Cuộc chiến ở Trung Đông đe dọa dẫn đến một cuộc khủng hoảng lương thực nghiêm trọng. Khó khăn trong việc vận chuyển nguyên liệu phân bón trùng hợp với thời điểm bắt đầu mùa gieo trồng ở Bắc bán cầu. RIA Novosti đưa tin về thị trường toàn cầu và những quốc gia nào có thể bị mất mùa.

Yếu tố then chốt

Sau khi giá nhiên liệu tăng cao, thị trường toàn cầu dự kiến ​​giá phân bón sẽ tăng đáng kể. Do xung đột ở Trung Đông, hàng trăm nghìn tấn urê, lưu huỳnh và phốt phát đang bị chặn không cho rời khỏi Vịnh Ba Tư. Theo công ty phân tích Kpler, hiện có khoảng 20 tàu đang bị mắc kẹt tại đây.

"Có tới 46% lượng lưu huỳnh toàn cầu, 30% urê và 21% amoniac đi qua eo biển Hormuz. Nếu tình trạng tắc nghẽn kéo dài hơn hai đến ba tuần, chúng ta sẽ không chỉ đối mặt với sự mất cân bằng tạm thời, mà là sự thiếu hụt mang tính cấu trúc, với nguy cơ giá phân bón tăng thêm 15-20%", ông Namer Radi, Phó Trưởng ban Hợp tác Quốc tế và Xuất khẩu tại Opora Rossii, nhận định.

Những hạn chế về nguồn cung năng lượng cũng đang gây ảnh hưởng. Dầu mỏ và khí đốt tự nhiên cần thiết để sản xuất nitơ, phốt pho và phân bón phức hợp. Do đó, thị trường thực phẩm sẽ phản ứng mạnh mẽ trước giá cả tăng cao và tình trạng thiếu hụt khí đốt tự nhiên và dầu mỏ.

Trên hết, tình hình ở eo biển Hormuz trùng hợp với một giai đoạn quan trọng - mùa gieo trồng xuân ở Bắc bán cầu, Radi lưu ý. "Giá phân bón tăng 40% và chi phí hậu cần tăng 30-50% đã được tính vào chi phí thu hoạch năm 2026. Và nguy cơ giá ngũ cốc và hạt có dầu tăng đột biến lần thứ hai trong nửa cuối năm là hoàn toàn có thật", ông nhận xét.

Điểm yếu

Lãnh đạo ngoại giao châu Âu Kaja Kallas cảnh báo rằng việc phong tỏa trên thực tế eo biển Hormuz có thể dẫn đến tình trạng thiếu lương thực trên thị trường toàn cầu.

"Thị trường toàn cầu được cấu trúc theo cách mà nguồn cung phân bón vật chất có sẵn trên toàn thế giới, nhưng khâu hậu cần và khả năng tiếp cận lại phân bố cực kỳ không đồng đều. Nga, Trung Quốc và ở một mức độ nào đó, Ma-rốc có thể bù đắp một phần lượng thiếu hụt, nhưng không thể ngay lập tức. Do đó, chúng ta không nên nói về tình trạng thiếu hụt toàn cầu, mà là về nguy cơ thiếu hụt cục bộ và giá cả tăng vọt", ông Roman Koposov, Phó Giám đốc công ty tư vấn chiến lược ARB Pro, giải thích.

Các thị trường phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu và có năng lực tài chính hạn chế là những thị trường gặp rủi ro nhiều nhất. Những thị trường này bao gồm khu vực châu Phi cận Sahara, một số khu vực Đông Nam Á và Mỹ Latinh. Nga và Trung Quốc ở vị thế an toàn nhất nhờ vào nền tảng sản xuất nội địa. Tuy nhiên, Liên minh châu Âu phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu và đặc biệt dễ bị tổn thương, theo nhận định của nhà phân tích.

Nghị sĩ Thierry Mariani thuộc đảng Tập hợp Quốc gia cánh hữu của Pháp cũng bày tỏ sự quan ngại sâu sắc và cảnh báo rằng sự gián đoạn nguồn cung phân bón sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nông dân châu Âu, và do đó ảnh hưởng đến người tiêu dùng.

Ngành công nghiệp hóa chất trong nước đã chịu thiệt hại nặng nề từ chính sách năng lượng của Liên minh châu Âu và việc bị ép buộc từ chối nguồn cung từ Nga. Các chất phụ gia khoáng chất phải được mua từ nước ngoài. Nhưng các nhà cung cấp lớn gần nhất—Nga và Belarus—lại đang chịu lệnh trừng phạt.

"Việc cắt đứt nguồn cung này mà không có phương án thay thế đáng tin cậy là một quyết định liều lĩnh—giống như chúng ta đã thấy với các khoáng sản thiết yếu. Kết quả là: ngày nay, nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa, nếu các tuyến đường vận chuyển ở Vịnh Ba Tư bị gián đoạn, châu Âu sẽ rơi vào thế khó xử kép cả về năng lượng và nông nghiệp," ông Mariani nhấn mạnh. Tệ hơn nữa, ông nói thêm, EU thiếu một chiến lược nhất quán để giải quyết cuộc khủng hoảng.

