“Biết bà con là người Việt nhưng nhiều người từ đời cha mẹ, ông bà đă sinh ra trên đất Campuchia, không c̣n biết gốc tích ở đâu tại Việt Nam, cũng không có tấm giấy tờ Campuchia nào mang theo nên việc xác minh quốc tịch rất gian nan” - ông Phan Ḥa Nông, trưởng pḥng tư pháp huyện Tân Hưng (Long An), chia sẻ về những khó khăn trong hành tŕnh nhập quốc tịch cho Việt kiều từ Campuchia trở về.
Những thân phận vô danh
Bà Nguyễn Thị Đẹp vẫn không thể làm giấy tạm trú v́ không biết quê quán của ḿnh ở đâu. Ảnh: Sơn Lâm
Chúng tôi đă t́m thấy ngọn nguồn câu chuyện mà ông Phan Ḥa Nông nói trong chuyến đi đến những xóm Việt kiều ở Biển Hồ. Ông Châu Văn Chi - chủ tịch Hội Người Việt Nam tại Vương quốc Campuchia - cho biết để t́m được một tấm giấy lận lưng trong người những Việt kiều từ Campuchia trở về nước, đặc biệt từ Biển Hồ, là điều rất khó. Tất cả đều là những số phận vô danh v́ từ đời cha mẹ, ông bà đă không có giấy tờ tùy thân. Chỉ biết họ là người Việt từ giọng nói, tập quán sống, từ những chuyến ngược xuôi t́m về thăm quê cũ. Theo ông Chi, khó ai có thể trả lời chính xác có bao nhiêu Việt kiều đang sống trên đất Campuchia. Và những thân phận người Việt trên đất Campuchia chưa thể xác minh được ấy đều là những người không có giấy tờ, đang lặn ngụp mưu sinh ở Campuchia hoặc đang t́m về cố xứ theo những ngả đường biên giới.
Đi sâu vào những làng Việt xa xôi ở Biển Hồ càng đau ḷng khi biết vài chục năm trước, một số ít bà con có giấy tờ tùy thân do phía Việt Nam và Campuchia cấp đă tự đốt sạch v́ phải che giấu thân phận người Việt dưới thời Khmer Đỏ. Ở xóm chài Sa Son thuộc huyện Kan Dieng (Pursat) có hơn 1.000 Việt kiều sinh sống nhưng chỉ duy nhất ông Nguyễn Tinh - thư kư chi hội Việt kiều - c̣n giữ được tấm giấy bầu cử Quốc hội Việt Nam năm 1976. C̣n lại không Việt kiều nào có nổi mảnh giấy tùy thân, cho dù là của Việt Nam hay Campuchia. Ông Kiều Văn Danh - phó chủ tịch Hội Người Việt tỉnh Pursat - c̣n cho biết năm 1987 chính quyền địa phương ở đây có yêu cầu bà con Việt kiều giao toàn bộ giấy tờ để xem xét nhập quốc tịch. Nhưng thời điểm đó điều kiện đất nước Campuchia c̣n nhiều hạn chế nên không may toàn bộ giấy tờ bị thất lạc và thân phận người dân Sa Son từ ngày đó càng trôi nổi, lênh đênh khi không c̣n ai giữ được giấy tờ ǵ.
Để giúp bà con Việt kiều chứng minh là người Việt khi làm ăn trong cộng đồng, theo sự đồng ư của Bộ Nội vụ Campuchia, Hội Người Việt Nam tại Vương quốc Campuchia đă tiến hành cấp thẻ hội viên. Nhưng theo ông Châu Văn Chi, tấm thẻ này chỉ có giá trị để Việt kiều giúp đỡ lẫn nhau, không có giá trị pháp lư đối với chính quyền Campuchia hay rút ngắn được quá tŕnh xác minh quốc tịch khi trở về Việt Nam.
