế. Căn nhà không chỉ là căn nhà, mà đó c̣n là tài sản chắt chiu, chất chứa biết bao kư ức một thời vất vả, v́ bổn phận lo cho cả gia đ́nh. Căn pḥng ở viện dưỡng lăo dù có đủ tiện nghi đến đâu, cũng chỉ là nhà thuê, không phải là
"home", mà chỉ đơn thuần là
"house".
Sự xung đột nửa Tây nửa ta như vậy, quả là một thách thức không dễ dàng để thích nghi. Thách thức không chỉ với con cái, mà c̣n với tuổi già. Con cái chăm sóc chúng ta theo kiểu hiện đại. C̣n tuổi già bọn ḿnh mong muốn những ǵ ở tuổi xế chiều? Khi mà đầu óc đă lăng đăng, chuyện xưa th́ nhớ, chuyện nay th́ quên.
Chúng ta chưa đủ tinh thần để tách rời ra khỏi căn nhà. Hầu hết người già muốn được sống gần con cháu, không phải v́ cần sự giúp đỡ vật chất, mà v́ mong muốn được hiện diện, được nghe tiếng người, được thấy thế hệ tiếp nối. Mong muốn đó không phải là lệ thuộc vào con cái, mà là một cách níu kéo sợi dây liên hệ với đời.
Đôi lúc chúng mang con cái về nhà gửi cả ngày, vợ chồng chúng tha hồ thoải mái đi chơi. Vừa là nhờ vả, vừa là ân huệ với tuổi già, mà chắc ǵ là ân huệ thiệt. Tuổi già thèm thủ thỉ với trẻ thơ. Chẳng phải chúng ta đă mua bánh kẹo sẵn, chờ đợi bọn trẻ đến đấy hay sao? Vừa chăm sóc, vừa chiều chuộng, vừa hỏi han. Chỉ có già mới kiên nhẫn lắng nghe, những câu hỏi thật nhanh, và quên thật nhanh của trẻ con. Dù sao, đó cũng là chút chứng tỏ ḿnh c̣n có ích, con cái mới nhờ vả, chứ chưa phải hoàn toàn vô dụng.
Có khi ḿnh trông con cho chúng, không đúng như chúng dặn, là bị cằn nhằn. Nghĩ cũng thấy buồn!
Dù sao, con cái c̣n quan tâm, chăm sóc đến ḿnh là điều đáng mừng. Dù là quan tâm cho có lệ, hay thỉnh thoảng gọi điện thăm hỏi cũng là điều đáng mừng rồi.
Nếu có đứa nào tới lui chăm sóc là điều vượt quá mong đợi của tuổi già. Hănh diện chứ! Nhưng mọi chăm sóc của chúng thường theo xu hướng hiện đại. Có điều ǵ đó mà đôi khi tuổi già miễn cưỡng nghe theo để khỏi làm phụ ḷng.
Miễn cưỡng nghe như là chịu đựng… Có cách quan tâm, chăm sóc nào khác hay không?
Thỉnh thoảng, con cái đặt mua "
món ngon mẹ nấu", ship về tận nhà cho ḿnh, nhưng chẳng bao giờ chúng đăi người già
"món ngon do con nấu".
Con nấu như thế này, có ngon như hồi xưa mẹ đă nấu hay không? Khẩu vị người già dù đă thay đổi ít nhiều, nhưng trong khoảng khắc sẽ được hồi tỉnh lại. Tuổi già sẽ chỉ bảo, phải làm như thế này, thêm như thứ nọ mới đúng. Già rồi, đi đứng hết nổi, nhưng cũng cảm thấy ḿnh c̣n có ích đôi chút, c̣n
"truyền nghề" cho chúng. Niềm vui tuổi già chỉ giản dị có thế thôi.
Nhưng có đứa nào chịu làm
"món ngon do con nấu" đâu. Chúng chỉ đặt hàng vài phút là có ngay
"món ngon mẹ nấu". Kư ức ẩm thực tuổi già bị lăng quên!
