Trong mọi cuộc chiến, tiếng nổ của bom đạn chưa bao giờ là âm thanh duy nhất. Song song với tiếng rít của hỏa tiễn, luôn có một mặt trận khác âm thầm nhưng không kém phần quan trọng: mặt trận dư luận. Và trong cuộc chiến với Iran lần này, nếu Tổng thống Donald Trump là người cầm lái ở Nhà Trắng, còn các tướng lĩnh là những người vạch tọa độ trên bản đồ tác chiến, thì Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth lại đang nổi lên như “gương mặt tiền tiêu” của cả chiến dịch – người đứng trước ống kính, trước công luận, trước báo chí, để kể lại cuộc chiến theo cách chính quyền muốn người dân Mỹ nhìn nhận. Theo CNN, trong giai đoạn ngay trước khi những quả bom đầu tiên rơi xuống Iran vào cuối tháng 2, ông Trump đã họp với một nhóm nhỏ cố vấn và cho thấy rất rõ rằng ông muốn cùng Israel phát động chiến dịch quân sự. Nhưng khác với những đời bộ trưởng quốc phòng trước đây – những người thường có xu hướng nhắc tổng thống về cái giá phải trả, về những rủi ro có thể bùng phát vượt ngoài kiểm soát – lần này, không ai trong căn phòng ấy nhấn mạnh đầy đủ các nguy cơ lớn của việc mở màn chiến tranh.

Theo tường thuật của CNN, Pete Hegseth không phải người xúi giục ông Trump đánh Iran ngay từ đầu, nhưng một khi thấy tổng thống đã nghiêng hẳn về phương án quân sự, ông liền trở thành một trong những người cổ vũ mạnh nhất cho quyết định ấy. Một quan chức cao cấp Nhà Trắng nói thẳng rằng sau khi tổng thống ra quyết định, Hegseth là “người ủng hộ số một”, và nhiệm vụ của ông là phải góp phần làm cho chiến dịch thành công. Câu nói nghe rất đơn giản, nhưng đằng sau nó là cả một chân dung quyền lực: Hegseth không nhất thiết là kiến trúc sư trưởng của cuộc chiến, song ông đang làm đúng vai trò mà Trump tuyển ông vào nội các để thực hiện – trở thành người bảo vệ, quảng bá và hợp thức hóa lựa chọn của tổng thống trên mặt trận truyền thông.

Vai trò ấy càng nổi bật khi so với giới chuyên môn quân sự xung quanh ông. Nhiều nguồn tin nói rằng phần lớn kế hoạch và chiến lược quân sự bàn với Trump đến từ Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, Tướng Dan Caine. Trong khi đó, Hegseth chủ yếu thể hiện sự tin tưởng mạnh mẽ vào sức mạnh quân sự của Mỹ và chuyển tải thứ niềm tin ấy ra công chúng. Nói một cách dân dã, nếu Caine là người cầm thước đo chiến sự, thì Hegseth là người cầm loa. Một người thận trọng, khúc chiết; một người cứng rắn, bốc lửa. Hai phong cách đứng cạnh nhau tạo thành bức tranh mà Nhà Trắng rõ ràng rất muốn công chúng nhìn thấy: cuộc chiến đang trong tay những người tự tin, quyết đoán và không nao núng.

Những cuộc họp báo liên tiếp tại Lầu Năm Góc trong tháng qua đã biến Hegseth thành gương mặt quen thuộc của chiến dịch. Reuters cho biết riêng trong ngày 31/3, ông tiếp tục khẳng định những ngày tới sẽ mang tính “quyết định”, đồng thời nhấn mạnh Mỹ không nên gánh một mình trách nhiệm xử lý việc Iran phong tỏa eo Hormuz; thay vào đó, các nước khác – đặc biệt là những nước phụ thuộc dầu mỏ đi qua tuyến này – cũng phải nhập cuộc. Cách phát biểu ấy cho thấy Hegseth không chỉ đơn thuần báo cáo tình hình, mà còn đang giúp Nhà Trắng điều chỉnh câu chuyện chiến tranh: từ thế “Mỹ đang dẫn dắt toàn bộ” sang thế “Mỹ đã làm phần lớn việc khó, giờ đồng minh phải chia lửa”.

Điều khiến nhiều người chú ý hơn cả là thái độ của Hegseth trước báo chí. Ông thường xuyên phản pháo gay gắt những bản tin cho rằng chiến dịch gặp trục trặc, rằng quân đội bị bất ngờ, hoặc rằng chi phí của cuộc chiến đang tăng lên quá cao. Có lúc, ông còn cáo buộc việc đưa tin về lính Mỹ tử trận chủ yếu là để “làm tổng thống trông tệ đi”. Reuters và AP đều ghi nhận ông liên tục nhấn mạnh các thắng lợi quân sự, mô tả các đòn đánh vào Iran như đang làm tan rã bộ máy chỉ huy của Tehran, làm tinh thần quân đội Iran suy sụp và đẩy họ đến thế thất thủ. Trong khi đó, các nguồn độc lập lại cho thấy bức tranh phức tạp hơn rất nhiều: Iran vẫn duy trì được khả năng gây rối ở eo Hormuz, vẫn khiến các thị trường năng lượng chao đảo, và vẫn chưa bị buộc phải khuất phục hoàn toàn.

Cũng chính vì thế, càng về cuối tháng đầu tiên của cuộc chiến, nhiệm vụ “kể câu chuyện chiến tranh” càng khó hơn. AP cho biết Iran đã khiến eo biển Hormuz gần như bị bóp nghẹt, còn Reuters ghi nhận nguy cơ khủng hoảng năng lượng toàn cầu tăng mạnh khi dầu vận chuyển qua tuyến hàng hải chiến lược này bị gián đoạn. Trump vì vậy đối mặt với một bài toán rất khó: nếu không leo thang, ông có thể bị xem là không đủ cứng; nhưng nếu leo thang quá đà – kể cả dùng bộ binh hay mở rộng mục tiêu – ông có nguy cơ đẩy Mỹ vào một cuộc chiến dài hơi nữa ở Trung Đông, với thương vong lớn hơn và hóa đơn kinh tế nặng hơn. Trong bối cảnh ấy, Hegseth càng phải làm công việc của một “người trấn an chuyên nghiệp”, vừa giữ tinh thần hậu phương, vừa duy trì hình ảnh chính quyền đang kiểm soát được tình hình.

Điều trớ trêu là vai trò này lại giúp củng cố vị thế chính trị của Hegseth trong nội bộ chính quyền. Trước chiến tranh, ông từng nhiều lần vấp phải chỉ trích vì các sai sót tự gây ra, trong đó có việc sử dụng Signal để bàn chuyện kế hoạch quân sự – một vụ việc khiến Nhà Trắng đau đầu. Nhưng từ khi chiến dịch Iran nổ ra, Hegseth lại có thêm đất diễn. Ông xuất hiện nhiều hơn, họp báo nhiều hơn, hiện diện nhiều hơn trước công chúng, gần như “biểu diễn cho khán giả số một” là ông Trump. Với một người được cho là từng được Trump chọn một phần nhờ ngoại hình, phong thái lên hình và kinh nghiệm làm gương mặt truyền hình trên Fox News, chiến tranh lần này vô tình trở thành cơ hội để ông chứng minh giá trị của mình trong vai trò mà tổng thống mong muốn nhất: một chiến binh trên sóng truyền hình, trung thành tuyệt đối, nói năng sắc cạnh, giọng điệu yêu nước, sẵn sàng phản công mọi chỉ trích.

