Sri Lanka đã quyết định mỗi thứ Tư hàng tuần là ngày nghỉ lễ để tiết kiệm nhiên liệu trong bối cảnh quốc gia này đang đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nguồn cung sau khi xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran leo thang, làm gián đoạn dòng chảy dầu mỏ qua eo biển Hormuz .

Biện pháp này có hiệu lực từ ngày ngày mai (18/3), áp dụng cho các văn phòng chính phủ, trường học và đại học, tờ BBC đưa tin. Các dịch vụ công thiết yếu bao gồm y tế và cơ quan xuất nhập cảnh vẫn hoạt động bình thường.

Bộ Hành chính công Sri Lanka cho biết ngày thứ Tư được chọn một cách có chủ ý để tránh việc chính phủ phải đóng cửa 3 ngày nếu chọn thứ Sáu là ngày nghỉ.

Tổng thống Anura Kumara Dissanayake đã triệu tập một cuộc họp khẩn cấp với đại diện khu vực công và tư nhân trước khi công bố quyết định này.

Theo một báo cáo của EconomyNext , chính quyền Sri Lanka đã đồng thời khôi phục hệ thống phân phối nhiên liệu được áp dụng lần đầu tiên trong cuộc khủng hoảng ngoại hối năm 2022, phân bổ 15 lít mỗi tuần cho ô tô cá nhân và 5 lít cho xe máy thông qua Thẻ Nhiên liệu Quốc gia dựa trên mã QR.

Giá dầu Brent hiện đang giao dịch quanh mức 100 USD/thùng sau các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Iran. Gần 90% lượng dầu và khí đốt vận chuyển qua eo biển Hormuz năm ngoái là hướng tới thị trường châu Á. Sri Lanka không phải là trường hợp duy nhất đối mặt với rủi ro về nguồn cung năng lượng.

Ở châu Á, Thái Lan đã kêu gọi người dân giảm sử dụng điều hòa. Bangladesh áp dụng phương án cắt điện theo kế hoạch và dời lịch nghỉ lễ Ramadan. Philippines bắt buộc áp dụng hình thức làm việc tại nhà một phần. Trong khi đó, Myanmar áp đặt hạn chế lái xe luân phiên theo ngày.

Đối với Sri Lanka, quốc gia vẫn đang hoạt động theo chương trình của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) sau khi vỡ nợ quốc gia năm 2022, đà tăng giá dầu kéo dài sẽ đe dọa trực tiếp đến sự phục hồi cán cân thanh toán mong manh của nước này.

Theo các nhà phân tích năng lượng, Tehran hiện có thể đang kiếm hơn 140 triệu USD mỗi ngày từ việc bán dầu, trong bối cảnh giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh và Washington tạm thời “làm ngơ” để tránh gây thêm biến động cho thị trường.

Dữ liệu theo dõi bằng vệ tinh cho thấy ít nhất 13 siêu tàu chở dầu đã nạp hàng tại đảo Kharg - trung tâm xuất khẩu dầu lớn nhất của Iran, kể từ khi chiến sự bùng phát vào cuối tháng trước. Trong cùng giai đoạn, khoảng 24 triệu thùng dầu Iran đã được vận chuyển qua eo Hormuz, theo ước tính của công ty dữ liệu Kpler.

Diễn biến này diễn ra trong bối cảnh Iran gần như kiểm soát chặt eo Hormuz, tuyến vận tải chiếm khoảng 20% dòng chảy dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu. Tehran đã tấn công nhiều tàu chở dầu trong khu vực, khiến phần lớn tàu thương mại khác phải tránh xa tuyến đường này. Những động thái này khiến nguồn cung từ các nước Trung Đông khác bị gián đoạn nghiêm trọng, khi họ không thể xuất khẩu hoặc lưu trữ lượng dầu khai thác.

Hệ quả là giá dầu đã tăng vượt 100 USD/thùng, tạo điều kiện để Iran vẫn tăng nguồn thu dù bị trừng phạt. Trong bối cảnh giá năng lượng có ảnh hưởng lớn đến cử tri Mỹ, đặc biệt trước thềm bầu cử giữa kỳ, chính quyền Washington dường như chấp nhận một mức độ linh hoạt nhất định.

Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent thừa nhận Mỹ đang cho phép các tàu dầu Iran tiếp tục rời cảng. Ông cho biết: “Các tàu Iran vẫn đang xuất khẩu và chúng tôi đã để điều đó xảy ra để đảm bảo nguồn cung cho phần còn lại của thế giới.”

Theo ông, mục tiêu trước mắt là giữ cho thị trường dầu không rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng.

Không chỉ vậy, Iran còn nới lỏng một phần kiểm soát, cho phép tàu từ Trung Quốc và có thể cả Ấn Độ đi qua eo Hormuz. Điều này cho thấy Tehran đang sử dụng nguồn cung dầu như một công cụ vừa gây sức ép, vừa duy trì ảnh hưởng trên thị trường năng lượng.

Song song đó, Mỹ cũng đã nới lỏng một số hạn chế đối với dầu Nga nhằm ổn định thị trường, điều có thể khiến Iran phải cạnh tranh nhiều hơn với nguồn cung từ Moscow tại các nhà máy lọc dầu châu Á.

Trước khi chiến sự nổ ra, Iran đã tăng tốc xuất khẩu, có thời điểm đạt gần 4 triệu thùng/ngày nhằm đưa dầu ra khỏi khu vực Vịnh. Kể từ khi xung đột bắt đầu, nước này vẫn duy trì mức xuất khẩu khoảng 1,5 - 1,6 triệu thùng/ngày, theo các công ty phân tích Kpler và Vortexa. Với mức chiết khấu khoảng 10 USD so với giá Brent do bị trừng phạt, lượng dầu này vẫn mang lại nguồn thu khổng lồ.

Đáng chú ý, phần lớn hoạt động vận chuyển dầu của Iran sử dụng “đội tàu bóng tối”. Theo Vortexa, hơn một nửa số tàu gần đây tham gia vận chuyển dầu Iran thuộc nhóm này.