Theo tờ Rheinische Post, sau khi điều chỉnh giá nhiên liệu, Đức đang chuẩn bị thảo luận về một gói biện pháp để chống lạm phát thực phẩm. Một nhóm làm việc gồm các đại diện từ các đảng cầm quyền CDU/CSU và SPD sẽ xem xét khả năng khởi động một chương trình hỗ trợ khẩn cấp cho các nhà sản xuất phân bón của Đức, cũng như giảm thuế cho ngành thực phẩm.

Phản ứng tự nhiên

Trong khi đó, Mỹ đã dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với ngành công nghiệp kali của Belarus vào cuối tuần trước. Tổng thống Belarus Lukashenko cho biết người Mỹ đã thể hiện sự quan tâm lớn đến phân bón của Belarus.

Các nhà sản xuất Nga cũng đang làm ăn tốt. Tuần trước, cổ phiếu của PhosAgro và Acron đã tăng từ 8 đến 9%, đạt mức cao kỷ lục mới. "Và đây không chỉ là phản ứng đầu cơ trước những tin tức địa chính trị. Sự tăng trưởng này phản ánh sự xem xét lại cơ bản về chuỗi cung ứng", Radi khẳng định.

Koposov làm rõ rằng đây là phản ứng tự nhiên trước rủi ro cấu trúc. Ông giải thích: "Thị trường đơn giản là đánh giá cao mức giá cao hơn cho sự ổn định nguồn cung, và Nga đang ở vị thế mạnh nhờ vào nguồn nguyên liệu thô sẵn có, đặc biệt là phốt phát và khí đốt, mạng lưới hậu cần đã được thiết lập nằm ngoài các điểm nghẽn như eo biển Hormuz, và các kênh cung ứng đã được thiết lập đến châu Á, Mỹ Latinh và một số khu vực của châu Phi".

Tuy nhiên, các chuyên gia tin rằng sự tăng giá cổ phiếu của các công ty Nga hiện là một xu hướng không ổn định. Việc giảm leo thang căng thẳng ở Trung Đông có thể gây ra sự điều chỉnh. Tuy nhiên, trong trung hạn, các nhà sản xuất trong nước vẫn sẽ được hưởng lợi: thị trường toàn cầu đang thiếu hụt nguồn cung, và việc đưa vào vận hành các cơ sở sản xuất phân bón mới cần thời gian.

Bất chấp việc Tổng thống Donald Trump công khai mô tả nỗ lực ngoại giao theo hướng lạc quan, kinh nghiệm trong quá khứ cho thấy động thái phô trương quân sự trong lúc đàm phán sau đó được chứng minh là sự chuẩn bị tác chiến thực sự.Trong một phát biểu vào năm 2019, khi Mỹ dự định đáp trả Iran sau vụ một thiết bị bay không người lái của Mỹ bị bắn hạ, ông Trump từng nói: “Mười phút trước khi cuộc tấn công diễn ra, tôi đã dừng nó lại”.

Theo báo Thổ Nhĩ Kỳ Hôm nay ngày 25/3, những tín hiệu lẫn lộn và sự khó đoán của nhà lãnh đạo Mỹ đối với Iran vẫn tiếp diễn cho đến ngày nay.Một mặt, có một sáng kiến ngoại giao mới bao gồm các cuộc đàm phán trực tiếp hoặc gián tiếp giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt chiến tranh, đi kèm với việc hạn chế các hoạt động quân sự, tránh nhắm vào lưới điện và cơ sở năng lượng.

Mặt khác, Mỹ đang triển khai sứ đoàn dù số 82 tới Trung Đông.

Đằng sau hai hướng diễn biến song song đó có thể là việc Tổng thống Trump đang cố phô trương sức mạnh quân sự để gây sức ép buộc chính quyền Iran chấp nhận một thỏa thuận có lợi hơn.

Tuy nhiên, đó cũng có thể là một động thái khác nhằm kéo dài thời gian, đánh lạc hướng sự chú ý của Iran và trấn an thị trường trước một vòng leo thang mới, có thể bao gồm cả việc triển khai lực lượng trên bộ tại Iran.

Kinh nghiệm trong quá khứ

Thế giới từng chứng kiến chính quyền của Tổng thống Trump áp dụng chiến thuật tương tự trong cách tiếp cận với Tehran.

Washington đã tham gia đàm phán với Tehran tại Geneva (Thụy Sĩ), trong đó được cho là đã có những nhượng bộ đáng kể, nhưng cuối cùng họ đã bật đèn xanh hoặc trực tiếp khởi động hành động quân sự.

Trong suốt quá trình đàm phán, Mỹ vẫn chuẩn bị cho khả năng leo thang, với mục tiêu tạo yếu tố bất ngờ đối với Iran.

Những gì ban đầu có vẻ chỉ là động thái phô trương quân sự trong lúc đàm phán sau đó được chứng minh là sự chuẩn bị tác chiến thực sự, ngay cả khi các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra.

Trong cuộc chiến 12 ngày năm ngoái và các đợt tấn công hiện tại nhằm vào Iran, Mỹ đã chuẩn bị kỹ lưỡng cho việc leo thang và có đủ thời gian, nhờ vào các cuộc đàm phán, để tăng cường lực lượng.