Khó khăn xác minh quốc tịch
Hệ lụy từ việc không giấy tờ ở Campuchia đă theo Việt kiều về nước gây khó khăn rất lớn cho những người làm công tác tư pháp, hộ tịch trong quá tŕnh xác minh để nhập quốc tịch cho Việt kiều. Ông Vơ Minh Thành, phó giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Long An, cho biết số Việt kiều Campuchia trở về sinh sống tại các huyện biên giới ở Long An hiện là 1.714 nhân khẩu. Nhưng số Việt kiều trở về từ Campuchia trong thực tế có thể lớn hơn v́ bà con về Long An theo kiểu thích th́ ở không thích lại chống xuồng sang tỉnh khác, nên không có con số ổn định.
Tuy nhiên, ông Thành nói phần gian nan và bế tắc nhất là việc xác minh của công an về từng trường hợp vẫn c̣n ở phía trước. Điển h́nh của những khó khăn ấy là việc xác minh để làm thủ tục nhập quốc tịch những đứa trẻ sinh ra ở ấp Hà Thanh, xă Hưng Hà (Tân Hưng) mà chúng tôi đă nêu ở kỳ trước. Lẽ ra đă có thể ghi quốc tịch cho các em theo điều 17 Luật quốc tịch Việt Nam. Nhưng ở Long An có tới 238 trẻ em như ở ấp Hà Thanh, có cha mẹ trở về từ Campuchia, được sinh ra tại Long An nhưng chưa thể có quốc tịch v́ không biết cha mẹ các em có quốc tịch Campuchia hay chưa.
Ở xă Tuyên B́nh (Vĩnh Hưng, Long An), ông Tô Văn Chảnh, chủ tịch UBND xă, cũng ngao ngán khi 24 hộ Việt kiều từ Campuchia trở về đều khai quê quán ở các tỉnh lân cận. Nhưng khi công an cho người đi xác minh tại các tỉnh th́ chỉ xác minh được sáu gia đ́nh. “Số c̣n lại chúng tôi t́m đủ cách mà không biết họ có nguồn gốc ở đâu nên đến sổ tạm trú cũng không thể cấp được. Chỉ biết giúp bà con bằng ít gạo, mắm, rồi “ngó lơ” cho họ cất cḥi dọc mé kênh” - ông Chảnh cho biết.
Xác minh hộ tịch trong nước đă khó, sưu tra lại quá tŕnh sinh sống ở Campuchia càng gian nan. Bởi việc xin được con dấu từ Campuchia là một quăng đường thăm thẳm mà đôi khi có tiền bà con Việt kiều cũng không làm được. Về những khó khăn này, ông Vơ Minh Thành cho biết UBND tỉnh Long An sẽ làm việc với phía Campuchia để tạo điều kiện thuận lợi hơn. “Chi phí để kiểm tra và làm các thủ tục liên quan đến xác minh ước tính khoảng 300 triệu đồng, tỉnh Long An sẽ hỗ trợ bà con” - ông Thành gieo một tin vui trên con đường gian nan t́m quốc tịch của Việt kiều trở về từ Campuchia.
Chính sách về quốc tịch của Việt Nam tốt nhất trong khu vực
Sáng 9-7, 576 người tại TP.HCM đă nhận quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam của Chủ tịch nước, phần lớn là người từ Campuchia sang, trong đó có rất nhiều người gốc Việt, đă sống tại TP trên 20 năm. Tại Long An, Sở Tư pháp tỉnh cũng cho biết đă đề xuất lên Chủ tịch nước cho nhập quốc tịch 144 Việt kiều từ Campuchia, không có quốc tịch và đă sinh sống trên 20 năm tại địa phương.
Theo ông Vũ Anh Sơn - trưởng phái đoàn Cao ủy Liên Hiệp Quốc về người tị nạn tại Việt Nam, Việt Nam là quốc gia làm tốt nhất vấn đề quốc tịch cho những người không quốc tịch so với khu vực. Việc cho phép nhập quốc tịch Việt Nam đối với những công dân không quốc tịch là một chính sách rất tiến bộ. “Từ việc sửa Luật quốc tịch đến hàng loạt chính sách đối với người không quốc tịch ở Việt Nam đă giúp hàng ngàn người trở thành công dân Việt Nam hợp pháp với đầy đủ quyền lợi và chính sách an sinh như bất kể công dân Việt Nam nào” - ông Sơn nói.
Hoàng Điệp
Nguồn: Viễn Sự-Sơn Lâm/Tuoitre
Gian nan đường nhập quốc tịch