Tuy nhiên, thời gian gần đây, nhiều tàu thuộc sở hữu trực tiếp của công ty dầu quốc gia Iran cũng đã quay trở lại hoạt động tại Kharg. Điều này có thể phản ánh việc một số tàu trong “đội bóng tối” ngần ngại rủi ro bị tấn công khi neo đậu tại cảng trong bối cảnh chiến sự leo thang.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng hoạt động xuất khẩu dầu của Iran khó có thể bị gián đoạn hoàn toàn. Một nhà phân tích nhận định: “Đây là những doanh nghiệp đã quen với rủi ro. Đội tàu này được tạo ra chính để hoạt động trong điều kiện như vậy.”

Hiện nay, hơn 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran được bán sang Trung Quốc, chủ yếu cho các nhà máy lọc dầu độc lập sẵn sàng mua dầu giá rẻ bất chấp lệnh trừng phạt. Khi giá dầu toàn cầu tăng mạnh, nguồn thu của Tehran càng được cải thiện đáng kể.

Tuy nhiên, trong nội bộ Washington, áp lực siết chặt nguồn thu dầu của Iran đang gia tăng. Một số chuyên gia cho rằng nếu xung đột tiếp tục leo thang, Mỹ có thể cân nhắc các biện pháp mạnh tay hơn, thậm chí nhắm vào trực tiếp cơ sở xuất khẩu dầu của Iran.

Đảo Kharg, nơi xử lý phần lớn dầu xuất khẩu của Iran, đã trở thành mục tiêu quân sự quan trọng. Mỹ cho biết đã tấn công hơn 90 mục tiêu trên đảo này, nhưng chưa nhắm vào hạ tầng dầu khí. Một số quan điểm cứng rắn tại Washington thậm chí đề xuất kiểm soát trực tiếp đảo Kharg để gia tăng áp lực với Tehran, dù giới chuyên gia cảnh báo đây là bước đi đầy rủi ro.

Theo FT

Dù liên tục khẳng định chiến dịch đối đầu với Iran đang diễn ra thuận lợi, Tổng thống Trump gần đây lại công khai kêu gọi các quốc gia khác tham gia tuần tra nhằm bảo vệ tuyến vận tải dầu mỏ huyết mạch. Phát biểu trên chuyên cơ Không lực Một ngày 15/3, ông cho rằng các đồng minh nên chia sẻ trách nhiệm, đặc biệt khi Mỹ đã hỗ trợ họ trong nhiều vấn đề an ninh trước đây.

Tuy nhiên, phản ứng từ các đối tác truyền thống lại khá lạnh nhạt. Nhiều quốc gia công khai từ chối đề xuất điều tàu chiến hộ tống tàu dầu qua Hormuz. Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi khẳng định Tokyo sẽ hành động “độc lập và trong khuôn khổ pháp luật”, thay vì tham gia chiến dịch do Mỹ dẫn dắt.

Tại châu Âu, lập trường cũng không mấy tích cực. Chính phủ Đức dưới thời Thủ tướng Friedrich Merz cho rằng xung đột hiện nay bắt nguồn từ các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran, đồng thời nhấn mạnh đây “không phải là cuộc chiến của NATO”. Trong khi đó, Thủ tướng Anh Keir Starmer được cho là chưa sẵn sàng cam kết hỗ trợ quân sự, dù Anh vốn là đồng minh thân cận của Washington.

Theo giới phân tích, sự dè dặt này phản ánh hệ quả từ chính sách đối ngoại gây tranh cãi của Tổng thống Trump trong thời gian qua. Ông nhiều lần thể hiện thái độ cứng rắn, thậm chí xa cách với các đồng minh, từ việc áp thuế thương mại đến những phát ngôn coi nhẹ đóng góp của họ trong các chiến dịch quân sự trước đây.

Không chỉ vậy, những tuyên bố gần đây của ông Trump càng làm gia tăng khoảng cách. Từ việc xem nhẹ vai trò của Tây Ban Nha, bác bỏ khả năng hỗ trợ từ Anh, cho đến khẳng định Mỹ “không cần đồng minh”, Nhà Trắng dường như đã gửi đi thông điệp không nhất quán.

Giới chuyên gia nhận định, khi xung đột bước sang tuần thứ hai và tuyến hàng hải qua Hormuz gần như tê liệt, Washington mới nhận ra nhu cầu hợp tác quốc tế là không thể thiếu. Tuy nhiên, việc thay đổi lập trường quá nhanh đã khiến các đối tác tỏ ra thận trọng.

Nhà phân tích Aaron Blake cho rằng Tổng thống Trump đang phải đối mặt với hệ quả từ chính những phát ngôn trước đây. Việc liên tục khẳng định không cần đồng minh, rồi đột ngột kêu gọi hỗ trợ, đã làm suy giảm niềm tin.

Cùng quan điểm, chuyên gia Dan Sabbagh nhận định Nhà Trắng dường như chưa lường hết những rủi ro khi phát động chiến dịch quân sự với Iran.

Dù vậy, một số ý kiến cho rằng các đồng minh của Mỹ có thể vẫn cân nhắc hỗ trợ ở mức độ nhất định, bởi tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng đối với kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, rõ ràng Washington hiện không còn ở vị thế dễ dàng huy động liên minh như trước.

Trong bối cảnh đó, tình thế “đơn độc” của Mỹ tại Hormuz không chỉ là thách thức quân sự, mà còn là phép thử đối với chiến lược đối ngoại của chính quyền Tổng thống Trump.

Nguồn: CNN

Sự gián đoạn về logistics, giá cả tăng cao và mức sống giảm sút sẽ là điều không thể tránh khỏi không chỉ ở châu Âu phụ thuộc vào nhập khẩu mà còn ở Mỹ. Hãng RIA có phân tích ai sẽ phải thắt chặt chi tiêu do tác động của cuộc chiến này.