Dù không có nhiều khả năng Iran sẽ tìm cách cản trở việc triển khai quân sự của Mỹ, các cuộc đàm phán đã mang lại yếu tố bất ngờ mang tính quyết định.

Yếu tố này đã chứng tỏ vai trò quan trọng trong cả hai trường hợp, góp phần tiêu diệt các lãnh đạo cấp cao của Iran.

Các cuộc đàm phán hiện tại

Lần này, các cuộc đàm phán diễn ra trong khi chiến sự vẫn đang tiếp diễn.

Hoàn cảnh hiện nay khác biệt đáng kể so với trước cuộc chiến 12 ngày vào tháng 6 năm ngoái hay các lần đối đầu trước đó với Iran.

Thị trường năng lượng toàn cầu đang chịu áp lực nặng nề do việc đóng cửa Eo biển Hormuz trên thực tế và các cuộc tấn công nhằm vào Iran, cũng như các đòn đánh của Iran vào các quốc gia Vùng Vịnh có căn cứ quân sự của Mỹ

Tuy nhiên, câu hỏi cốt lõi và cũng là sự bất định lớn nhất vẫn còn đó, ấy là liệu các nỗ lực đàm phán này là thực chất, hay chỉ là một bước đi chiến thuật của ông Trump nhằm hạn chế tác động chính trị trong nước, đồng thời kéo dài thời gian để chuẩn bị cho một cuộc tấn công vào đảo Kharg?

Sự mơ hồ này sẽ còn kéo dài chừng nào Mỹ vẫn tiếp tục triển khai các lực lượng phù hợp cho những chiến dịch như vậy.

Trong điều kiện bình thường, cách tiếp cận hợp lý sẽ là thúc đẩy ngừng bắn để tạo cơ hội thực sự cho ngoại giao.

Tuy nhiên, dựa trên kinh nghiệm trong quá khứ, một góc nhìn thực tế có thể khiến Iran tiếp tục đàm phán mà không chấp nhận ngừng bắn.

Bằng cách này, Iran vẫn giữ được khả năng làm gián đoạn hoặc gây khó khăn cho các hoạt động triển khai quân sự của Mỹ.

Do đó, cho đến khi Iran chắc chắn rằng Mỹ sẽ không lợi dụng lệnh ngừng bắn như một vỏ bọc để triển khai thêm lực lượng, sẽ rất khó để đặt niềm tin vào các cuộc đàm phán hiện tại.

Đối với Tehran, lịch sử này củng cố một nghịch lý cốt lõi rằng việc tham gia đối thoại với Washington có thể giúp giảm áp lực trước mắt, nhưng không loại bỏ nguy cơ rằng chính các cuộc đàm phán lại đang được sử dụng để tạo điều kiện cho một thời điểm leo thang có lợi hơn.

Điều kỳ lạ ở Tehran

Trong tường thuật ngày 25/3 từ thủ đô Tehran của Iran, phóng viên của kênh Al Jazeera (Qatar) cho biết người dân ở đây đng hỏi nhau về tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump liên quan tới các cuộc đàm phán với lãnh đạo Iran, nhưng không ai có thể đưa ra câu trả lời.

Vào ngày 24/3, các quan chức Iran đã phủ nhận sự tồn tại của bất kỳ cuộc đàm phán nào, và lập trường đó không thay đổi cho đến ngày 25/3 và những gì mà phóng viên của kênh Al Jazeera ghi nhận chỉ là quân đội thông báo về các đợt tấn công mới nhằm vào Israel và các mục tiêu khác.

Theo phóng viên của kênh Al Jazeera, tại Iran, giao tranh đang được đặt lên hàng đầu tại đây, và không ai nói về ngoại giao,

Hơn thế, điều mà các quan chức Iran nói công khai là không có đàm phán nào và cũng không có hoạt động trung gian nào có ý nghĩa đối với Tehran.

Nếu có đàm phán, cũng không ai biết các cuộc đàm phán này đang diễn ra ở đâu và ai đang đại diện cho phía Iran.

Iran cũng khẳng định tình hình tại Eo biển Hormuz không thay đổi, và bất kỳ cuộc đàm phán nào cũng phải có các đảm bảo rõ ràng: thứ nhất là cuộc chiến này phải chấm dứt hoàn toàn, không chỉ đơn thuần là ngừng bắn, và sẽ không tái diễn; thứ hai là phải có bồi thường cho Iran.

Phát biểu ủng hộ chiến dịch Iran của Tổng thư ký NATO Mark Rutte đã gây phản ứng tại châu Âu, phản ánh sự chia rẽ trong liên minh khi các nước EU từ chối tham gia quân sự dù chịu tác động lớn về năng lượng.Theo Financial Times ngày 25/3, Tổng thư ký NATO Mark Rutte đang đối mặt với phản ứng từ nhiều quốc gia châu Âu sau khi công khai ủng hộ chiến dịch quân sự của Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm vào Iran, trong bối cảnh châu Âu chịu sức ép từ cú sốc năng lượng và những rạn nứt ngày càng rõ trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương.