Nói cho cùng, Hegseth là sản phẩm rất điển hình của thời đại chính trị truyền hình. Ở những chính quyền trước, bộ trưởng quốc phòng thường được kỳ vọng là người kiềm chế bớt hưng phấn chiến tranh, nhấn mạnh các rủi ro, giữ cho tổng thống khỏi bị cuốn quá sâu vào men say hỏa lực. Còn trong chính quyền Trump, ít nhất theo những gì CNN và các hãng tin mô tả, Hegseth dường như được đánh giá cao chính vì ông có thể làm điều ngược lại: tiếp sức tinh thần, hợp thức hóa lựa chọn cứng rắn, và đặc biệt là trình bày nó với công chúng dưới dạng một câu chuyện chiến thắng. “Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng” – nhưng trong chính trường hiện đại, đôi khi người được trọng dụng lại không phải người chuyên nói lời đắng, mà là người biết biến điều khó nghe thành điều dễ nuốt.

Ngay cả phát biểu của Trump cũng hé lộ phần nào điều đó. Theo CNN, trong một sự kiện ở Phòng Bầu dục ngày 24/3, ông Trump kể rằng khi ông nói cuộc chiến có thể sắp được dàn xếp khá sớm, thì “Pete và Tướng ‘Razin’ Caine” tỏ ra hơi thất vọng. Trump còn nói thẳng: “Pete không muốn nó được giải quyết.” Dù có thể đó chỉ là cách nói nửa đùa nửa thật của tổng thống, chi tiết ấy vẫn phản chiếu rõ hình ảnh mà Hegseth đang mang: một người từ chỗ từng có tiếng phản đối các cuộc chiến nước ngoài, nay lại trở thành người quảng bá mạnh mẽ cho chiến dịch Iran, thậm chí bị một số nguồn mô tả là ngày càng “trigger happy” – quá sẵn sàng bóp cò.

Tuy nhiên, cũng phải nói cho công bằng rằng Hegseth không hẳn đang tự mình lèo lái toàn bộ chính sách. Trong các cuộc điều trần kín tại Quốc hội, theo CNN, ông thường bám khá sát vào kịch bản chuẩn bị sẵn, ít trả lời trực diện và linh hoạt như Ngoại trưởng Marco Rubio hay Giám đốc CIA John Ratcliffe. Điều đó cho thấy Hegseth mạnh ở phần thông điệp công chúng hơn là phần tranh luận chính sách chuyên sâu trước các nhà lập pháp. Ông là người có thể làm bầu không khí nóng lên trên bục họp báo, có thể đẩy tinh thần chiến tranh lên cao trước ống kính, nhưng khi phải đối mặt với các câu hỏi cụ thể về mục tiêu cuối cùng, lối thoát chiến lược hay giới hạn leo thang, vai trò của ông có vẻ thận trọng và giới hạn hơn.

Dù vậy, không thể phủ nhận rằng trong tháng đầu của cuộc chiến Iran, Pete Hegseth đã nổi lên như một trong những nhân vật quan trọng nhất của chính quyền Trump – không hẳn vì ông là bộ óc chiến lược hàng đầu, mà vì ông là gương mặt biết bán câu chuyện chiến tranh cho công chúng. Khi chiến sự còn giằng co, khi eo Hormuz vẫn là nút thắt, khi giá dầu còn đe dọa cả thế giới, khi ngoại giao mới chỉ ở giai đoạn manh nha, thì một chính quyền rất cần người đứng ra nói với dân chúng rằng “mọi thứ vẫn ổn, chúng ta đang thắng”. Và đó chính là chỗ đứng của Hegseth hôm nay.

Nếu nhìn sâu hơn, câu chuyện của Hegseth cũng là câu chuyện của chính quyền Trump: một chính quyền nơi hình ảnh, nhịp truyền thông, sức chiến đấu trước ống kính và lòng trung thành cá nhân có thể quan trọng không kém – thậm chí đôi lúc còn nổi bật hơn – chiều sâu kinh nghiệm quản trị. Trong cuộc chiến với Iran, Pete Hegseth không chỉ mặc bộ vest của Bộ trưởng Quốc phòng; ông còn mặc luôn bộ áo của người dẫn dắt cảm xúc công chúng. Và ở một nước Mỹ mà chiến tranh giờ đây không chỉ đánh bằng bom đạn mà còn bằng hình ảnh, phát biểu và khả năng kiểm soát câu chuyện, vai trò ấy rõ ràng không hề nhỏ. “Miệng nói ra vàng ra ngọc” – nhưng trong thời chiến, lời nói đôi khi còn phải làm thêm một việc khác: che lấp tiếng động bất an đang vang lên phía sau hậu trường.

Nếu gia tộc Castro trong mắt nhiều người Cuba giống như một “hoàng tộc đỏ” đã ngự trị trên hòn đảo này suốt nhiều thập niên, thì Sandro Castro dường như đang tự chọn cho mình một vai diễn khác hẳn: không phải nhà lãnh đạo, không phải người thừa kế chính trị, mà là một “gã hề cung đình” của thời đại mạng xã hội. Giữa một Cuba còn chật vật với điện chập chờn, nước thiếu, thực phẩm hiếm hoi và internet vẫn còn là thứ xa xỉ đối với rất nhiều người dân, Sandro Castro – cháu nội của cố lãnh tụ Fidel Castro – lại nổi đình nổi đám trên Instagram với hơn 150.000 người theo dõi, bằng những đoạn video quái dị, lố bịch, khiêu khích và đôi khi như cố tình thách thức cả chính quyền cộng sản mà ông nội mình dựng lên. Nhìn cảnh ấy, người ta có cảm giác như “Trăm năm cô đơn” gặp “Gia đình Kardashian”, vừa hiện thực vừa bi hài, vừa ngột ngạt vừa trào lộng.

Khác với phần lớn những người thân trong gia tộc Castro vốn kín tiếng, bí ẩn, thậm chí gần như sống ngoài ánh đèn công chúng, Sandro lại như con thiêu thân lao thẳng vào sự chú ý. Anh không né tai tiếng, trái lại dường như còn chủ động tìm lấy tai tiếng. Trong một đất nước mà một trò đùa chính trị không đúng chỗ có thể khiến người thường gặp rắc rối lớn, Sandro vẫn ngang nhiên tung lên mạng những màn châm biếm, nhại lại thời cuộc, thậm chí trêu chọc cả chính phủ. Có lẽ cũng vì vậy mà anh trở thành một nhân vật kỳ lạ bậc nhất tại Cuba: một người có thể khiến cả hai cực chính trị – những người lưu vong chống cộng lẫn những người trung thành với cách mạng – cùng ghét mình theo những cách khác nhau.

Trong một cuộc phỏng vấn khuya muộn giữa lúc Cuba lại chìm trong một đợt cúp điện thường xuyên, Sandro Castro nói rằng anh bị hiểu lầm. Theo lời anh, những video ấy không phải để chế giễu nỗi khổ của đất nước, mà là để làm nhẹ đi bầu không khí căng thẳng, buồn bã đang bao trùm Cuba. Anh nói mình đang cố làm cho mọi người vui lên, cố kéo từ họ một nụ cười trong thời buổi mà kinh tế đảo quốc tiếp tục trượt dốc, còn căng thẳng với chính quyền Donald Trump càng làm tình hình thêm ngột ngạt. Theo Sandro, anh cũng khổ như mọi người, chứ đâu phải đứng ngoài nỗi đau đó. Anh khẳng định mình không đời nào cười cợt trên chính hoàn cảnh mà bản thân cũng phải chịu đựng.

