RUSSIA Bóng ma Liên Xô trở lại: Khi nước Nga siết chặt gông cùm và bức màn sắt kỹ thuật số buông xuống

[Gibbs]

Bốn năm kể từ khi tiếng súng xâm lược vang lên trên đất Ukraine, nước Nga giờ đây không chỉ đối mặt với những chiến trường khói lửa ở phương xa mà còn đang bước vào một "mùa xuân bất mãn" ngay trong lòng quốc gia. "Cây muốn lặng mà gió chẳng đừng", giữa lúc nền kinh tế bị bóp nghẹt bởi cấm vận, người dân Nga lại đang phải gồng mình chịu đựng những đợt mất điện kỹ thuật số diện rộng. Nhưng đó chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Đằng sau những sự cố mạng ấy là một chiến dịch đàn áp quy mô lớn, nơi những bóng ma của quá khứ Xô Viết đang được dựng dậy để bóp nghẹt mọi tiếng nói tự do cuối cùng.

"Propaganda" và cuộc càn quét vào văn hóa đọc

"Lời nói với người khôn như son với sắt", nhưng tại Nga hiện nay, những con chữ có thể trở thành bản án tù đày. Mới đây nhất, Ủy ban Điều tra Nga đã bất ngờ đột kích văn phòng của Eksmo – một trong những nhà xuất bản lớn nhất nước này. Những nhân viên bị bắt giữ, những tập hồ sơ bị niêm phong chỉ vì một cáo buộc nghe qua có vẻ xa vời: "Tuyên truyền LGBTQ". Tâm điểm của cuộc tấn công là Popcorn Books, một nhánh của Eksmo, nơi xuất bản cuốn tiểu thuyết ăn khách "Mùa hè trong chiếc khăn quàng đỏ Pioneer". Câu chuyện về mối tình lãng mạn giữa hai chàng trai tại một trại hè Xô Viết đã vô tình chạm vào "dây thần kinh nhạy cảm" của điện Kremlin. Khi Tòa án Tối cao Nga tuyên bố "phong trào LGBTQ quốc tế" là tổ chức cực đoan vào năm 2023, họ đã chính thức biến việc xuất bản sách thành một hành vi phạm tội hình sự.

Báo chí tự do và những hơi thở thoi thóp

Novaya Gazeta – tờ báo độc lập hiếm hoi mà người đồng sáng lập từng đoạt giải Nobel Hòa bình năm 2021 – cũng không thoát khỏi vòng vây. Cảnh sát đã đột kích văn phòng và bắt giữ nhà báo Oleg Roldugin với cáo buộc mơ hồ về việc "xử lý dữ liệu cá nhân trái phép". Đây là một đòn giáng mạnh mẽ vào những tàn tích cuối cùng của báo chí tự do tại Nga. Trong khi đó, các nền tảng mạng xã hội phổ biến như Facebook, Instagram bị cấm cửa, và người dân đang bị ép buộc sử dụng MAX – một ứng dụng nhắn tin do nhà nước kiểm soát hoàn toàn. Cùng ngày, tổ chức nhân quyền huyền thoại Memorial cũng bị gán mác "cực đoan". Như lời người đứng đầu bộ phận nhân quyền của Liên Hợp Quốc, Volker Türk, đã nói: Nước Nga đang "hình sự hóa những công việc nhân quyền quan trọng nhất".

Hồi sinh "Linh hồn ác mộng" của quá khứ

Đáng lo ngại hơn cả là việc Nga đang công khai phục dựng những biểu tượng của thời kỳ đàn áp đẫm máu. Học viện FSB, nơi Tổng thống Putin từng rèn luyện để trở thành đặc vụ KGB, vừa được đổi tên theo Feliks Dzherzinsky – kẻ sáng lập đáng sợ của cảnh sát mật Liên Xô. Năm 1991, bức tượng của Dzherzinsky bị kéo đổ là biểu tượng cho sự sụp đổ của một đế chế độc tài; nhưng giờ đây, bóng ma ấy đang quay trở lại. Tại Tomsk, các đài tưởng niệm nạn nhân của cảnh sát mật Xô Viết bị dỡ bỏ; tại Katyn, các cuộc triển lãm bị cáo buộc là xúc phạm anh linh những tù binh Ba Lan bị thảm sát năm 1940. "Uống nước nhớ nguồn" là đạo lý, nhưng ở đây, người ta lại đang "uống" lại những dòng nước độc hại của quá khứ chuyên chế để củng cố quyền lực hiện tại.

Sự lạnh lùng của quyền lực và tương lai mù mịt

Giữa lúc người dân khốn đốn vì dịch vụ công bị gián đoạn, thương mại điện tử tê liệt vì mất mạng internet, ông Putin lại tỏ ra hoàn toàn dửng dưng. Phá vỡ sự im lặng về các đợt đen tối kỹ thuật số tại Moscow, ông thản nhiên cho rằng đó là "công việc vận hành để ngăn chặn khủng bố". Thậm chí, ông còn bóng gió rằng người dân không cần phải biết quá nhiều vì "biết nhiều thì hại nhiều", tội phạm sẽ nhìn thấy kế hoạch của chính quyền. Thông điệp phát ra rất rõ ràng: Trong thời chiến, sự bất tiện của người dân là điều hiển nhiên, và quyền riêng tư hay sự minh bạch chỉ là những thứ xa xỉ. "Đời người như bóng câu qua cửa sổ", nhưng với người dân Nga lúc này, cánh cửa sổ ấy đang bị đóng sập lại bởi một bàn tay sắt, đẩy cả một quốc gia lùi sâu vào bóng tối của sự kiểm soát và hận thù.

Nước Nga đang thay đổi, không phải tiến về phía trước, mà là đang đào bới lại những nấm mồ của lịch sử để tìm kiếm một công cụ cai trị cũ kỹ nhưng tàn bạo. Cuộc đàn áp đời sống dân sự này có vẻ như sẽ còn lún sâu và lan rộng, khiến giấc mơ về một nước Nga tự do ngày càng trở nên xa vời vợi.