Theo các nhà ngoại giao liên minh châu Âu (EU), phát biểu của ông Rutte cho rằng các đồng minh châu Âu cuối cùng sẽ “tập hợp” để đáp ứng lời kêu gọi của ông Trump về việc triển khai lực lượng hải quân tới eo biển Hormuz đã khiến nhiều nước quan ngại.

Một quan chức EU cho biết các nước rơi vào tình thế khó xử khi vừa muốn thể hiện thiện chí với Mỹ, vừa không sẵn sàng can dự trực tiếp vào xung đột. Quan điểm này phản ánh tâm lý chung tại nhiều thủ đô châu Âu, nơi lo ngại về rủi ro quân sự và hệ lụy kinh tế từ cuộc chiến.

Sự thận trọng của châu Âu tương phản rõ với lập trường của ông Rutte, người nhiều lần thể hiện sự ủng hộ đối với ông Trump. Ông cho rằng hành động của Mỹ nhằm đảm bảo an ninh toàn cầu và việc châu Âu cần thời gian để thống nhất phản ứng là điều hợp lý. Tuy nhiên, cách tiếp cận này bị đánh giá là quá thiên về Washington, trong bối cảnh nội bộ NATO còn nhiều khác biệt.

Căng thẳng gia tăng khi ông Trump chỉ trích các đồng minh NATO không nhanh chóng đáp ứng yêu cầu, gọi họ là những nước “hèn nhát” và cảnh báo rằng liên minh sẽ trở nên yếu kém nếu thiếu Mỹ. Kể từ khi trở lại Nhà Trắng, ông Trump liên tục gây sức ép lên châu Âu về chi tiêu quốc phòng, thương mại và các vấn đề an ninh.

Trên thực tế, các nước EU đã đồng loạt bác bỏ lời kêu gọi tham gia chiến dịch tại Hormuz. Đại diện cấp cao về chính sách đối ngoại của EU Kaja Kallas nhấn mạnh rằng đây không phải là cuộc chiến của châu Âu, quan điểm được Đức, Italy và Tây Ban Nha ủng hộ.

Một số nhà ngoại giao cho biết họ lo ngại về khoảng cách ngày càng lớn giữa phát biểu của ông Rutte và lập trường của đa số thành viên châu Âu. Dù không muốn công khai chỉ trích Mỹ, các nước này cũng không đồng tình với việc ủng hộ chiến dịch quân sự.

Tổng thống Đức Frank-Walter Steinmeier đánh giá cuộc chiến là một sai lầm chính trị nghiêm trọng và có thể tránh được. Trong khi đó, lãnh đạo quân đội Pháp Fabien Mandon cho rằng Mỹ ngày càng khó đoán và không còn thông báo trước cho đồng minh khi tiến hành các chiến dịch quân sự, điều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh và lợi ích của châu Âu.NATO hiện khẳng định không tham gia trực tiếp vào cuộc chiến, song đang theo dõi sát tình hình và duy trì trao đổi với các nước thành viên. Tuy nhiên, những bất đồng nội bộ cho thấy liên minh đang đối mặt với bài toán cân bằng giữa việc duy trì quan hệ với Mỹ và bảo vệ lợi ích riêng của châu Âu.

Dù vậy, một số nước châu Âu, đặc biệt là Pháp, để ngỏ khả năng tham gia tuần tra hải quân tại Eo biển Hormuz sau khi xung đột kết thúc nhằm đảm bảo an ninh năng lượng. Đồng thời, cũng có ý kiến cho rằng không thể coi đây hoàn toàn là cuộc chiến bên ngoài, khi hệ quả của nó đang trực tiếp tác động đến giá năng lượng và nền kinh tế châu Âu.

Trong bối cảnh đó, các nước châu Âu đang tăng cường tiếp xúc ngoại giao với Trung Đông nhằm tìm kiếm giải pháp hạ nhiệt căng thẳng. Vấn đề Iran dự kiến sẽ là trọng tâm trong cuộc họp của nhóm G7 tại Pháp, nơi Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio sẽ thảo luận với các đối tác về an ninh và cơ hội hợp tác.

Sự kiện lần này cho thấy những thách thức ngày càng lớn đối với sự đoàn kết của NATO, khi lợi ích chiến lược giữa Mỹ và châu Âu không còn hoàn toàn đồng nhất, đặc biệt trong các cuộc xung đột ngoài khu vực.

Xung đột Iran không chỉ làm rung chuyển thị trường năng lượng mà còn đẩy thế giới vào nguy cơ khủng hoảng lương thực, nước và phân bón với tác động lan rộng toàn cầu.

Trong khi thị trường năng lượng toàn cầu đang chao đảo do sự gián đoạn vận chuyển nhiên liệu qua eo biển Hormuz, một cuộc khủng hoảng khác ít được nhắc đến nhưng có sức tàn phá không kém đang hình thành: sự đứt gãy nguồn cung lương thực và phân bón. Cuộc xung đột Iran không chỉ là một cuộc đối đầu quân sự mà đang có những tác động lan rộng toàn cầu.