Nghe qua, lời thanh minh ấy có vẻ hợp lý. Nhưng vấn đề ở Cuba là người dân không chỉ nghe lời nói, họ nhìn vào đời sống. Và đời sống của Sandro là thứ khiến nhiều người cay đắng. Các đoạn video và hình ảnh anh đăng tải cho thấy một thế giới đặc quyền mà đa số người Cuba chỉ có thể đứng ngoài nhìn vào. Trong khi nhiều gia đình phải sống chung với cảnh mất điện, thiếu nước, hàng hóa không đến nơi, thực phẩm nhỏ giọt, thì Sandro xuất hiện với bia lạnh, căn hộ hiện đại, đồ điện ngoại nhập, máy phát điện EcoFlow và một cuộc sống xem ra vẫn khá nhàn hạ. Anh nói mình không giàu như Dubai, không có biệt thự hay du thuyền, thậm chí còn không có xăng để đổ xe. Nhưng ở một đất nước mà lương trung bình dưới 20 USD một tháng, chỉ riêng việc có thể đổ tiền vào cuộc sống như vậy đã là cả một hố sâu ngăn cách với số đông dân chúng. “Khó người khó ta” là đạo lý thông thường, nhưng trong mắt nhiều người Cuba, cái “khó” của Sandro và cái “khó” của dân thường rõ ràng không cùng một cỡ.

Một trong những video gây chú ý gần đây của anh là màn hài kịch trong đó có một diễn viên đội bộ tóc giả xộc xệch, giả làm Donald Trump, đến tận cửa nhà Sandro để đòi mua Cuba. “Chúng ta có thể làm ăn với nhau, vì anh cũng là người trình diễn và doanh nhân giống tôi,” “Trump giả” nói với “Castro thật.” Sandro đáp lại bằng vẻ nửa giễu cợt nửa phẫn nộ: “Ông muốn mua cái gì cơ? Bình tĩnh nào!” Cảnh ấy, nếu đặt trong một xã hội bình thường, có thể chỉ là một trò cười chính trị vô hại. Nhưng ở Cuba, nơi chính quyền cảnh báo dân chúng phải chuẩn bị cho chiến tranh, nơi khủng hoảng kinh tế đang đè lên từng bữa ăn, từng giờ điện, từng giọt nước, thì kiểu hài kịch đó có thể bị xem là vừa lạc điệu, vừa nguy hiểm. Thật khó tưởng tượng một người Cuba bình thường, không mang họ Castro, có thể tung ra màn châm biếm như vậy mà vẫn bình an vô sự.

Bản thân Sandro lại khẳng định mình cũng chán nản như bao người dân Cuba khác. Anh mô tả cuộc sống thường nhật là chuỗi dài của muôn vàn khó khăn: không điện, không nước, hàng hóa không về, mọi thứ đều ngột ngạt. Anh nói đất nước đang sống trong khủng hoảng sâu sắc và ai cũng phải chịu. Nhưng sự tương phản giữa lời than thở ấy và khung cảnh cuộc phỏng vấn khiến câu chuyện càng thêm mỉa mai: trời đã tối, anh vẫn đeo kính mát hàng hiệu; miệng nói về cảnh thiếu thốn, tay lại cầm bia Cristal ướp lạnh; xung quanh là căn hộ riêng ở khu Kohly biệt lập tại Havana, nơi có nhiều quan chức quân đội và tình báo Cuba sinh sống. Đúng là “miệng nam mô, bụng bồ dao găm” thì có phần quá nặng, nhưng nói rằng Sandro là biểu tượng của một thứ nghịch lý Cuba thì lại không sai.

Chính sự nghịch lý ấy làm anh trở thành đối tượng căm ghét của cả hai phía. Với cộng đồng người Cuba lưu vong, những người bỏ chạy khỏi cách mạng năm 1959 hoặc hậu quả của nó, Sandro là hiện thân của sự đạo đức giả: cháu chắt của một nhà lãnh đạo từng cấm đoán doanh nghiệp tư nhân, từng rao giảng khổ hạnh cách mạng, nay lại tận hưởng những thành quả ngọt ngào của lối sống vật chất, của thương mại, của hình ảnh hào nhoáng kiểu tư bản. Còn với những người trung thành tuyệt đối với cách mạng Cuba, Sandro lại là kẻ phản bội tinh thần vô sản, là người lấy họ Castro – tức lấy vốn biểu tượng cách mạng – ra để câu “click”, câu “like”, phô trương bản thân như một món hàng truyền thông.

Giáo sư Ted Henken ở Baruch College, người nghiên cứu về sự lan rộng của internet tại Cuba, đã nhận xét rất sắc rằng Sandro đang “kinh doanh sự căm ghét”. Theo ông, cũng giống như nhà Kardashian hay Paris Hilton, Sandro biết tận dụng sự đố kỵ, sự khó chịu và cơn phẫn nộ của công chúng để nuôi danh tiếng. Công chúng không ưa, nhưng không thể rời mắt. Càng gây tranh cãi, càng có lượt thích, càng có người theo dõi. Đó là logic tàn nhẫn mà thời đại mạng xã hội đã tạo ra: tai tiếng cũng là tiền tệ, phản cảm cũng có thể đổi ra ảnh hưởng. Có khi người ta không nổi tiếng vì được yêu, mà vì bị ghét quá đúng cách.

Sandro bác bỏ ý kiến cho rằng anh là triệu phú. Anh nói câu lạc bộ đêm của mình trên đại lộ chính ở Havana “chỉ” tốn 50.000 USD – một con số mà với đại đa số người Cuba, nghe như chuyện từ hành tinh khác. Anh khẳng định những gì mình có được là nhờ nỗ lực và hy sinh của bản thân. Khi được hỏi cái họ Castro có giúp ích gì cho cuộc sống ở Cuba hay không, anh trả lời khá tự tin: “Tên tôi là tên tôi. Dĩ nhiên tôi tự hào về tên mình. Nhưng tôi không thấy cái sự giúp đỡ mà anh nói đâu. Tôi chỉ là một công dân như bao người khác.” Câu nói ấy, có lẽ với Sandro là thật lòng, nhưng với nhiều người Cuba, nó giống một sự châm chọc hơn là lời giải thích. Bởi ở một xã hội nơi quan hệ, dòng máu và xuất thân có thể quyết định cánh cửa nào mở ra, việc một cháu nội Fidel Castro tuyên bố mình “chỉ là một công dân như bao người khác” nghe chẳng khác nào người ngồi trong xe hơi điều hòa bảo người đi bộ rằng trời nóng thì ai cũng nóng như nhau.

Điều thú vị là ngay trong cuộc phỏng vấn, Sandro còn đùa cợt hỏi làm sao để xin visa sang Mỹ “thăm bạn ở Miami”, rồi xin lỗi vì tiếng Anh còn sơ sài. Anh cười tinh quái và so sánh kiểu tiếng Anh của mình với của Maduro. Một chi tiết nhỏ thôi nhưng bộc lộ khá rõ con người anh: nửa bỡn cợt, nửa khiêu khích, nửa thật nửa giả, luôn như đang diễn trước ống kính dù ở bất kỳ đâu. Anh hiểu giá trị của sự gây sốc, và dường như thích chơi đùa với những giới hạn chính trị vốn khiến người khác phải e dè.

Để hiểu Sandro Castro, cũng cần nhìn lại gia cảnh của anh. Anh là một trong những người cháu nội của Fidel Castro và Dalia Soto del Valle – người phụ nữ được cho là đã âm thầm sống cùng nhà lãnh đạo Cuba suốt nhiều thập niên nhưng gần như không được công khai trước công chúng. Hai người có với nhau năm người con trai: Alexis, Alex, Alejandro, Antonio và Angel. Fidel Castro hoặc vì muốn bảo vệ sự riêng tư của gia đình, hoặc vì muốn giữ hình ảnh một nhà cách mạng chỉ sống cho đất nước, đã không công khai nhiều về mái nhà riêng ấy. Cha của Sandro là Alexis Castro Soto del Valle, một kỹ sư viễn thông, cũng từng dấn thân nhẹ vào mạng xã hội, đăng trên X những ký ức tuổi thơ của mình và đôi lúc bóng gió chỉ trích một số quyết định kinh tế gần đây của chính quyền Cuba. Tuy nhiên, đến năm 2024, Alexis thông báo sẽ “cai nghiện kỹ thuật số” và ngừng đăng bài. CNN cho biết khi họ đến phỏng vấn Sandro, anh còn đang gọi điện cho cha để chuẩn bị các ý chính sẽ nói. Chi tiết này cho thấy sau lưng vẻ ngông cuồng ấy vẫn là một mạng lưới gia đình rất rõ ràng, chứ không phải một nhân vật hoàn toàn “tự phát” và độc lập như anh muốn thể hiện.