Người già thèm những món ăn quen thuộc. Thèm để nhớ một thời gian khổ, mà sao hồi đó lại ngon đến lạ thường. Món phá lấu, chẳng hạn. Hồi trước, ngày nào rủng rỉnh chút đỉnh, tôi mua đĩa phá lấu. Phần của chúng nhiều gấp ba bốn phần ḿnh. Nh́n chúng ăn ngon lành, ăn xong c̣n tḥm thèm. Cha mẹ nào nuốt nổi hết phần ḿnh nữa.
Bây giờ thèm, ḿnh đi mua món phá lấu. Chúng cằn nhằn, chê món phá lấu mất vệ sinh. Ăn nội tạng heo ḅ làm tăng mỡ máu, có hại cho sức khỏe. Chúng ép ḿnh phải ăn
"món ngon mẹ nấu" do chúng đặt hàng. Có đứa c̣n ép ḿnh ăn kiêng, chỉ toàn món chay hảo hạng. Không ăn đúng như vậy lại theo cằn nhằn.
Hồi đó ḿnh thèm món phá lấu, nó cũng thèm. Ḿnh nhường hết cho nó. Bây giờ ḿnh thèm phá lấu, chúng lại bắt ḿnh ăn
"nem công chả phượng" như cách chúng nó gọi. Món ăn dĩ văng của tuổi già đă bị bỏ rơi!
Tôi làm ở pḥng lab, điều chỉnh chính xác từng giọt dung dịch từ burette để định lượng. Bây giờ tay chân vụng về, rót nước từ b́nh đun vào chai, bị rơi văi. Con cái cằn nhằn, nói để cho chúng làm. Không, tôi muốn tự làm những ǵ c̣n có thể tự làm được. Các bạn già cũng vậy, có phải không?
Thế hệ chúng ta làm cật lực, bất kể ngày đêm chỉ để trang trải gánh nặng gia đ́nh. Bây giờ ngồi không, như kẻ vô dụng. Thật là khó chịu!
Không ít bạn già, theo chân các đoàn thể tôn giáo, đóng góp và giúp đỡ những nơi bị thiên tai, những vùng đói kém. Cũng làm được chút ǵ đó có ích cho đời.
Tôi cũng vậy. Tôi vẫn viết lai rai về an toàn thực phẩm, chỉ muốn chia sẻ lại chút kiến thức, không chỉ lư thuyết, mà cả những kinh nghiệm tích lũy trong suốt mấy chục năm. Có được một người nghe, và làm theo cũng là niềm vui. Không làm được chuyện lớn cho đời, th́ làm chuyện nhỏ, dù là rất nhỏ. C̣n hơn ngồi cứ than thở, và nguyền rủa những chuyện chướng mắt ở đời.
Gần hết cả đời, chúng ta đă cho đi. Già rồi, có cần ǵ nữa đâu, mà chỉ e rằng ḿnh trở thành gánh nặng, hoặc bị lăng quên. Nếu sợ, đó là sợ t́nh thương, pha lẫn ḷng thương hại.
Các bạn trẻ, xin đừng tước đi niềm kiêu hănh cuối cùng của tuổi già. Đừng nên
"xả láng" chuyện báo hiếu, để rồi chăm sóc quá đáng – Hăy để cho chúng tôi tự làm. Đừng nên khuấy động mặc cảm vô dụng của tuổi già.
Quê mẹ tôi không trồng lúa được, v́ nước sông dâng cao cả vài tháng, chỉ có thể trồng bắp, khoai, vài loại rau ngắn ngày. Năm 1945, quê mẹ tôi bị nạn chết đói nhiều lắm, tứ tán cả. Ngay từ hồi tôi 4 tuổi, bà đă dạy tôi phải biết quư hạt gạo. Hạt cơm rơi xuống cũng phải nhặt lên.