Cú sốc lương thực và sự mong manh của vùng Vịnh

Theo ông Michael Werz, nghiên cứu viên cao cấp tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (cfr.org), vùng Vịnh không chỉ là yết hầu dầu thô mà còn là tuyến đường thiết yếu cho lương thực. Với dân số hơn 60 triệu người, các quốc gia khu vực này đang đối mặt với sự tổn thương cực lớn do phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhập khẩu: 77% gạo, 89% ngô, 95% đậu nành và 91% dầu thực vật.

Tại Iran, lạm phát giá lương thực đã tăng 40% trong năm qua, với giá gạo tăng gấp 7 lần. Việc đóng cửa eo biển Hormuz buộc các quốc gia phải tìm kiếm hành lang vận tải mới, vô hình trung đặt Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Syria vào vị thế kiểm soát chiến lược. Trong khi đó, các cảng Biển Đỏ của Saudi Arabia cũng bị tê liệt bởi các cuộc tấn công từ lực lượng Houthi.

Lịch sử cho thấy tình trạng mất an ninh lương thực và giá bánh mì tăng vọt là ngòi nổ cho các cuộc nổi dậy Mùa xuân Arab (2011-2012). Hiện nay, thế giới đang có hơn 670 triệu người phải chịu đói. Theo Thang Phân loại Giai đoạn An ninh Lương thực Tích hợp (IPC), tình trạng "nạn đói có bằng chứng xác thực" đang hiện hữu tại các điểm nóng như Sudan, Dải Gaza, Yemen, Nam Sudan và Mali.

Nước sạch: Mục tiêu chiến lược mới

Nước đang trở thành mục tiêu quân sự trực diện. Các cuộc tấn công vào nhà máy khử muối tại Bahrain và gần khu phức hợp 43 nhà máy của Saudi Arabia đã mở ra một mặt trận chiến lược mới. Toàn bộ khu vực Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) hiện vận hành 400 nhà máy, cung cấp gần 40% lượng nước khử muối toàn cầu.

Sự phụ thuộc này ở mức báo động: Kuwait với 90% nước uống từ khử muối, Oman là 86%, Saudi Arabia là 70%.

Một báo cáo rò rỉ từ Đại sứ quán Mỹ năm 2008 từng cảnh báo: nếu cơ sở hạ tầng nước của Riyadh bị phá hủy, thành phố sẽ phải sơ tán trong vòng một tuần. Ngày nay, khi lĩnh vực này cung cấp tới 3/4 lượng nước uống của Saudi Arabia, tầm quan trọng của nó đã vượt xa dầu mỏ.

Ngoài ra, khu vực xung đột còn nắm giữ vai trò then chốt trong xuất khẩu phân bón - mặt hàng chiếm tới 25% chi phí sản xuất nông nghiệp. Khoảng 1/4 sản lượng phân bón toàn cầu đi qua eo biển Hormuz hiện đang bị đe dọa. Tại Trung Đông, giá urê đã tăng 19% chỉ trong một tuần.

Tình trạng này lặp lại kịch bản tàn khốc khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra. Vào thời điểm đó, Nga sản xuất 25% nguyên liệu thô phân bón thế giới và đã hạn chế xuất khẩu, dẫn đến phản ứng dây chuyền khi hàng loạt quốc gia như Argentina, Ấn Độ và Indonesia ngừng xuất khẩu lương thực để bảo vệ nguồn cung trong nước.

Vũ khí hóa nhu cầu cơ bản và gánh nặng tài chính

Việc "vũ khí hóa" lương thực, nước và phân bón đang được thực hiện có hệ thống thông qua việc thao túng viện trợ và phá hủy cơ sở hạ tầng nông nghiệp. Điểm mới của các cuộc xung đột hiện đại là phạm vi ảnh hưởng toàn cầu nhằm thúc đẩy các mục tiêu địa chính trị.

Cuộc chiến cũng gây ra những hệ lụy tài chính thứ cấp nghiêm trọng. Chi phí quốc phòng tăng vọt đang bòn rút nguồn lực phát triển bền vững: Chỉ trong tuần đầu tiên của chiến tranh Iran, chi phí vượt quá 11,3 tỷ USD. Trước đó, chi tiêu quốc phòng châu Âu đã tăng từ 378 tỷ USD (2020) lên 693 tỷ USD (2024).

Dữ liệu từ Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) dự báo việc ưu tiên ngân sách cho quân sự sẽ khiến tài chính phát triển toàn cầu tổn thất từ 21 tỷ đến 32 tỷ USD mỗi năm cho đến năm 2030.

Tóm lại, cuộc xung đột Iran đang biến những nhu cầu sinh tồn cơ bản thành công cụ chiến tranh. Nếu không được giải quyết, sự kết hợp giữa cú sốc phân bón, biến đổi khí hậu và nợ công sẽ biến một cuộc đối đầu quân sự khu vực thành một cuộc khủng hoảng nhân đạo toàn cầu khó kiểm soát.

Cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran vẫn đang tiếp diễn bất chấp nỗ lực tìm kiếm giải pháp ngoại giao cho chiến sự Trung Đông.
Xung đột Trung Đông đã bước sang ngày thứ 26 hôm 25-3 khi các cuộc không kích và tấn công bằng tên lửa được ghi nhận tại Iran, Israel và trên khắp khu vực vùng Vịnh.