Dẫu vậy, Sandro không có dấu hiệu muốn chậm lại. Anh thừa nhận gia đình đôi khi yêu cầu anh gỡ bỏ những bài đăng gây tranh cãi – nhất là các video châm biếm chuyện mất điện và thiếu xăng – nhưng anh vẫn tiếp tục. Anh nói mình chỉ đùa thôi, dù một số blogger thân chính phủ đã kêu gọi bắt anh. Theo lời Sandro, an ninh quốc gia Cuba từng gọi anh lên làm việc vì những video và lời chỉ trích hệ thống. Nhưng rồi anh chỉ bị cảnh cáo và được thả về. Anh nói đó không phải vì cái họ Castro của mình, mà vì anh chưa bao giờ kêu gọi bạo lực hay lật đổ chế độ. Lời giải thích ấy có thể đúng một phần về mặt kỹ thuật, nhưng rất khó thuyết phục nếu tách khỏi bối cảnh thực tế của Cuba, nơi quyền tự do biểu đạt từ lâu vốn không phải điều ai cũng được hưởng ngang nhau.

Điều đáng nói hơn là những lời than phiền của Sandro về mô hình kinh tế Cuba lại đụng thẳng vào di sản mà ông nội mình để lại. Anh nói muốn sản xuất bia riêng, muốn mua thêm hộp đêm, thêm xe hơi, nhưng cảm thấy bực bội vì bộ máy quan liêu và dây nhợ thủ tục đang bóp nghẹt mọi hoạt động thương mại. Anh than rằng Cuba phải mở mô hình kinh tế ra, phải cắt bớt quan liêu. Câu nói ấy nghe hoàn toàn có lý nếu đặt trong một cuộc tranh luận về cải cách thị trường. Nhưng khi nó phát ra từ miệng cháu nội Fidel Castro – người góp phần dựng nên chính hệ thống quản lý tập trung, chống tư nhân, chống tích lũy và chống linh hoạt kinh tế – thì nó lại mang đậm tính châm biếm lịch sử. Đúng là “đời cha ăn mặn, đời con khát nước”, nhưng ở đây có lẽ phải nói ngược lại: đời ông dựng lũy, đời cháu lại thấy bức tường ấy chật chội quá mà muốn phá bớt để làm ăn.

Sandro còn tự mô tả mình là “một người cách mạng”, nhưng là cách mạng của ý tưởng, của tiến bộ, của thay đổi. Câu nói ấy rõ ràng nhằm đối lập với khẩu hiệu “tiếp nối” mà Chủ tịch Miguel Díaz-Canel thường sử dụng. Và Sandro cũng chẳng ngần ngại chê trực diện rằng Díaz-Canel làm không tốt. Đây là lời phán xét khá nặng nếu nhớ rằng Díaz-Canel là nguyên thủ đầu tiên của Cuba không mang họ Castro kể từ sau cách mạng, và suốt nhiều năm vẫn nhận được sự hậu thuẫn công khai từ cả Fidel lẫn Raul Castro. Nói cách khác, Sandro đang công khai đứng vào vị thế vừa “ca ngợi tổ tiên”, vừa chê những người kế tục hệ thống mà tổ tiên ấy tạo ra. Đó là thế đứng rất đặc trưng của nhiều “hậu duệ cách mạng”: muốn hưởng hào quang huyết thống, nhưng lại không muốn gánh toàn bộ món nợ tư tưởng đi kèm.

Khi được hỏi liệu cuộc cách mạng do Fidel và Raul Castro lãnh đạo có thật sự cải thiện đời sống trên đảo hay không, Sandro né tránh. Anh nói mình sinh sau năm 1959 nên không thể trả lời. Đó là một câu đáp khéo nhưng cũng lộ sự dè chừng. Bởi chê Díaz-Canel thì còn có thể, nhưng chạm thẳng vào tính chính danh của cuộc cách mạng do ông nội và bác cố mình dẫn dắt lại là lằn ranh khác hẳn. Tuy nhiên, ở điểm này, Sandro tỏ ra thoải mái hơn khi nói về tương lai: anh tin rằng một thỏa thuận với Donald Trump có thể làm kinh tế Cuba chuyển mình. Trong video châm biếm mới nhất, anh còn đưa cho “Trump giả” hình ảnh một tòa tháp khách sạn mang tên Trump mọc cao trên bầu trời Havana. Đằng sau sự bông đùa ấy là một quan điểm khá rõ ràng: Cuba có rất nhiều người suy nghĩ theo hướng tư bản, muốn làm tư bản nhưng vẫn giữ chủ quyền dân tộc. Và rồi Sandro chốt lại bằng một câu gây chấn động: anh nghĩ đa số người Cuba muốn là tư bản chứ không phải cộng sản.

Câu nói đó, nếu phát ra từ một nhà bất đồng chính kiến ngoài đường phố Havana, có thể kéo theo hậu quả rất khác. Nhưng từ miệng Sandro Castro, nó trở thành một thứ “tuyên ngôn nửa chừng”: vừa phản ánh sự chuyển động tinh thần trong xã hội Cuba hôm nay, vừa phản ánh vị thế đặc biệt của người nói. Dù Sandro có phủ nhận bao nhiêu đi nữa, thì cái họ Castro vẫn là tấm áo giáp vô hình. Nó không phải lá bùa toàn năng, nhưng chắc chắn không phải thứ vô nghĩa. Chính điều ấy khiến hình ảnh của anh càng gây tranh cãi. Anh vừa là sản phẩm của hệ thống, vừa là kẻ giễu nhại hệ thống; vừa hưởng đặc quyền, vừa đóng vai người dân bất mãn; vừa tự nhận cách mạng, vừa cổ súy cho nới lỏng mô hình kinh tế theo hướng tư bản; vừa muốn giữ niềm tự hào gia đình, vừa muốn thoát ra khỏi cái bóng chính trị nặng nề của gia tộc.

Nếu nhìn rộng hơn, Sandro Castro không chỉ là một nhân vật mạng xã hội lố lăng. Anh là biểu tượng của một Cuba đang rạn nứt trong chính những tầng sâu của nó. Một bên là thần thoại cách mạng, là hào quang của Fidel, là những khẩu hiệu chống đế quốc, là lịch sử cầm cự và tự vệ. Một bên là hiện thực trần trụi của nền kinh tế kiệt quệ, thanh niên khát cơ hội, người dân khát điện, khát nước, khát tương lai. Sandro đứng ngay giữa hai thế giới ấy như một nhân vật của bi hài kịch thời đại: ăn theo huyết thống cách mạng để xây hình ảnh cá nhân trong thời đại tư bản số. Anh giống như chiếc gương méo soi lại cả một xã hội – nơi lý tưởng tập thể đã phai màu, còn khát vọng cá nhân thì ngày càng lộ diện, không còn chịu ẩn mình sau những khẩu hiệu cũ.

Bởi vậy, người ta có thể ghét Sandro Castro, có thể xem anh như một kẻ phù phiếm, một “công tử đỏ”, một tay chơi câu tương tác bằng sự phản cảm. Nhưng không dễ phủ nhận rằng chính sự tồn tại của anh đang kể một câu chuyện lớn hơn bản thân anh rất nhiều. Đó là câu chuyện về Cuba hậu-Fidel, nơi con cháu của cuộc cách mạng không còn muốn sống hoàn toàn theo khuôn mẫu cách mạng nữa. Họ vẫn hưởng cái tên, cái bóng, cái quyền lực mềm mà lịch sử gia đình ban cho, nhưng tâm trí và tham vọng thì đã chuyển dần sang logic thị trường, thương hiệu cá nhân và tiêu dùng. Cái gọi là “tiếp nối cách mạng” vì thế nghe ngày càng trống rỗng khi ngay trong lòng gia tộc biểu tượng nhất cũng đã vang lên những tiếng nói đòi “mở mô hình kinh tế”, “bớt quan liêu”, “làm tư bản với chủ quyền”.