Giá cao

Một cuộc chiến với Iran sẽ làm chậm đáng kể tốc độ tăng trưởng GDP toàn cầu. Ngay cả những dự báo thận trọng nhất cũng dự đoán sự suy giảm: Trong kịch bản trung bình, Tập đoàn tài chính JPMorgan tại Mỹ dự đoán tăng trưởng GDP toàn cầu sẽ giảm từ 2,6% xuống 2%, trong khi lạm phát toàn cầu sẽ tăng từ 3% lên 4%.

Các số liệu này khá thực tế và dự báo đang dần trở thành hiện thực, các chuyên gia Nga nhận định. Mọi thứ đều phụ thuộc vào dầu mỏ: Chi phí nhiên liệu được phản ánh vào giá cả của tất cả các mặt hàng, vì vậy sự tăng mạnh về giá sẽ gây ra lạm phát leo thang.

Và việc phong tỏa trên thực tế eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu, đang giữ giá ở mức cao. Các nhà phân tích của Goldman Sachs tin rằng tình hình này sẽ kéo dài.

Công ty này đã nâng mục tiêu giá dầu Brent cho quý IV năm 2026 từ 66 USD lên 71 USD/thùng. Giá dầu Brent đã tăng hơn 30% và hiện đang dao động quanh mức 100 USD/thùng. Nếu việc phong tỏa eo biển tiếp tục, giá sẽ tiếp tục tăng.

Trong bối cảnh đó, thị trường chứng khoán toàn cầu đã mất đi những thành quả đạt được kể từ đầu năm, theo báo cáo của Bloomberg.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã quyết định giải phóng lượng dự trữ chiến lược của mình để tránh cú sốc lạm phát; 400 triệu thùng dầu mỏ sẽ được đưa ra thị trường. Giám đốc điều hành IEA Fatih Birol giải thích rằng điều này là cần thiết để duy trì an ninh năng lượng toàn cầu.

Hiệu ứng gợn sóng

Quyết định của IEA sẽ phần nào làm giảm căng thẳng trong ngắn hạn. Tuy nhiên, điều quan trọng cần hiểu là các hành động của IEA không phải là phương thuốc vạn năng cho một cuộc leo thang kéo dài, theo nhận định của Sergey Varfolomeev, cố vấn đầu tư tại Ngân hàng Nga và là đối tác tại Trung tâm Xuất khẩu Nga (REC).

Cuộc chiến đã gây ra tác động đáng kể đến nền kinh tế toàn cầu. Theo ước tính của IEA, sản lượng dầu mỏ tại các quốc gia vùng Vịnh Ba Tư đã giảm ít nhất 10 triệu thùng mỗi ngày. Giá cước vận chuyển dầu bằng tàu chở dầu đã tăng hơn gấp đôi, và phí bảo hiểm đã tăng 1.000% hoặc hơn trong một số trường hợp.

"Những yếu tố này đã tạo ra một cú sốc năng lượng thực sự, có quy mô tương đương với tác động của đại dịch, nhưng lại có hiệu ứng ngược lại - giảm nguồn cung chứ không phải giảm cầu", ông Varfolomeev cho biết.

Nếu tình hình không được giải quyết sớm, lạm phát gia tăng và GDP toàn cầu giảm có thể còn nghiêm trọng hơn so với dự báo hiện tại.

Mặc dù có những công cụ để giảm thiểu tác động ngắn hạn, nhưng nền kinh tế toàn cầu khó có thể vượt qua tình trạng thiếu hụt nguồn cung dầu như vậy mà không chịu tổn thất trong dài hạn, theo nhận định của Vladimir Eremkin, nhà nghiên cứu cấp cao tại Phòng Nghiên cứu Cấu trúc thuộc Viện Kinh tế và Quản lý của Học viện Tổng thống tại Nga.

Chỉ trong vài tuần nữa, các quốc gia vùng Vịnh Ba Tư có thể mất tới 1% tăng trưởng GDP vào cuối năm 2026, và thị trường toàn cầu có thể mất khoảng 1/3 lượng giao dịch dầu khí, theo nhận định của Dmitry Matyushenkov, Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển Pháp luật.

Dù sao đi nữa, hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz sẽ không phục hồi nhanh chóng. Ông Varfolomeev ước tính nếu các biện pháp hạn chế kéo dài hơn 3 tháng, giá dầu Brent có thể duy trì ở mức 85-90 USD/thùng, và nếu bị phong tỏa hoàn toàn, có thể vượt quá 100 USD/thùng.

Kịch bản này dự báo lạm phát sẽ tăng 0,5-1% tại Mỹ, châu Âu và Nhật Bản, kèm theo nguy cơ đình trệ kinh tế kèm lạm phát.

"Kết quả là, tăng trưởng kinh tế của Mỹ sẽ thấp hơn đáng kể so với mức dự kiến ​​2,2-2,5% và chỉ đạt khoảng 2%; tại EU, chúng ta có thể kỳ vọng mức tăng trưởng 0,8-1% thay vì 1,2%.

Tại châu Á, các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu như Nhật Bản, Philippines và Ấn Độ sẽ bị ảnh hưởng nặng nề nhất, vì thuế quan tăng đối với nhiên liệu nhập khẩu sẽ dẫn đến thâm hụt ngân sách", ông Varfolomeev dự đoán.

Hơn nữa, thuế quan của Tổng thống Mỹ Trump đối với thép, nhôm và thiết bị điện tử sẽ gây thêm áp lực lên thương mại và giá cả toàn cầu.

Đánh giá thiệt hại

Trong trường hợp xung đột kéo dài, dự báo GDP toàn cầu sẽ cần phải điều chỉnh giảm đáng kể, theo ông Matyushenkov.

"Trong khi kịch bản cơ bản giả định tăng trưởng 2% trong nửa đầu năm 2026, thì kịch bản tiêu cực có thể khiến con số này giảm xuống còn 1 đến 1,5%, và ở một số khu vực thậm chí là trì trệ hoặc suy thoái.