Một cuộc không kích ở phía Nam thủ đô Tehran đã khiến ít nhất 12 người thiệt mạng và 28 người bị thương, trong khi các vụ nổ khác ở phía Đông thủ đô Iran được cho là đã phá hủy một trường học và một số tòa nhà dân cư.

Quân đội Israel hôm 24-3 cảnh báo Iran đã phóng tên lửa về phía nước này và các hệ thống phòng thủ chống tên lửa đã được kích hoạt.

Thông tin trái chiều về đàm phán
Song song đó, Mỹ vừa phát tín hiệu leo thang quân sự, vừa để ngỏ khả năng đạt được một thỏa thuận.

Tổng thống Donald Trump cho biết các cuộc đàm phán với Iran đang diễn ra nhằm chấm dứt chiến tranh. Ông cũng tuyên bố Tehran đã đồng ý không bao giờ tìm kiếm vũ khí hạt nhân và úp mở về một "món quà" liên quan đến dầu mỏ, khí đốt và eo biển Hormuz.Truyền thông Mỹ đưa tin nước này đang lên kế hoạch điều động khoảng 3.000 binh sĩ thuộc Sư đoàn Lính dù 82 tinh nhuệ tới Trung Đông để hỗ trợ các chiến dịch chống lại Iran.

Theo truyền thông, Mỹ cũng đã gửi kế hoạch 15 điểm tới Iran về chấm dứt xung đột, được cho là do Tổng tư lệnh quân đội Pakistan Syed Asim Munir làm trung gian hỗ trợ.Theo kênh Al Jazeera, người dân Iran hoang mang trước những tuyên bố ngoại giao của Mỹ bởi các cuộc ném bom, phóng tên lửa vẫn đang diễn ra trên thực địa.

Nhà phân tích Negar Mortazavi nhận định Iran muốn kết thúc cuộc chiến theo các điều kiện riêng và đảm bảo xung đột không tái bùng phát.


Nỗ lực ngoại giao
Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif tuyên bố Islamabad sẵn sàng đăng cai các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt cuộc chiến của Mỹ và Israel với Iran.

Nhà ngoại giao hàng đầu Trung Quốc Vương Nghị đã nói với Iran rằng đàm phán luôn tốt hơn là giao tranh, trong khi Tổng thống Pháp Emmanuel Macron kêu gọi Tehran tham gia đàm phán với thiện chí.

Trong khi đó, Đại sứ Israel tại Liên hợp quốc Danny Danon nhấn mạnh Israel không tham gia các cuộc đàm phán Mỹ - Iran và các hoạt động quân sự sẽ tiếp tục cho đến khi năng lực hạt nhân và tên lửa của Iran bị xóa bỏ.

Hạn chế sử dụng nhiên liệu
Cuộc xung đột Trung Đông tiếp tục làm chao đảo thị trường năng lượng toàn cầu, đặc biệt là do sự gián đoạn lưu thông qua eo biển Hormuz.

Iran tuyên bố các "tàu thuyền không có thái độ thù địch" có thể di chuyển qua eo biển Hormuz, theo một thông cáo gửi Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO).

Theo nhà kinh tế học người Mỹ Steve Hanke, cuộc xung đột đã cản trở dòng chảy tự do của các mặt hàng thiết yếu từ vùng Vịnh, chẳng hạn như heli và phân bón.

Ông Ketan Joshi, nhà phân tích năng lượng độc lập, cho rằng các đề xuất hiện tại về việc người dân nên hạn chế sử dụng nhiên liệu hoặc làm việc tại nhà mới "chỉ là sự khởi đầu" và có thể trở thành các quy định bắt buộc. Chính phủ các nước cần phải khẩn trương giảm sự phụ thuộc ngắn hạn vào chuỗi cung ứng nhiên liệu hóa thạch toàn cầu.

SBS công bố ghi âm nội bộ cho thấy CEO công ty Anjeon Industry tại Daejeon - Hàn Quốc có phát ngôn gây phẫn nộ sau vụ cháy làm 14 người chết.
Ngày 25-3, đài truyền hình SBS (Hàn Quốc) công bố đoạn ghi âm độc quyền dài khoảng 6 phút ghi lại cuộc họp nội bộ tại nhà máy của Công ty Anjeon Industry ở Munpyeong-dong, quận Daedeok, TP Daejeon.

Đoạn băng cho thấy thái độ trái ngược hoàn toàn của ông Sohn Ju-hwan, Giám đốc điều hành (CEO) của công ty, so với những hình ảnh hối lỗi trước đó liên quan đến vụ hỏa hoạn thảm khốc tại TP Daejeon.Vụ cháy xảy ra tại nhà máy ở Munpyeong-dong vào ngày 20-3 khiến 14 người tử vong và 60 người bị thương. Các cơ quan chức năng đang điều tra nghi vấn về các cấu trúc xây dựng trái phép và sự quản lý yếu kém đối với các chất gây cháy như natri và dầu cắt gọt.