Khi mẹ tôi mất, tôi bỏ lên Đà Lạt. Đêm giao thừa đầu tiên, không có bà bên cạnh. Tôi nâng ly rượu, chợt nhớ đến
"hạt cơm rơi". Tôi ngước nh́n bàn thờ, và tự hỏi – Đời bà gian truân như thế nào? Nước sông dâng cao như vậy, khi nước rút, làm sao nhận ra mồ mả của ông bà? Bà bỏ lên Hà Nội kiếm sống như thế nào? Vào Sài G̣n, bà đi bán xôi. Tôi chưa bao giờ hỏi bà cách để đồ xôi như thế nào, chọn loại nếp ra sao? C̣n nhiều câu hỏi trong đầu, nhiều điều mà tôi muốn biết nữa, nhưng lại không thể…
Những năm cuối đời, nếu ai hỏi chuyện xưa, mẹ tôi sẽ nói cả giờ. Tôi chỉ miễn cưỡng nghe vài phút, rồi đi lên lầu. C̣n nhiều công việc mưu sinh phải làm. Tôi nghĩ, chỉ cần chăm sóc bà đầy đủ là được.
Thế hệ chúng ta lớn lên trong chiến tranh – Khổ! Tàn cuộc chiến – Khổ. Khổ đủ kiểu, tùy theo môi trường xuất thân. Ở cái thời
"rau muống bổ hơn thịt ḅ" – Thật là xấu hổ! Có lẽ mấy bà khổ nhất – Cái khổ ngấm ngầm mà dai dẳng. Đó là cầm giỏ ra chợ với chút xíu tiền. Làm sao thu vén cho bữa ăn gia đ́nh. Những năm tháng đó, làm sao mà ai biết? Mà có ai lại muốn biết đâu!
Tuổi già ở nhà là một thế giới khép kín, cô đơn giữa mọi tiện nghi, giữa những
"món ngon mẹ nấu", và những cú điện thoại
"chăm sóc" quá kỹ lưỡng của con cái. Muốn được chia sẻ, nhưng có ai lắng nghe để chia sẻ? Con cái ư?
Tôi chỉ nín lặng chấp nhận
"quả báo", không dám gượng ép. Nhưng mấy bà th́ tâm tư chất chứa đủ thứ. Về đến nhà là cứ dồn nén, dồn nén… Các bạn marketing rất tinh quái, nếu biết số phone, sẽ gọi lại tỉ tê đủ thứ, và chào bán thực phẩm chức năng. Sa bẫy là điều dễ hiểu. Đừng nên trách tuổi già! Marketing biết lắng nghe họ hơn là con cái.
Già rồi, cổ lỗ sĩ mọi thứ. Dĩ văng cũng cổ lỗ sĩ. Nhu cầu lắng nghe nhiều nhất, nhưng cũng mong manh nhất. Tôi th́ đă quá muộn rồi! Ai c̣n cơ hội th́ chớ nên bỏ lỡ.
Tuổi già muốn được chăm sóc. Muốn chỉ v́ ǵn giữ sự kết nối, không phải muốn để lệ thuộc. Muốn được làm theo ư nguyện, muốn được tôn trọng, và muốn được lắng nghe, nhưng đôi lúc bất khả thi. Chăm sóc, xin đừng vừa là thương, vừa là nợ.
Sự giao thoa giữa xă hội cũ và mới, sự lạc nhịp giữa hai thế hệ già và trẻ đă dẫn đến lạc nhịp về chăm sóc người già. Đôi lúc chợt nhận ra, h́nh như đă lâu lắm rồi, ḿnh chưa biết thương đến chính bản thân. Mong muốn chăm sóc tuổi già của chúng ta, tôi biết, chỉ là giấc mơ – Chỉ là giấc mơ thôi.
Vũ Thế Thành (trích từ sách "Chia sẻ với các bạn già–Ăn kiêng cũng phải sướng", nxb Phụ Nữ 2025)