Trung Quốc, với dự báo tăng trưởng GDP năm 2026 ở mức 4,5-4,6%, có thể mất thêm 0,2-0,4 điểm phần trăm, điều này rất quan trọng đối với một quốc gia lần đầu tiên sau 35 năm hạ mục tiêu tăng trưởng GDP hàng năm xuống dưới 5%", ông giải thích.

Các nhà phân tích tin rằng Nga với tư cách là một nước xuất khẩu dầu mỏ lớn, sẽ ít bị ảnh hưởng bởi những khó khăn này.

Giá dầu tăng cao trên thị trường và tình trạng thiếu hụt nguồn cung toàn cầu sẽ không chỉ làm tăng giá dầu thô của Nga mà còn làm giảm mức chiết khấu. Nhu cầu từ các nước châu Á sẽ tăng lên. Tất cả những điều này sẽ tác động tích cực đến doanh thu từ dầu khí của ngân sách quốc gia.

Vấn đề chính đối với Nga là các lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, tình hình hiện nay thuận lợi cho việc nới lỏng, nếu không muốn nói là dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt này.

Ví dụ, Mỹ đã miễn trừ các hạn chế đối với dầu và các sản phẩm dầu mỏ của Nga được vận chuyển lên tàu kể từ ngày 12/3 trong 1 tháng. Theo giấy phép chung của Bộ Tài chính Mỹ, việc bán các mặt hàng này hiện được miễn trừ khỏi bất kỳ biện pháp hạn chế nào do Washington áp đặt.

Theo Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, EU chưa vội vàng làm theo. Tuy nhiên, kinh nghiệm cho thấy sự ủng hộ của châu Âu đối với chính sách của Mỹ chỉ là vấn đề thời gian.

CNN dẫn lời hai quan chức cấp cao của Nhà Trắng cho biết, các quan chức Iran đã liên hệ trực tiếp với đặc phái viên về vấn đề Trung Đông, ông Steve Witkoff, và một số quan chức trong chính quyền Tổng thống Trump trong những ngày gần đây nhằm tìm cách mở lại kênh ngoại giao.

Tuy nhiên, các nguồn tin cũng cho biết Tổng thống Donald Trump đã chỉ đạo nhóm trợ lý, rằng ông không muốn tiến hành đàm phán ở thời điểm hiện tại.

Về phía Iran, Ngoại trưởng Abbas Araghchi phủ nhận việc có bất kỳ liên hệ nào gần đây với đặc phái viên Mỹ. Trong một bài đăng trên mạng xã hội X hôm thứ Hai (16/3), ông cho biết: "Lần liên lạc cuối cùng của tôi với ông Witkoff là trước khi Mỹ quyết định chấm dứt ngoại giao bằng một cuộc tấn công quân sự bất hợp pháp vào Iran. Bất kỳ tuyên bố nào trái ngược dường như chỉ nhằm mục đích đánh lạc hướng các nhà kinh doanh dầu mỏ và công chúng".

Khi được hỏi về tuyên bố này, một quan chức Mỹ khẳng định ông Araghchi "nói không đúng sự thật" và khẳng định chính ông là người chủ động liên lạc với ông Witkoff.

Trong khi đó, trang tin Axios đưa tin rằng, ông Araghchi đã gửi tin nhắn trực tiếp cho ông Witkoff, với nội dung tập trung vào việc chấm dứt xung đột.

Theo trang Drop Site News , ông Witkoff đã gửi tin nhắn cho ông Araghchi, tuy nhiên, Ngoại trưởng Iran "phớt lờ" các tin nhắn của đặc phái viên Nhà Trắng.

Phía Mỹ khẳng định việc nối lại liên lạc xuất phát từ Iran, song nhấn mạnh Washington "không đàm phán" ở thời điểm hiện tại. Các nguồn tin không tiết lộ số lượng cũng như nội dung cụ thể của các trao đổi.

Tổng thống Trump hôm 16/3 cho biết Iran đã liên lạc với Mỹ nhưng chưa rõ liệu các quan chức Iran tham gia có được ủy quyền để thực hiện thỏa thuận hay không.

"Họ muốn đạt được thỏa thuận. Họ đang liên hệ với chúng tôi... nhưng chúng tôi không biết họ là ai", ông Trump nói, đồng thời cho biết không phản đối khả năng đàm phán "vì đôi khi có thể mang lại kết quả tích cực".

Tuy vậy, Tổng thống Trump bày tỏ hoài nghi về thiện chí của Tehran, đồng thời cho rằng chưa rõ ai đang thực sự đưa ra quyết định tại Iran trong bối cảnh nhiều quan chức cấp cao đã thiệt mạng. Ông cũng đề cập đến việc lãnh đạo tối cao mới, Mojtaba Khamenei, vẫn chưa xuất hiện công khai.

Một quan chức cấp cao của Mỹ đã bác bỏ yêu cầu "bồi thường" của Iran như một phần của thỏa thuận hòa bình, nhưng cho biết ông Trump sẵn sàng xem xét một thỏa thuận cho phép Iran "hội nhập với phần còn lại của thế giới và kiếm tiền từ dầu mỏ của họ".

Trong những ngày qua, Iran nhiều lần tuyên bố công khai, rằng họ không tiến hành bất kỳ cuộc đàm phán ngừng bắn nào với chính quyền Tổng thống Trump. Các quan chức cho biết Tehran không quan tâm đến một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, mà muốn có sự đảm bảo rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải mang tính lâu dài.

Các chuyên gia tình báo nhận định Iran có thể đang tận dụng hệ thống điều hướng vệ tinh của Trung Quốc để xoay sở trước Israel và Mỹ. Sự gia tăng đột biến về độ chính xác của tên lửa Iran đang đặt ra những dấu hỏi lớn về vai trò của "át chủ bài" công nghệ này.