Đến ngày 22-3, ông Sohn Ju-hwan cùng khoảng 30 cán bộ nhân viên đã đến viếng tại bàn thờ chung ở tòa thị chính Daejeon. Tại đây, ông cúi đầu và rơi lệ khi bày tỏ sự hối tiếc với thân nhân các nạn nhân. Tuy nhiên, trong cuộc họp chiều ngày 24-3, ông Sohn lại sử dụng ngôn từ thô tục và tỏ ra tức giận với các báo cáo của truyền thông.

Trong băng ghi âm, khi có người nhắc đến việc phải đi gặp gia đình các nạn nhân, ông Sohn đã buông lời lăng mạ cùng câu: "Im đi đã. Gia đình nạn nhân hay cái gì đi nữa cũng mặc kệ!".

Bên cạnh việc xúc phạm thân nhân người quá cố, CEO của Anjeon Industry còn yêu cầu xác định danh tính nhân viên đã tiết lộ thông tin về hành vi bạo lực ngôn từ thường xuyên của ông tại nơi làm việc.

Ông Sohn nói: "Này, hãy nói cho tôi biết kẻ nào đã gặp phóng viên. Tin tức nói rằng giám đốc quát tháo cấp dưới nhưng công ty lại không hề có lời giải thích nào cả".


Đoạn ghi âm cũng cho thấy ông Sohn bác bỏ các nghi vấn về việc quản lý lỏng lẻo dầu cắt gọt và sự tồn tại của các khu vực nghỉ ngơi không phép. Ông cho rằng những cáo buộc này là "sự hiểu lầm" và chỉ trích các cấp dưới vì không ngăn chặn được các luồng thông tin bất lợi.Theo tờ Korea Times, ông Hwang Byung-geun, đại diện công đoàn công ty, cáo buộc ban quản lý đã phớt lờ nhiều cảnh báo về nguy cơ hỏa hoạn trước khi thảm kịch xảy ra.

Hiện tại, công tác khám nghiệm hiện trường vẫn đang gặp khó khăn do cấu trúc nhà máy có nguy cơ sụp đổ cao.

Một chuyến bay của hãng hàng không JetBlue tại Mỹ đã buộc phải quay đầu khẩn cấp chỉ ít phút sau khi cất cánh, sau khi va chạm với một con chó sói đồng cỏ trên đường băng. Sự việc khiến nhiều hành khách bất ngờ khi nghe thông báo từ tổ bay.Chuyến bay mang số hiệu 1129 khởi hành từ sân bay T.F. Green vào sáng 24/3, dự kiến hạ cánh tại sân bay JFK ở New York. Tuy nhiên, sự cố đã xảy ra ngay trong quá trình cất cánh, khi máy bay va chạm với một con chó sói xuất hiện trên đường băng.

Dù máy bay vẫn tiếp tục bay lên sau cú va chạm, tổ bay đã nhanh chóng đưa ra quyết định quay đầu để đảm bảo an toàn. Chỉ khoảng 15 phút sau khi rời khỏi mặt đất, máy bay đã quay trở lại sân bay xuất phát.

Một hành khách trên chuyến bay, Erin Drozda, cho biết cô nghe thấy một tiếng va đập mạnh ngay thời điểm máy bay rời đường băng. Âm thanh bất thường này khiến nhiều người chú ý, nhưng ban đầu chưa rõ nguyên nhân.Khi máy bay đã ở trên không khoảng 10 đến 15 phút, cơ trưởng thông báo rằng phương tiện đã va phải một con chó sói đồng cỏ và cần quay lại điểm xuất phát. Theo lời hành khách, nhiều người ban đầu nghĩ đây chỉ là một lời nói đùa vì tình huống này rất hiếm khi xảy ra.

Máy bay sau đó hạ cánh an toàn tại sân bay T.F. Green. Ngay khi tiếp đất, các đội cứu hộ đã có mặt sẵn trên đường băng để hỗ trợ. Nhân viên kỹ thuật tiến hành kiểm tra phần mũi máy bay nhằm đánh giá mức độ ảnh hưởng của cú va chạm.

Toàn bộ hành khách được yêu cầu rời khỏi khoang để phục vụ công tác kiểm tra toàn diện. Quá trình này được thực hiện theo quy trình an toàn nhằm đảm bảo không có rủi ro trước khi chuyến bay tiếp tục hành trình.

Sau khoảng 30 phút chờ đợi tại nhà ga, hành khách được thông báo rằng máy bay không gặp vấn đề nghiêm trọng. Phương tiện đủ điều kiện để tiếp tục chuyến bay theo kế hoạch.

Chuyến bay sau đó cất cánh trở lại vào khoảng hơn 8h30 và hạ cánh an toàn tại sân bay JFK lúc 9h06 theo giờ địa phương.

Sự cố đã khiến một số hành khách bị lỡ chuyến bay nối chuyến. Erin Drozda cho biết cô không kịp chuyến bay tiếp theo đến Costa Rica. Tuy nhiên, hãng hàng không đã hỗ trợ cô đổi sang chuyến bay khác vào ngày hôm sau.