Nói cho cùng, Sandro Castro có thể chỉ là một kẻ thích làm trò. Nhưng đôi khi, chính những kẻ làm trò lại vô tình vạch trần bộ mặt thật của một thời đại. “Cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra.” Cái đang lòi ra ở Cuba hôm nay không chỉ là sự lố lăng của một cháu nội Fidel Castro, mà còn là sự mỏi mệt của một mô hình đã đi đến ngã rẽ lịch sử. Sandro cười, quay video, uống bia lạnh, đeo kính mát trong đêm tối mất điện. Phía sau cái dáng vẻ khôi hài ấy là một bi kịch thật sự: một đất nước từng hứa hẹn thiên đường bình đẳng, nay ngay trong lòng “hoàng tộc cách mạng” cũng đã xuất hiện những người công khai nói rằng đa số dân Cuba muốn sống theo kiểu tư bản. Đó không còn là chuyện riêng của một “thái tử ăn chơi”, mà là hồi chuông báo hiệu Cuba đang bước vào một thời kỳ mà huyền thoại cũ không còn đủ sức che phủ hiện thực mới.

Trong chiến tranh, kẻ có nhiều súng đạn hơn chưa chắc là kẻ có nhiều lá bài hơn. Nước Mỹ của Donald Trump bước vào cuộc đối đầu với Iran bằng ưu thế quân sự vượt trội, kinh tế lớn hơn, đồng minh Israel thiện chiến và bộ máy tình báo dày đặc. Nhìn bề ngoài, đây giống như một trận đấu lệch hạng. Nhưng càng kéo dài, cuộc chiến càng cho thấy một nghịch lý cay đắng: Washington có sức mạnh để đánh, song cái giá để giành một chiến thắng trọn vẹn lại có thể lớn đến mức chính ông Trump cũng không muốn trả. Trong khi đó, Tehran tuy yếu hơn nhiều mặt, lại tìm được đúng “yết hầu” của đối phương để siết: eo biển Hormuz – huyết mạch năng lượng của thế giới.

Nếu ví chiến trường là một bàn cờ, thì Iran không còn nhiều quân mạnh, nhưng vẫn giữ được một ô hiểm hóc có thể khiến cả bàn cờ rung chuyển. Eo biển Hormuz vốn là tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí hóa lỏng toàn cầu. Khi dòng chảy qua đây bị bóp nghẹt, hậu quả không chỉ dừng ở Trung Đông mà lan sang châu Á, châu Phi, châu Âu, kéo giá nhiên liệu tăng vọt, làm thị trường tài chính chao đảo và làm dấy lên nỗi lo suy thoái toàn cầu. Reuters cho biết cú sốc chiến tranh đã khiến dự báo giá dầu 2026 bị điều chỉnh tăng mạnh nhất từ trước tới nay, còn sản lượng OPEC trong tháng 3 rơi xuống mức thấp nhất kể từ giữa năm 2020 vì gián đoạn xuất khẩu qua Hormuz.

Bởi vậy, cái mà Iran đang làm không phải là “đánh bại” Mỹ theo nghĩa quân sự, mà biến ưu thế nhỏ của mình thành đòn bẩy chiến lược. Tehran không cần bắn chìm hàng loạt tàu chiến Mỹ. Chỉ cần khiến giao thông hàng hải qua Hormuz bị tắc, hoặc làm cho nguy cơ đi lại ở đây trở nên quá nguy hiểm, là đủ đẩy giá dầu toàn cầu lên cao và buộc Nhà Trắng phải đối diện áp lực trong nước. Thời chiến nhiều khi không phải ai mạnh hơn thì thắng, mà là ai bắt đối phương phải trả giá đắt hơn. “Lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh” – bài học ấy xưa nay trong binh pháp chưa bao giờ cũ.

Một trong những chi tiết đáng chú ý nhất gần đây là tuyên bố của Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt, khi bà coi việc Iran cho thêm 20 tàu chở dầu đi qua eo biển trong vài ngày tới là một chiến thắng của “ngoại giao của tổng thống”. Nghe qua tưởng là thành quả, nhưng nhìn kỹ lại thấy thế khó của Washington. Bởi một siêu cường đáng lẽ không nên rơi vào hoàn cảnh phải thương lượng để đối phương nới lỏng một phần phong tỏa do chính cuộc chiến gây ra. Hơn nữa, 20 tàu chỉ là con số rất nhỏ so với mức trung bình hơn 100 chuyến/ngày trước khi chiến sự bùng phát. Nói cách khác, cái gọi là “thắng lợi ngoại giao” ấy mới chỉ khôi phục được một phần rất nhỏ của trạng thái bình thường đã bị phá vỡ.

Về mặt quân sự, không ai nghi ngờ Mỹ có thể mở đường ở Hormuz nếu quyết tâm làm. Hải quân Mỹ đủ khả năng hộ tống, phá thế phong tỏa, đánh vào các trận địa đe dọa hàng hải của Iran. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ “được” không có nghĩa là “nên”. Chỉ cần một tàu Mỹ bị đánh trúng, thậm chí bị đánh chìm, Iran lập tức có chiến thắng tuyên truyền khổng lồ. Mọi hình ảnh uy quyền của Washington sẽ bị phủ bóng bởi cảnh tượng một siêu cường bị thách thức ở ngay tuyến hàng hải trọng yếu nhất thế giới. Đó là chưa kể nếu chiến dịch leo thang thành đổ bộ hoặc tác chiến trên bộ để đẩy lui lực lượng Iran, nguy cơ thương vong lính Mỹ sẽ tăng vọt – một kịch bản mà ông Trump hẳn rất e ngại trong bối cảnh vị thế chính trị không phải đang ở thời kỳ sung mãn nhất.

Một lựa chọn khác đang được bàn tán là Kharg Island – đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu quan trọng bậc nhất của Iran. Associated Press cho biết các chuyên gia cảnh báo việc chiếm hòn đảo này sẽ cực kỳ nguy hiểm với quân Mỹ và chưa chắc kết thúc được chiến tranh. Ông Trump thậm chí còn nói với Financial Times rằng ông có thể muốn “chiếm dầu của Iran”. Về lý thuyết, nếu bóp nghẹt Kharg Island, kinh tế Iran sẽ bị siết mạnh. Nhưng trên thực tế, điều đó chưa bảo đảm sẽ buộc Tehran đầu hàng; ngược lại, nó có thể khiến Iran càng có lý do bám chặt hơn vào con bài Hormuz và trả đũa dữ dội hơn vào các mục tiêu của Mỹ và đồng minh vùng Vịnh.

Giới quan sát còn chú ý đến việc Mỹ đã đổ thêm lực lượng lớn vào khu vực, gồm hàng ngàn lính thủy đánh bộ và hơn 1.000 quân đổ bộ đường không. Một số chuyên gia tin rằng kiên nhẫn của ông Trump có thể không kéo dài mãi, và rằng Washington đang chuẩn bị cho khả năng leo thang tiếp theo, từ việc tăng áp lực tại Hormuz cho tới các phương án táo bạo hơn quanh Kharg Island. Ian Bremmer của Eurasia Group nhận định trên CNN rằng diễn biến này “rất xa một lối thoát” và có vẻ báo hiệu một giai đoạn leo thang mới đang tới gần. Đó là dấu hiệu đáng ngại, vì một khi quân cờ đã được đẩy quá xa, quay đầu sẽ khó hơn rất nhiều.