Cựu Giám đốc Tình báo Đối ngoại Pháp, ông Alain Juillet, chia sẻ trên podcast độc lập Tocsin rằng: Nhiều khả năng Iran đã được cấp quyền truy cập vào hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu (BeiDou) của Trung Quốc. Nhận định này dựa trên thực tế là khả năng nhắm mục tiêu của Tehran đã trở nên chính xác hơn rất nhiều kể từ sau lần đối đầu với Israel hồi tháng 6 năm ngoái.

Trong khi Mỹ có thể gây nhiễu hoặc từ chối quyền truy cập vào hệ thống Định vị Toàn cầu (GPS) thuộc sở hữu của chính phủ Mỹ – vốn là nền tảng mà Iran từng phụ thuộc – thì Washington lại không thể can thiệp hiệu quả vào hệ thống Bắc Đẩu của Trung Quốc nếu Iran thực sự đang sử dụng nó. Hiện phía Iran vẫn chưa xác nhận hay đưa ra bình luận chính thức về vấn đề này.
Hệ thống vệ tinh điều hướng Bắc Đẩu là gì?

Trung Quốc đã ra mắt phiên bản mới nhất của hệ thống điều hướng vệ tinh này vào năm 2020, được quảng bá là đối thủ trực tiếp của GPS.

Bắc Kinh bắt đầu phát triển hệ thống điều hướng riêng biệt sau cuộc khủng hoảng năm 1996, do lo ngại Washington có thể hạn chế quyền truy cập GPS trong tương lai. Theo trang web chính thức của chính phủ Trung Quốc, mục tiêu của Bắc Đẩu là "phục vụ thế giới và mang lại lợi ích cho nhân loại".

Điểm mấu chốt là hệ thống của Trung Quốc sử dụng số lượng vệ tinh lớn hơn nhiều so với các hệ thống khác. Theo dữ liệu từ nhóm AJ Labs của Al Jazeera, trong khi GPS của Mỹ có 24 vệ tinh, thì hệ thống của Trung Quốc dựa trên 45 vệ tinh. Hai hệ thống toàn cầu khác là GLONASS của Nga và Galileo của Liên minh Châu Âu (EU) cũng chỉ sở hữu 24 vệ tinh mỗi bên.

Bắc Đẩu được cấu thành từ ba phân khúc: phân khúc không gian, phân khúc mặt đất và phân khúc người dùng.

Phân khúc mặt đất: Bao gồm các trạm điều khiển chính, trạm đồng bộ thời gian/đường lên, trạm giám sát và các cơ sở quản lý liên kết giữa các vệ tinh.

Phân khúc người dùng: Bao gồm các sản phẩm cơ bản như chip, mô-đun, ăng-ten, thiết bị đầu cuối, cùng các hệ thống và dịch vụ ứng dụng tương thích với các hệ thống điều hướng khác.

Giống như các mạng lưới vệ tinh khác, Bắc Đẩu hoạt động bằng cách truyền tín hiệu thời gian từ vệ tinh đến bộ thu trên mặt đất hoặc phương tiện. Bằng cách đo thời gian tín hiệu từ nhiều vệ tinh truyền đến bộ thu, hệ thống sẽ tính toán vị trí địa lý chính xác.

Nhà phân tích quân sự và chính trị Elijah Magnier tại Brussels cho biết: "Độ chính xác phụ thuộc vào cấp độ dịch vụ. Tín hiệu dân sự thông thường có sai số khoảng 5 đến 10 mét, nhưng các dịch vụ hạn chế dành cho người dùng được ủy quyền có thể cung cấp độ chính xác cao hơn nhiều."

Bằng chứng về việc Iran chuyển sang sử dụng Bắc Đẩu

Dù chưa xác nhận chính thức và cũng chưa rõ liệu việc chuyển đổi hệ thống dẫn đường có thể thực hiện nhanh chóng như vậy hay không, nhưng tuyên bố của Bộ Công nghệ Thông tin và Truyền thông Iran sau xung đột năm ngoái cho thấy: Iran đang sử dụng "tất cả năng lực hiện có trên thế giới và không phụ thuộc vào một nguồn công nghệ duy nhất".

Tuy nhiên, ông Juillet tin rằng việc chuyển sang Bắc Đẩu là lời giải thích thực tế nhất cho sự tiến bộ vượt bậc của Iran: "Đã có những cuộc thảo luận về việc thay thế GPS bằng hệ thống của Trung Quốc. Điều này giải thích tại sao các mục tiêu quan trọng đã bị đánh trúng với độ chính xác cao."

Nhiều chuyên gia khác tin rằng Iran đã chuẩn bị cho việc này từ lâu. Theo Nencini, chuyên gia về quan hệ Trung Quốc-Iran tại dự án ChinaMed , Iran được cho là đã ký biên bản ghi nhớ tích hợp Bắc Đẩu-2 vào hạ tầng quân sự từ năm 2015 để cải thiện dẫn đường tên lửa với tín hiệu chính xác hơn nhiều so với GPS dân sự.

Quá trình này diễn ra dần dần nhưng đã tăng tốc sau khi Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Trung-Iran được ký kết vào tháng 3/2021. Từ thời điểm đó, quân đội Iran bắt đầu đưa Bắc Đẩu vào dẫn đường cho tên lửa, UAV và các mạng truyền thông an ninh.

Thực tế, Iran đã bắt đầu loại bỏ dần GPS từ khoảng năm 2021. Một số nhà phân tích nhận định Bắc Đẩu đóng vai trò trung tâm ngay từ đợt tấn công đầu tiên vào Israel tháng 4/2024. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi hoàn toàn (bao gồm cả lĩnh vực dân sự như vận tải và hậu cần) chỉ mới hoàn tất vào tháng 6/2025, ngay sau cuộc chiến 12 ngày – thời điểm mà việc gây nhiễu GPS đã ảnh hưởng nặng nề đến cả khí tài quân sự lẫn tàu thuyền, máy bay dân dụng.
Cơ chế cải thiện độ chính xác

Bắc Đẩu giúp khắc phục nhược điểm của hệ thống dẫn đường quán tính (Inertial Navigation System) mà Iran từng phụ thuộc. Theo ông Magnier, dẫn đường quán tính dùng cảm biến con quay hồi chuyển để đo chuyển động, có ưu điểm là độc lập và chống nhiễu nhưng sai số sẽ tích tụ theo quãng đường. Khi kết hợp với tín hiệu vệ tinh Bắc Đẩu để tinh chỉnh quỹ đạo, độ chính xác sẽ tăng lên đáng kể.

