Đồng đạo không có nghĩa là đồng đường
Câu hỏi tưởng đơn giản: cùng là Hồi giáo, vậy vì sao người từ Syria, Afghanistan, Pakistan, Somalia… không đổ về Saudi Arabia, UAE, Qatar, Kuwait… mà lại tìm đường sang châu Âu, Mỹ, Canada, Úc?
Thực ra, di cư không được quyết định bằng tôn giáo. Di cư được quyết định bằng… cánh cửa pháp lý. Ai được vào, ai được ở, ai được quyền “đặt gốc”, và ai mãi mãi chỉ là người tạm trú.
Vùng Vịnh cần lao động, không mở đường tị nạn
Các quốc gia Vùng Vịnh rất giàu, nhưng mô hình quản trị nhập cư của họ chủ yếu dựa trên nhu cầu lao động và kiểm soát dân số, chứ không phải tinh thần tiếp nhận tị nạn như châu Âu hay Bắc Mỹ.
Nhiều nước Vùng Vịnh không ký Công ước Tị nạn Liên Hợp Quốc 1951, nên không vận hành cơ chế “xin tị nạn” theo chuẩn phương Tây. Người nước ngoài thường vào bằng visa lao động, visa thăm thân, visa hành hương… và phần lớn không có “làn” chuyển tiếp sang định cư lâu dài.
Nói cách khác: có thể cho bạn việc làm, nhưng không hứa cho bạn một tương lai pháp lý cho cả gia đình.
Kafala: ràng buộc vào chủ, quyền sống mỏng như giấy
Một điểm mấu chốt là hệ thống kafala (bảo lãnh lao động). Cơ chế này ràng buộc người lao động với nhà tuyển dụng, khiến việc đổi việc, tự do di chuyển nghề nghiệp, hay tự bảo vệ quyền lợi trở nên rất khó. Trong nhiều trường hợp, người lao động rơi vào thế yếu: dễ bị bóc lột và luôn mang nỗi lo bị trục xuất.
Và điều quan trọng nhất: gần như không có con đường rõ ràng để trở thành thường trú nhân hay nhập quốc tịch. Làm bao năm vẫn chỉ là “ở nhờ hợp đồng”.
Ở tạm để làm việc, không có “đời sau”
Người nhập cư nghèo đến Vùng Vịnh thường chỉ được ở tạm thời để làm lao động tay chân. Phúc lợi xã hội cũng không theo kiểu “nhà nước bảo trợ” như nhiều nước Âu–Mỹ (trợ cấp thất nghiệp, hưu trí, mạng lưới an sinh). Sự phân tầng theo quốc tịch/nhóm lao động cũng tồn tại trong đời sống thường ngày.
Vì vậy, dù lương có thể cao hơn quê nhà, nhưng cảm giác “không bao giờ thuộc về” vẫn là một trần kính rất thấp.
Phương Tây hấp dẫn vì có con đường thành… công dân
Ngược lại, châu Âu, Mỹ, Canada, Úc suốt nhiều thập niên đã xây dựng cơ chế tiếp nhận người tị nạn và nhập cư theo hướng:
Có cơ hội xin quy chế cư trú hợp pháp.
Có hỗ trợ xã hội (tùy nước, tùy diện).
Có quyền lao động, học hành cho con cái.
Có khả năng bảo lãnh đoàn tụ gia đình.
Và quan trọng nhất: có lộ trình trở thành công dân.
Đó là khác biệt căn bản. Người ta không chỉ chạy khỏi chiến tranh và nghèo đói. Người ta chạy tới nơi có thể đổi đời cho cả dòng họ, cả thế hệ sau.
Vì sao Vùng Vịnh “mạnh tay” trục xuất? Nhìn vào cách họ quản trị
Ở Vùng Vịnh, trục xuất không phải chuyện hiếm. Nó là một công cụ quản trị lao động và trật tự xã hội, áp dụng thường xuyên, bất kể cùng tôn giáo hay không.