Trước đó, ông Trump từng đe dọa rằng nếu Iran không chịu thỏa thuận, Mỹ sẽ “xóa sổ hoàn toàn” các nhà máy điện, giếng dầu, đảo Kharg và có thể cả các nhà máy khử mặn của Iran. Xét về năng lực, quân đội Mỹ chắc chắn có thể gây thiệt hại nặng nề cho những mục tiêu ấy. Nhưng chiến tranh không chỉ là bài toán “đánh được hay không”, mà còn là “đánh xong thì sao”. Nếu các cơ sở dầu khí, điện lực, khử mặn của Iran bị đánh phá trên diện rộng, trả đũa gần như là điều chắc chắn, không chỉ với tàu thuyền mà còn với các cơ sở tương tự trên lãnh thổ các đồng minh Mỹ tại vùng Vịnh. Thị trường toàn cầu có thể hoảng loạn, giá dầu và khí tăng dựng đứng, và nguy cơ suy thoái thế giới sẽ càng nặng nề. Reuters và Guardian đều ghi nhận giá dầu tháng 3 đã tăng mạnh, có lúc Brent tiến sát vùng trên 114 USD/thùng trong cơn sốc chiến tranh.

Ngay cả trong lĩnh vực trừng phạt – lá bài vốn là sở trường của Washington – chính quyền Trump cũng rơi vào thế khó. Mỹ có khả năng gỡ bỏ một phần trừng phạt đối với dầu mỏ và các lĩnh vực kinh tế Iran, đó là một đòn bẩy ngoại giao rất lớn vì nền kinh tế Iran đã kiệt quệ nhiều năm do không thể bán dầu theo kênh bình thường. Nhưng vấn đề là nếu siết xuất khẩu dầu Iran quá mạnh trong lúc Hormuz còn rối loạn, giá dầu thế giới lại càng bùng lên, và cú phản đòn ấy sẽ quay ngược lại đánh vào chính nước Mỹ cùng các đồng minh. Reuters cho biết đầu tháng này, chính quyền Mỹ thậm chí đã có bước đi trái khoáy là nới trừng phạt đối với tàu Iran trên biển vì quá lo ngại giá dầu tăng vọt. Đây là nghịch lý hiếm thấy: vũ khí kinh tế của Mỹ mạnh thật, nhưng sử dụng sai thời điểm lại làm chính mình đau trước.

Trong khi đó, danh sách yêu cầu mà Washington đưa ra cho một thỏa thuận hòa bình lại bị cho là quá cứng. Nhiều điều kiện, như siết nghiêm chương trình tên lửa của Iran hay buộc Tehran nới lỏng vô điều kiện sự kiểm soát ở Hormuz, là những điều giới lãnh đạo Iran rất khó chấp nhận nếu không muốn nói là gần như bất khả. Khi bên này đòi quá nhiều, bên kia lại nghĩ mình vẫn còn con bài để cầm cự, chiến tranh sẽ dễ bị kéo dài thành một cuộc “so găng ý chí”. Và như lịch sử từng nhắc nhở hết lần này tới lần khác, chiến tranh tiêu hao không chỉ bào mòn kho tên lửa mà còn bào mòn cả túi tiền, lá phiếu và sự kiên nhẫn của xã hội.

Nhà Trắng hiện vẫn cố mô tả cuộc chiến theo lăng kính hẹp của thành tích quân sự: mỗi ngày cập nhật số lượng mục tiêu Iran bị đánh, con số đã lên tới 11.000 hôm thứ Hai theo các phát biểu được truyền thông Mỹ dẫn lại. Nhưng cách đếm ấy khiến nhiều người liên tưởng đến kiểu thống kê xác quân trong chiến tranh Việt Nam – những bảng số liệu nghe rất “ấn tượng” nhưng lại không phản ánh đầy đủ cái giá tổng thể, mức độ tổn hại chính trị, xã hội và chiến lược. Bởi chiến thắng không chỉ là phá hủy được bao nhiêu mục tiêu, mà là buộc đối phương thay đổi hành vi trong khi vẫn giữ được lợi ích cốt lõi của mình. Nếu đánh rất nhiều mà thế bí vẫn còn nguyên, thì bảng thành tích kia rốt cuộc cũng chỉ là lớp sơn ngoài.

Iran, dĩ nhiên, cũng không thể kéo dài cuộc chiến mãi mãi mà không trả giá. Chế độ ở Tehran cần trừng phạt được nới, cần xuất khẩu dầu bình thường, cần không gian kinh tế để tồn tại lâu dài. Nhà phân tích Trita Parsi của Quincy Institute cảnh báo rằng người Iran không thể nghĩ thời gian hoàn toàn đứng về phía mình; bởi một khi ông Trump mất khả năng “xuống thang”, động lực của ông có thể chuyển từ tìm lối thoát sang “đâm lao phải theo lao”. Đây là điểm nguy hiểm nhất của mọi cuộc chiến: khi hai bên đều còn bài, nhưng không bên nào chịu chừa cho bên kia một cánh cửa danh dự để bước ra.

Cho đến lúc này, có thể nói Mỹ vẫn mạnh hơn Iran về mọi chỉ số cứng: quân sự, kinh tế, công nghệ, mạng lưới đồng minh. Nhưng Iran lại đang cầm một quân cờ đủ làm cả thế giới giật mình: eo biển Hormuz. Đó là con bài nhỏ mà giá trị lại lớn khôn lường. Chỉ vài quả đạn, vài vụ tấn công lẻ tẻ, vài tuần đứt gãy luồng vận tải, là đủ đẩy chi phí của cuộc chiến lên mức khiến ông Trump phải cân nhắc từng bước. Trong thế cờ ấy, Washington có quyền lực lớn hơn, nhưng Tehran lại có khả năng gây đau nhiều hơn ở đúng nơi nhạy cảm nhất.

Rốt cuộc, vấn đề không còn là ai mạnh hơn, mà là ai biết đánh đổi ít hơn để được nhiều hơn. Ông Trump có thể thắng về hỏa lực, nhưng chưa chắc đã thắng về đòn bẩy. Iran có thể yếu hơn, nhưng lại đang biến sự yếu của mình thành một kiểu sức mạnh bất đối xứng. “Khôn ngoan chẳng lọ thật thà, lường sâu mới biết ai là cao tay.” Nếu cả Washington lẫn Tehran không chịu mở cho nhau một lối thoát khả dĩ, thì cuộc chiến này rất dễ trượt từ thế giằng co sang thảm họa – không chỉ cho hai nước, mà cho cả nền kinh tế toàn cầu đang run rẩy trên từng thùng dầu đi qua Hormuz.

Bộ trưởng Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 28/2026/TT-BTC quy định mức thu, chế độ thu, nộp phí, lệ phí trong lĩnh vực xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh, cư trú tại Việt Nam, se có hiệu lực kể từ 1/4/2026.

(Minh họa)
Thông tư này quy định người nộp lệ phí, tổ chức thu lệ phí, mức thu, chế độ thu, nộp lệ phí trong lĩnh vực xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh, cư trú tại Việt Nam, bao gồm: Lệ phí cấp hộ chiếu, giấy thông hành, giấy phép xuất cảnh, tem "AB"; lệ phí cấp thị thực và các giấy tờ khác có giá trị xuất cảnh, nhập cảnh, cư trú cho người nước ngoài.