Việc sử dụng đa hệ thống cùng lúc còn giúp Iran chống lại việc gây nhiễu. Nếu một tín hiệu bị gián đoạn, các hệ thống có khả năng nhận tín hiệu từ nhiều chòm sao vệ tinh vẫn đảm bảo hoạt động. Hệ thống của Trung Quốc được cho là có sai số dưới 1 mét và có thể tự động điều chỉnh hướng nếu mục tiêu di chuyển.

Nhà phân tích Patricia Marins chia sẻ với bne IntelliNews : "Khác với tín hiệu dân sự bị tê liệt vào năm 2025, tín hiệu quân sự B3A của hệ thống BDS-3 về cơ bản là không thể bị gây nhiễu".

Nó sử dụng kỹ thuật nhảy tần phức tạp và Xác thực Thông điệp Điều hướng (NMA) để ngăn chặn các đòn "spoofing" (giả mạo tọa độ). Ngoài ra, công cụ nhắn tin ngắn của Bắc Đẩu cho phép người điều khiển liên lạc và chuyển hướng tên lửa/UAV ở khoảng cách lên tới 2.000km ngay cả khi chúng đang bay.

Nếu hiệu quả của Bắc Đẩu được xác nhận, các quốc gia láng giềng của Iran có thể sẽ cân nhắc lại sự phụ thuộc vào GPS, dẫn đến một kiến trúc định vị khu vực đa dạng hơn và ít tập trung vào Mỹ hơn.

Đối với Trung Quốc, đây là cơ hội vàng để "thử nghiệm thực địa" khả năng dẫn đường trong một chiến trường quy mô lớn có sự tham gia trực tiếp của Mỹ.

Trước cú sốc nguồn cung năng lượng toàn cầu do eo biển Hormuz gần như bị tê liệt, Thái Lan đang gấp rút tìm kiếm các phương án thay thế, trong đó có khả năng nhập khẩu dầu thô từ Nga. Đây là một động thái cho thấy áp lực ngày càng lớn lên các nền kinh tế Đông Nam Á.

Phó Thủ tướng Thái Lan Phiphat Ratchakitprakarn cho biết Bangkok đã tiến hành các cuộc đàm phán với Moscow về việc mua dầu thô, đồng thời xác nhận các cuộc thương lượng vẫn đang diễn ra. Động thái này diễn ra ngay sau khi Mỹ ban hành cơ chế nới lỏng tạm thời trong 30 ngày, cho phép các quốc gia mua dầu Nga đang vận chuyển trên biển mà không phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt.

Trong bối cảnh chiến sự Trung Đông leo thang, Thái Lan là một trong những quốc gia Đông Nam Á đầu tiên cảm nhận rõ tác động của việc gián đoạn nguồn cung. Ngay từ đầu tháng 3, nước này đã ban hành lệnh cấm xuất khẩu nhiên liệu, ngoại trừ sang Lào và Campuchia, nhằm đảm bảo đủ nguồn cung trong nước.

Các nền kinh tế Đông Nam Á vốn phụ thuộc lớn vào nguồn dầu từ khu vực Vùng Vịnh, do đó đặc biệt dễ bị tổn thương khi tuyến vận tải chiến lược qua Hormuz bị gián đoạn. Không chỉ đối mặt với rủi ro thiếu hụt, các quốc gia này còn chịu áp lực tài khóa lớn khi giá dầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng, khiến việc trợ giá nhiên liệu trở nên khó khăn hơn do dự trữ hạn chế.

Trong bối cảnh đó, Nga nổi lên như một lựa chọn thay thế khả dĩ. Ngoại trưởng Thái Lan Sihasak Phuangketkeow cho biết Moskva sẵn sàng cung cấp dầu cho Bangkok. Nếu đạt được thỏa thuận, Thái Lan có thể nhập khẩu khoảng 1 - 2 triệu thùng dầu Nga mỗi tháng, tương đương quy mô giao dịch ban đầu mà nhiều nước châu Á từng thực hiện khi mở rộng nhập khẩu dầu giá rẻ từ Nga sau năm 2022.

Song song với Nga, Thái Lan cũng đang đa dạng hóa nguồn cung bằng cách tiếp cận các đối tác khác như Brazil, Nigeria và Kazakhstan. Bộ trưởng Năng lượng Auttapol Rerkpiboon cho biết nước này đã đảm bảo được gần 2 triệu thùng dầu từ Angola và hơn 600.000 thùng từ Mỹ, qua đó tạm thời ổn định nguồn cung.

Theo cơ quan quản lý năng lượng, Thái Lan hiện có đủ dự trữ dầu cho ít nhất 101 ngày, giúp giảm bớt áp lực ngắn hạn. Tuy nhiên, chính phủ vẫn khuyến cáo người dân không tích trữ nhiên liệu trước dịp lễ Songkran vào giữa tháng 4, nhằm tránh gây xáo trộn thị trường.

Ngoài các biện pháp về nguồn cung, Bangkok cũng đang tìm cách giảm nhu cầu tiêu thụ. Một trong những giải pháp được khuyến khích là làm việc từ xa, tương tự xu hướng đang diễn ra tại nhiều quốc gia trong khu vực.

Dù vậy, tác động của cuộc khủng hoảng đã bắt đầu lan sang lĩnh vực công nghiệp. Tập đoàn hóa chất lớn SCG đã buộc phải dừng hoạt động một nhà máy olefin tại Rayong do thiếu nguyên liệu đầu vào như naphtha - một dẫn xuất từ dầu thô.