Các ví dụ được nhắc tới gần đây cho thấy mức độ cứng rắn đó. Trong khoảng 10 ngày trước 19/12/2025, Saudi Arabia trục xuất 24.000 người Pakistan vì bị quy kết “ăn xin”; Dubai gửi trả về khoảng 6.000; Azerbaijan trục xuất khoảng 2.500 công dân Pakistan bị cáo buộc ăn xin; UAE siết chặt visa vì lo ngại “hoạt động tội phạm”.
Cũng có thông tin phía Pakistan ghi nhận 66.000 hành khách bị từ chối lên máy bay trong năm; Bộ trưởng Nội vụ Pakistan nêu rằng năm nay có 8,5 triệu người ra nước ngoài từ Pakistan, và ba tháng qua có 450 người bị bắt khi cố vượt biên trái phép vào Iran. Một quan chức Pakistan thừa nhận điều này liên quan tới lo ngại công dân Pakistan sang Tây Á rồi “tham gia hoạt động tội phạm”.
Saudi Arabia từng cảnh báo về tình trạng một số người vào nước này dưới vỏ bọc hành hương rồi bỏ trốn, ở lại để ăn xin. Năm 2025, Saudi được nhắc là nước dẫn đầu về số trục xuất, gồm hơn 10.884 người Ấn Độ, 24.000 người Pakistan, và hàng ngàn người Bangladesh, Ai Cập… Các chiến dịch lớn có thể trục xuất tới hàng trăm ngàn người/năm, gồm cả Yemen, Ethiopia…
UAE cũng được nhắc trục xuất khoảng 1.469 người Ấn Độ trong năm 2025 và nhiều nhóm khác sau khi các chương trình ân xá hết hạn, thường đi kèm “ân xá để tự nguyện về” rồi trục xuất người không tuân thủ. Kuwait thường xuyên bắt giữ và trục xuất người vi phạm, kèm lệnh cấm nhập cảnh Vùng Vịnh 5 năm hoặc vĩnh viễn. Qatar, Bahrain, Oman ít hơn nhưng vẫn có các đợt trục xuất, chủ yếu liên quan vi phạm lao động.
Tổng thể, đây là một mô hình rõ ràng: Vùng Vịnh mở cửa theo dạng “thuê lao động”, và đóng cửa rất nhanh khi thấy rủi ro xã hội.
Bài toán biết ơn và hội nhập: nơi nào cũng đau đầu
Có một điều cần nói thẳng: đa số người nhập cư chỉ mong sống yên ổn, làm việc, nuôi con. Nhưng bất cứ xã hội nào cũng có một bộ phận nhỏ lợi dụng kẽ hở: lừa đảo, phạm tội, bạo lực… và chính nhóm nhỏ đó làm hỏng hình ảnh của cả cộng đồng, khiến nước tiếp nhận phản ứng ngày càng gắt.
Vùng Vịnh chọn cách “triệt ngay từ cửa”: không cho bám rễ, không cho thành thường trú, mạnh tay trục xuất. Phương Tây chọn cách mở cửa và hòa nhập, đổi lại phải chịu bài toán an ninh – xã hội phức tạp hơn nhiều, cộng thêm áp lực phúc lợi và tranh luận chính trị kéo dài.
Rốt cuộc, lý do người nghèo hướng về Âu–Mỹ không phải vì họ “thích” phương Tây hơn đồng đạo, mà vì phương Tây cho họ thứ mà Vùng Vịnh không cho: đường trở thành người của đất nước đó.
Vùng Vịnh có tiền, nhưng khóa chặt cánh cửa định cư.
Phương Tây nhiều vấn đề, nhưng mở ra cơ hội quốc tịch, đoàn tụ và một tương lai dài hơi.
Và đó là lý do, dù cùng tôn giáo, dòng người vẫn chọn nơi có “tấm vé ở lại” thay vì nơi chỉ có “hợp đồng tạm thời”.