Mức thu lệ phí trong lĩnh vực xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh, cư trú tại Việt Nam được quy định như sau:
Lệ phí cấp hộ chiếu, giấy thông hành, giấy phép xuất cảnh, tem "AB":

1/ Lệ phí cấp hộ chiếu (bao gồm hộ chiếu gắn chip điện tử và hộ chiếu không gắn chip điện tử)
a) Cấp mới: 200.000 đồng
b) Cấp lại do bị hỏng hoặc bị mất: 400.000 đồng
c) Gia hạn hộ chiếu (ngoại giao, công vụ): 100.000 đồng
d) Cấp giấy xác nhận nhân sự: 100.000 đồng

2/ Lệ phí cấp giấy thông hành
a) Giấy thông hành biên giới Việt Nam-Lào hoặc Việt Nam-Campuchia: 50.000 đồng
b) Giấy thông hành nhập xuất cảnh vùng biên giới cho cán bộ, công chức làm việc tại các cơ quan nhà nước có trụ sở đóng tại đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh của Việt Nam tiếp giáp với đường biên giới Việt Nam-Trung Quốc: 50.000 đồng
c) Giấy thông hành nhập xuất cảnh vùng biên giới cấp cho công dân Việt Nam thường trú tại đơn vị hành chính cấp xã tiếp giáp với đường biên giới Việt Nam-Trung Quốc: 5.000 đồng
d) Giấy thông hành nhập xuất cảnh cho công dân Việt Nam sang công tác, du lịch các tỉnh, thành phố biên giới Trung Quốc tiếp giáp Việt Nam: 50.000 đồng

3/ Lệ phí cấp giấy phép xuất cảnh
a) Cấp giấy phép xuất cảnh: 200.000 đồng
b) Cấp công hàm xin thị thực: 10.000 đồng
c) Cấp thẻ ABTC cho doanh nhân Việt Nam:
- Cấp mới: 840.000 đồng
- Cấp lại: 700.000 đồng

4/ Lệ phí cấp tem "AB": 50.000 đồng
Trong đó:
- Thẻ ABTC là thẻ đi lại của doanh nhân APEC (APEC Business Travel Card).
- Tem "AB" là một loại giấy miễn thị thực cho người mang hộ chiếu phổ thông đi công tác nước.

Lệ phí cấp thị thực và các giấy tờ khác có giá trị xuất cảnh, nhập cảnh, cư trú cho người nước ngoài
1/ Cấp thị thực có giá trị một lần: 25 USD/tờ
2/ Cấp thị thực có giá trị nhiều lần
a) Loại có giá trị không quá 90 ngày: 50 USD/tờ
b) Loại có giá trị trên 90 ngày đến 180 ngày: 95 USD/tờ
c) Loại có giá trị trên 180 ngày đến 01 năm: 135 USD/tờ
d) Loại có giá trị trên 01 năm đến 02 năm: 145 USD/tờ
đ) Loại có giá trị trên 02 năm đến 05 năm: 155 USD/tờ
e) Loại có giá trị trên 05 năm đến 10 năm: 165 USD/tờ
g) Thị thực cấp cho người dưới 14 tuổi (không phân biệt thời hạn): 25 USD/tờ

3/ Chuyển ngang giá trị thị thực, thẻ tạm trú, thời hạn tạm trú còn giá trị từ hộ chiếu cũ sang hộ chiếu mới; Chuyển ngang giá trị thị thực, thời hạn tạm trú còn giá trị từ thị thực rời cũ (đã hết chỗ đóng dấu: Kiểm chứng nhập cảnh, kiểm chứng xuất cảnh, chứng nhận tạm trú, gia hạn tạm trú) sang thị thực rời mới: 5 USD/tờ

4/ Cấp mới, cấp lại giấy miễn thị thực: 10 USD/giấy

5/ Cấp thẻ tạm trú
a) Có thời hạn không quá 02 năm: 145 USD/thẻ
b) Có thời hạn trên 02 năm đến 05 năm: 155 USD/thẻ
c) Có thời hạn trên 05 năm đến 10 năm: 165 USD/thẻ

6/ Gia hạn tạm trú: 10 USD/lần

7/ Cấp mới, cấp lại thẻ thường trú: 100 USD/thẻ

8/ Cấp giấy phép vào khu vực cấm, vào khu vực biên giới; giấy phép cho công dân Lào sử dụng giấy thông hành biên giới vào các tỉnh nội địa của Việt Nam: 10 USD/người

9/ Cấp thị thực cho khách quá cảnh đường hàng không và đường biển vào tham quan, du lịch theo quy định của pháp luật về nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam: 5 USD/người

10/ Cấp thị thực theo danh sách xét duyệt nhân sự của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh đối với người nước ngoài tham quan, du lịch bằng đường biển hoặc quá cảnh đường biển có nhu cầu vào nội địa tham quan, du lịch theo chương trình do doanh nghiệp lữ hành quốc tế tại Việt Nam tổ chức; thành viên tàu quân sự nước ngoài đi theo chương trình hoạt động chính thức của chuyến thăm ngoài phạm vi tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương nơi tàu, thuyền neo đậu: 5 USD/người

11/ Cấp mới, cấp lại giấy phép xuất nhập cảnh cho người không quốc tịch cư trú tại Việt Nam không có hộ chiếu: 200.000 đồng/lần cấp

12/ Cấp giấy phép cho người đã nhập cảnh vào khu kinh tế cửa khẩu bằng giấy thông hành biên giới đi tham quan các địa điểm khác trong tỉnh: 10 USD/người

Các trường hợp được miễn phí, lệ phí
Theo dự thảo, các trường hợp được miễn phí bao gồm:

a) Khách mời (kể cả vợ hoặc chồng, con) của Đảng, Nhà nước, Chính phủ, Quốc hội hoặc của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ, Quốc hội mời với tư cách cá nhân
b) Viên chức, nhân viên của các cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự nước ngoài, cơ quan đại diện của tổ chức quốc tế tại Việt Nam và thành viên của gia đình họ (vợ hoặc chồng và con dưới 18 tuổi), không phân biệt loại hộ chiếu, không phải là công dân Việt Nam và không thường trú tại Việt Nam được miễn phí trên cơ sở có đi có lại
c) Trường hợp miễn phí theo điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia hoặc theo nguyên tắc có đi có lại
d) Người nước ngoài vào Việt Nam để thực hiện công việc cứu trợ hoặc giúp đỡ nhân đạo cho các tổ chức, cá nhân Việt Nam
đ) Cấp thị thực, tạm trú để xuất cảnh cho người nước ngoài ở Việt Nam vi phạm pháp luật bị xử lý nhưng không có khả năng tài chính và cơ quan đại diện của nước có công dân vi phạm pháp luật không chịu kinh phí hoặc không có cơ quan đại diện của nước có công dân vi phạm pháp luật ở Việt Nam.

Việc xác định người nước ngoài ở Việt Nam vi phạm pháp luật bị xử lý thuộc diện miễn phí trong trường hợp này do tổ chức thu lệ phí xem xét quyết định trong từng trường hợp cụ thể và chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

e) Cấp thẻ miễn thị thực đặc biệt cho người nước ngoài theo quy định của pháp luật về việc miễn thị thực có thời hạn cho người nước ngoài thuộc diện đối tượng đặc biệt cần ưu đãi phục vụ phát triển kinh tế-xã hội

g) Trường hợp vì lý do an ninh, đối ngoại, hội nhập quốc tế hoặc cần tranh thủ nhưng không thuộc các trường hợp đã được quy định tại các điểm a, b và c nêu trên.

Các trường hợp được miễn lệ phí cấp hộ chiếu bao gồm:

a1) Người Việt Nam ở nước ngoài có quyết định trục xuất bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền nước sở tại nhưng không có hộ chiếu

b1) Người Việt Nam ở nước ngoài phải về nước theo điều ước quốc tế hoặc thỏa thuận quốc tế về việc nhận trở lại công dân nhưng không có hộ chiếu và những trường hợp vì lý do nhân đạo.

Thông tư nêu rõ, thủ trưởng tổ chức thu lệ phí quyết định việc áp dụng miễn phí đối với các trường hợp theo nguyên tắc có đi có lại quy định tại điểm b, c nêu trên và các trường hợp quy định tại điểm g nêu trên.