Theo Oilprice

Phát biểu tại họp báo ngày 16/3, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết tình trạng bất ổn do Mỹ và Israel gây ra đã buộc Tehran phải siết chặt giám sát đối với các tàu thuyền qua lại eo biển Hormuz - nơi trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu. Theo ông, trong bối cảnh an ninh phức tạp, không quốc gia ven biển nào có thể cho phép tàu thuyền của đối phương di chuyển bình thường nếu điều đó có thể tạo điều kiện cho các hoạt động quân sự hoặc hành động gây hấn.

Tuy nhiên, đại diện Bộ Ngoại giao Iran khẳng định các quốc gia không tham gia vào các hoạt động quân sự chống lại Iran vẫn có thể đi qua eo biển, với điều kiện phối hợp và được sự cho phép của lực lượng vũ trang Iran.

Liên quan đến các tuyên bố gần đây của giới chức Mỹ về khả năng máy bay không người lái của Iran có thể vươn tới bờ Tây nước Mỹ, ông Baghaei cho rằng đây có thể là cơ sở để dựng lên các kịch bản "cờ giả" nhằm tạo cớ cho các hành động leo thang. Ông nhấn mạnh các thiết bị bay không người lái của Iran không có khả năng bay quãng đường khoảng 10.000 km từ Vùng Vịnh tới bang California.

Theo ông Baghaei, lực lượng vũ trang Iran luôn công khai thông tin về các mục tiêu bị tấn công, bao gồm việc xác nhận khi tiến hành hoặc không tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào căn cứ quân sự của Mỹ trong khu vực.

Trong một diễn biến liên quan, phát biểu tại Brussels trước thềm cuộc họp Hội đồng Đối ngoại Liên minh châu Âu (EU), Ngoại trưởng Đức Johann Wadephul cho biết Berlin không nhận thấy vai trò của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) trong việc xử lý tình hình tại eo biển Hormuz. Ông nhấn mạnh NATO chưa đưa ra bất kỳ quyết định nào theo hướng này và cũng không có dấu hiệu sẽ đảm nhận trách nhiệm tại khu vực.

Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump được cho là đã gia tăng sức ép đối với các đồng minh châu Âu nhằm tham gia bảo vệ tuyến hàng hải chiến lược này, đồng thời cảnh báo NATO có thể đối mặt với những hệ quả nghiêm trọng nếu không hỗ trợ Washington.

Tập đoàn Hua Hong của Trung Quốc đã phát triển công nghệ sản xuất chip tiên tiến có thể được sử dụng để sản xuất chip trí tuệ nhân tạo, theo 4 nguồn tin của Reuters, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong nỗ lực thúc đẩy tự chủ công nghệ của Bắc Kinh.

Bộ phận đúc chip theo hợp đồng của tập đoàn, Huali Microelectronics, đang chuẩn bị quy trình sản xuất chip 7nm tại nhà máy ở Thượng Hải, biến nó trở thành hãng đúc chip thứ hai của Trung Quốc sở hữu công nghệ tiên tiến như vậy. Hua Hong là hãng sản xuất chip lớn thứ hai của Trung Quốc.

Sau SMIC, Hua Hong là hãng đúc chip thứ 2 của Trung Quốc sản xuất được chip 7nm

Hiện tại, SMIC, hãng đúc chip hợp đồng lớn nhất Trung Quốc, là nhà sản xuất nội địa duy nhất có khả năng làm chip với công nghệ 7nm. Tuy nhiên, sự phát triển này diễn ra sau khi Washington nới lỏng một số kiểm soát xuất khẩu công nghệ từ năm ngoái, cho phép NVIDIA bán chip AI mạnh thứ hai của mình cho Trung Quốc.

Bất chấp sự nới lỏng đó, Bắc Kinh vẫn khuyến khích các công ty trong nước mua các giải pháp thay thế nội địa, vì họ tìm cách thoát khỏi sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài.

Reuters không thể xác định Hua Hong đã đạt được năng lực sản xuất tiên tiến như thế nào, hiệu suất sản xuất của họ ra sao và những nhà cung cấp thiết bị chính nào tham gia vào quá trình phát triển. Tuy nhiên, ba trong số các nguồn tin cho biết gã khổng lồ công nghệ Trung Quốc Huawei Technologies đã hợp tác với hãng đúc chip này để phát triển công nghệ 7nm.

Tất cả các nguồn tin đều từ chối nêu tên vì thông tin này không được công khai. Cổ phiếu của Hua Hong Semiconductor đã tăng vọt 12% vào thứ Hai sau khi Reuters công bố báo cáo này, cho thấy thị trường đánh giá cao bước tiến này.

Nghiên cứu và phát triển của Huali về chip 7nm tại nhà máy Hua Hong Fab 6 bắt đầu từ năm ngoái, với sự hỗ trợ từ các nhà cung cấp thiết bị trong nước bao gồm SiCarrier được Huawei hậu thuẫn, công ty đã thử nghiệm thiết bị của mình tại một cơ sở ở Thâm Quyến vào năm ngoái.

Sự phát triển này diễn ra sau thông báo của Hua Hong Semiconductor vào tháng 12 rằng họ có kế hoạch mua cổ phần kiểm soát trong Huali và huy động thêm 7,56 tỷ nhân dân tệ, tương đương 1,1 tỷ USD, để tài trợ cho các nâng cấp công nghệ và nghiên cứu tại nhà máy đúc chip.

Huali đang lập kế hoạch năng lực sản xuất chip 7nm ban đầu là vài nghìn wafer mỗi tháng vào cuối năm nay, với mục tiêu tăng cao hơn sau đó, theo hai nguồn tin cho biết. Nhà thiết kế đơn vị xử lý đồ họa Trung Quốc Biren đang sử dụng dây chuyền 7nm của Huali để tape-out, một quy trình trong đó thiết kế chip được cam kết thành một nguyên mẫu vật lý để thử nghiệm trước khi bắt đầu sản xuất hàng loạt.

Bị đưa vào danh sách đen thương mại của Mỹ vào năm 2023, Biren đã mất quyền truy cập vào dịch vụ sản xuất theo hợp đồng của TSMC ngay sau đó, khiến việc hợp tác với Huali trở thành lựa chọn quan trọng cho công ty này.

Hua Hong Fab 6 là nhà máy tiên tiến nhất trong số bảy nhà máy đúc chip thuộc Tập đoàn Hua Hong và hiện đang sản xuất chip logic sử dụng các nút quy trình 22nm và 28nm, theo trang web của công ty. Để so sánh, Fab 5 của họ sản xuất chip sử dụng công nghệ trưởng thành hơn, từ 40nm đến 55nm.

Tuy nhiên, mặc dù đây là bước tiến đáng kể đối với Trung Quốc, công nghệ 7nm vẫn tụt hậu nhiều thế hệ so với các công ty dẫn đầu ngành như TSMC và Samsung, những công ty này đã sản xuất hàng loạt chip 3nm nhỏ hơn và nhanh hơn nhiều. Thách thức tiếp theo của Hua Hong là cải thiện tỷ lệ sản phẩm đạt yêu cầu, tức là tăng phần trăm chip trên wafer thực sự hoạt động tốt, một vấn đề mà ngay cả SMIC cũng vẫn đang gặp khó khăn.

Động thái này làm dấy lên nhận định rằng Tehran đang thiết lập một “luồng di chuyển được phê duyệt” trong khi siết chặt quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này.

Theo dữ liệu theo dõi tàu, con tàu mang tên Karachi, có thể chở khoảng 50.000 tấn khí đốt, đã đi qua một khoảng hẹp giữa hai đảo Larak và Qeshm của Iran vào ngày 15/3, trước khi men theo bờ biển tiến ra Vịnh Oman. Đáng chú ý, con tàu này vẫn bật tín hiệu định vị công khai, trái ngược với nhiều tàu khác trong khu vực thường tắt thiết bị để tránh bị phát hiện.

Ngay sau đó, 2 tàu hàng rời từng cập cảng Iran cũng đi theo lộ trình tương tự vào sáng ngày 16/3, tiếp tục phát tín hiệu hành trình. Trước đó, 2 tàu chở khí đốt tự nhiên hóa lỏng treo cờ Ấn Độ cũng rời eo biển Hormuz theo hướng tương tự, trong khi một tàu hàng treo cờ Gambia đã đi qua khu vực vào ngày 17/3. Dữ liệu định vị cho thấy các tàu này đều xuất hiện gần đảo Larak, dù toàn bộ hành trình không thể xác định rõ do nhiễu tín hiệu điện tử trong khu vực.

Giới phân tích cho rằng nếu tuyến đường này tiếp tục được sử dụng, thì rất có thể Iran đang áp đặt một dạng “hệ thống kiểm soát giao thông hàng hải” tại eo Hormuz.

Theo Harrison Prétat, phó giám đốc kiêm nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, Tehran có thể đang tấn công hoặc rải thủy lôi tại tuyến đường truyền thống, đồng thời duy trì một hành lang an toàn cho các tàu được họ cho phép đi qua.

Ông nói thêm: “Việc sử dụng tuyến đường này cho thấy Iran có thể đang phê duyệt cụ thể từng con tàu được phép quá cảnh. Điều này hợp lý vì khu vực gần bờ sẽ dễ kiểm soát hơn.”

Kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran hơn 2 tuần trước, Tehran đã đáp trả bằng cách tấn công nhiều tàu thuyền trong và xung quanh eo Hormuz, khiến tuyến đường gần như bị tê liệt. Hệ quả là nhiều tàu bị mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư, trong khi các tàu khác không thể tiến vào khu vực.

Trong bối cảnh đó, một số quốc gia đã phải tìm cách thương lượng với Iran để đảm bảo ít nhất một phần hàng hóa có thể lưu thông. Quan chức từ Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ cho biết họ đã nhận được tín hiệu “bật đèn xanh” cho tàu của mình, dù Pakistan chưa bình luận về hành trình của tàu Karachi.

Các nhà phân tích của JPMorgan cho rằng tình hình hiện tại đang tạo ra một trạng thái đặc biệt đó là eo biển Hormuz không chính thức bị đóng cửa, nhưng việc đi qua ngày càng phụ thuộc vào sự chấp thuận mang tính chính trị từ Tehran.

Trong điều kiện bình thường, các tàu thương mại hiếm khi đi sát bờ Iran do rủi ro an ninh cao. Thay vào đó, tuyến hàng hải tiêu chuẩn sẽ nằm về phía đối diện của eo biển. Tuy nhiên, chính tuyến truyền thống này đã trở nên nguy hiểm khi một số tàu đi qua đã bị tấn công trong tuần trước.

Hiện Ấn Độ đang tìm cách đảm bảo lối đi an toàn cho thêm 6 tàu chở dầu đang mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư, nhưng chưa rõ các tàu này sẽ sử dụng tuyến đường nào để rời khu vực.

Một số chuyên gia nhận định Iran có thể đang triển khai một cơ chế “xác minh” mới, yêu cầu tàu thuyền phải được phê duyệt trước khi đi qua eo Hormuz, đặc biệt tại khu vực giữa hai đảo Larak và Qeshm.

Dù những chuyến đi thành công mang lại chút hy vọng cho thị trường dầu mỏ, số lượng tàu vượt qua eo biển theo cách này vẫn chỉ là một phần rất nhỏ so với lưu lượng thông thường. Hơn nữa, việc đi sát lãnh hải Iran vẫn khiến các công ty bảo hiểm và ngân hàng tài trợ thương mại lo ngại, do rủi ro pháp lý và an ninh gia tăng.

Prétat cho hay: “Những chuyến tàu được Iran thông qua như thế này vẫn chưa thể khôi phục dòng chảy năng lượng bình thường từ khu vực.”

Theo Financial Post