Tổ chức thu phí, lệ phí phải đóng dấu "Miễn thu phí" (trừ trường hợp cấp thẻ miễn thị thực đặc biệt quy định tại điểm e nêu trên), "Miễn thu lệ phí" (GRATIS) vào giấy tờ đã cấp đối với các trường hợp được miễn phí, lệ phí quy định trên.

Thông tư này có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/4/2026./

Giữa những cơn sóng ngầm chính trị và xã hội tại Hoa Kỳ, một xu hướng âm thầm nhưng ngày càng rõ nét đang diễn ra: hàng triệu người Mỹ bắt đầu tìm về “cội nguồn phương Bắc”, xin quốc tịch Canada như một lối thoát dự phòng – một “Plan B” cho tương lai đầy bất định.

Có những quyết định không đến từ tham vọng, mà từ nỗi lo. Năm 2016, khi ông Donald Trump lần đầu đắc cử, bà Ellen Robillard – một cư dân bang New York – từng nghĩ đến việc xin quốc tịch Canada. Mẹ bà sinh tại Nova Scotia, một “sợi dây máu mủ” đủ để mở ra cánh cửa pháp lý. Nhưng rồi bà từ bỏ, bởi luật khi đó không cho phép truyền quốc tịch nếu con cháu sinh ra ngoài lãnh thổ Canada qua nhiều thế hệ. “Đứt gánh giữa đường”, giấc mơ Canada khi ấy đành gác lại.

Thế nhưng “trời không phụ lòng người”. Năm 2023, tòa án Canada tuyên bố quy định này là vi hiến. Đến tháng 12, luật mới chính thức có hiệu lực, xóa bỏ giới hạn “thế hệ thứ nhất”. Và chỉ trong một đêm, hàng triệu người Mỹ bỗng nhiên có cơ hội trở thành công dân Canada – một sự thay đổi mang tính bước ngoặt giữa thời điểm nước Mỹ đối mặt với nhiều bất ổn.

Bà Robillard, nay 52 tuổi, không chần chừ nữa. Bà bắt đầu nộp hồ sơ xin quốc tịch cùng con trai 19 tuổi. Là một người hoạt động chính trị thuộc đảng Dân chủ tại một thị trấn nhỏ gần Rochester, bà từng nhận những lời đe dọa mơ hồ trên mạng, từng bị theo dõi sau các cuộc biểu tình. Những căng thẳng kéo dài khiến bà kiệt sức, trầm cảm, mất ngủ, và dần xa cách cả bạn bè lẫn người thân. “Tôi không còn nhận ra thế giới của mình nữa,” bà nói.

Một chuyến trở về Nova Scotia – nơi mẹ bà sinh ra – đã khiến trái tim bà “thức tỉnh”. Ở đó, bà cảm nhận một cuộc sống nhẹ nhàng hơn, con người tử tế hơn, những tương tác xã hội đầy thiện chí. “Tôi cảm thấy mình như một con người khác,” bà chia sẻ. Và từ đó, Canada không còn là giấc mơ xa xôi, mà là một con đường có thật.

Không chỉ riêng Robillard, làn sóng tìm quốc tịch Canada đang dâng cao một cách chưa từng thấy. Bà Cassandra Fultz, một chuyên gia tư vấn di trú Mỹ–Canada, cho biết số hồ sơ từ người Mỹ đã tăng gấp 10 lần – từ 10 lên 100 hồ sơ mỗi tháng. Điều đáng nói là xu hướng này không giảm đi sau bầu cử như thường lệ, mà tiếp tục kéo dài suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. “Trong 17 năm làm nghề, tôi chưa từng thấy điều này,” bà nói.

Số liệu cũng phản ánh rõ ràng: tại Thư viện và Lưu trữ Quốc gia Quebec, số yêu cầu từ Mỹ để xin giấy tờ chứng minh nguồn gốc – như giấy khai sinh, hôn thú, rửa tội – đã tăng từ 100 lên 1.500 chỉ trong vòng một năm. Trong khi đó, hơn 50.900 hồ sơ đang chờ xét duyệt, với thời gian xử lý lên tới 10 tháng. Một cơn “đổ xô” thầm lặng nhưng dữ dội.

Câu chuyện của Rachel Rabb còn cho thấy một góc nhìn khác – nỗi sợ hãi vượt biên giới. Là người Mỹ gốc Phi lai Âu, cô từng rời Mỹ năm 2018 để tránh các chính sách nhập cư cứng rắn và bạo lực sắc tộc. Nhưng khi ông Trump tái đắc cử năm 2024, nỗi lo ấy lại quay trở lại, lan cả sang nơi cô đang sống giữa Costa Rica và Mexico.

Một cuộc không kích do Mỹ hậu thuẫn nhằm vào trùm cartel tại Mexico đã dẫn đến làn sóng trả đũa khiến hơn 60 người thiệt mạng. Cộng thêm các tuyên bố tiếp tục mở rộng chiến dịch quân sự tại Mỹ Latinh, Rabb cảm thấy không nơi nào còn thực sự an toàn. “Đây là thời điểm rất đáng sợ. Bất kỳ ai cũng có thể trở thành mục tiêu,” cô nói.

Trong lúc tuyệt vọng, cô tìm lại gia phả và phát hiện tổ tiên mình từng sinh ra tại Ontario. Một tia hy vọng lóe lên. “Như thể trời ban,” cô nói. Với cô, Canada là “lối thoát cuối cùng” nếu tình hình xấu đi.

Thế nhưng, không phải ai cũng tìm quốc tịch vì chính trị. Với Timothy Beaulieu, đó là hành trình tìm lại cội nguồn. Khi còn trẻ, ông dần khám phá di sản Pháp–Canada của gia đình, đi đến New Brunswick, Nova Scotia, Montreal, và say mê món poutine – món ăn biểu tượng của vùng này. Từ đó, ông sáng lập PoutineFest, tổ chức lễ hội ẩm thực tại New England, nơi có khoảng 2 triệu người gốc Pháp–Canada sinh sống. “Canada là quê mẹ của chúng tôi,” ông nói.

Lịch sử cũng giải thích cho mối liên kết sâu sắc này: từ năm 1840 đến 1930, gần một triệu người nói tiếng Pháp đã di cư từ Quebec sang New England để làm việc trong các nhà máy dệt. Những “sợi chỉ lịch sử” ấy giờ đây đang được nối lại qua các thế hệ hậu duệ.

Dù vậy, sự thay đổi luật cũng gây tranh cãi. Một số người Canada cho rằng việc nới lỏng điều kiện sẽ tạo lợi thế cho người Mỹ – những người có thể không đóng góp gì cho đất nước – trong khi nhiều người nhập cư đang sinh sống, làm việc tại Canada lại phải đối mặt với quy trình nhập tịch phức tạp hơn.

Nhưng theo bà Fultz, lý do cốt lõi của thay đổi này là nhằm sửa chữa một bất công pháp lý. Luật cũ bị coi là vi hiến và phân biệt đối xử, khiến nhiều người – được gọi là “Lost Canadians” – mất hoặc không bao giờ có quốc tịch dù có nguồn gốc Canada. “Một người Canada là một người Canada,” bà nhấn mạnh. Không có công dân hạng hai.

Trong dòng chảy ấy, có người tìm kiếm cơ hội, có người tìm nơi an toàn, có người tìm lại chính mình. Nhưng tất cả đều phản ánh một thực tế: khi thế giới trở nên bất ổn, con người luôn tìm về những nơi mang lại cảm giác thuộc về.

Như câu tục ngữ xưa: “Có thờ có thiêng, có kiêng có lành.” Quốc tịch Canada, với nhiều người Mỹ hôm nay là một niềm tin, một phương án dự phòng, một cánh cửa mở ra khi những cánh cửa khác dần khép lại.