Đại diện sân bay T.F. Green cho biết sự việc không ảnh hưởng đến các chuyến bay khác trong khu vực. Hoạt động khai thác tại sân bay vẫn diễn ra bình thường sau khi sự cố được xử lý.

Trong khi đó, hãng JetBlue khẳng định quyết định quay đầu được đưa ra nhằm đảm bảo an toàn tối đa cho hành khách và phi hành đoàn. Động thái này được thực hiện ngay sau khi có báo cáo về việc va chạm với động vật hoang dã trong quá trình cất cánh.

Hãng cũng cho biết chuyến bay đã hạ cánh an toàn và không có hành khách hay thành viên phi hành đoàn nào bị thương trong sự cố.

Vụ Iran phóng tên lửa vào Diego Garcia cho thấy khả năng tấn công tầm xa 4.000 km, đồng thời đặt các căn cứ quân sự của Anh tại Trung Đông vào tình trạng báo động.

Việc Iran phóng tên lửa đạn đạo nhằm vào căn cứ Diego Garcia đã làm dấy lên những lo ngại mới về an ninh đối với mạng lưới quân sự của Anh. Động thái này diễn ra sau khi London cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ của mình để hỗ trợ các chiến dịch quân sự, khiến Tehran cảnh báo rằng các cơ sở này có thể trở thành mục tiêu đáp trả hợp pháp.

Chi tiết vụ tấn công tên lửa vào Diego Garcia
Theo các nguồn tin quốc tế, Iran đã phóng hai tên lửa đạn đạo tầm trung (MRBM) hướng tới đảo Diego Garcia tại Ấn Độ Dương. Đây là cơ sở chiến lược quan trọng do Mỹ và Anh cùng vận hành, đóng vai trò là trung tâm hậu cần cho các hoạt động hải quân và không quân tầm xa.

Trong số hai tên lửa được phóng đi, một quả bị lỗi kỹ thuật trên không, quả còn lại đã bị hệ thống phòng thủ tên lửa SM-3 đánh chặn thành công. Dù không gây thiệt hại về người và tài sản, vụ việc chứng minh Iran có khả năng đe dọa các mục tiêu ở khoảng cách lên tới 4.000 km. Điều này khiến giới chuyên gia quân sự bắt đầu xem xét lại mức độ an toàn của các căn cứ Anh hỗ trợ cho Mỹ.

Vai trò chiến lược của các căn cứ không quân Anh
Một trong những cơ sở quan trọng nhất tại châu Âu là căn cứ không quân RAF Fairford tại Gloucestershire. Sau khi được Anh cấp phép, đây trở thành điểm xuất phát của các phi đội máy bay ném bom chiến lược như B-1B Lancer và B-52H Stratofortress. Việc triển khai từ đây giúp rút ngắn thời gian bay tới Trung Đông, tăng hiệu suất tác chiến đáng kể.

Tại khu vực Trung Đông, các quan chức Anh nhấn mạnh việc cho phép sử dụng căn cứ chỉ nhằm mục đích hỗ trợ tự vệ tập thể. Mục tiêu chính là đảm bảo ổn định khu vực và bảo vệ tuyến vận tải năng lượng huyết mạch qua eo biển Hormuz.

Sự hiện diện quân sự của Anh tại Trung Đông
Anh duy trì một mạng lưới căn cứ dày đặc tại các vị trí chiến lược để phục vụ hậu cần và an ninh hàng hải. Tại Bahrain, căn cứ HMS Jufair hỗ trợ các tàu chiến Hải quân Hoàng gia và nhiệm vụ rà phá thủy lôi với khoảng 500 nhân sự. Tại Oman, Anh thiết lập Cơ sở Hỗ trợ Hậu cần Liên hợp tại cảng Duqm, nơi có thể tiếp nhận các tàu sân bay và tàu chiến cỡ lớn.

Đáng chú ý, căn cứ không quân Al Minhad tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đã được nâng cấp thành một trung tâm quân sự thường trực của Anh từ năm 2024. Đây là mắt xích quan trọng trong việc duy trì khả năng phản ứng nhanh của Không quân Hoàng gia (RAF) tại khu vực.

Các mục tiêu tiềm năng trong kịch bản leo thang
Ngoài các căn cứ tại vùng Vịnh, RAF Akrotiri tại đảo Síp được coi là một trung tâm hoạt động trọng yếu. Đây là nơi triển khai các dòng tiêm kích hiện đại nhất như F-35 và Typhoon. Cùng với căn cứ Dhekelia, Akrotiri đóng vai trò là bàn đạp cho các chiến dịch không quân của phương Tây tại Trung Đông.

Dù cho đến nay chưa có căn cứ nào của Anh bị tấn công trực tiếp bằng tên lửa hay UAV, nhưng vụ việc tại Diego Garcia là một tín hiệu cảnh báo rõ rệt. Nếu xung đột tiếp tục gia tăng, các cơ sở hỗ trợ chiến dịch quân sự này có thể sẽ nằm trong danh sách mục tiêu ưu tiên của Tehran, làm dấy lên lo ngại về một vòng xoáy căng thẳng mới lan rộng khắp Ấn Độ Dương và Địa Trung Hải.

Một quan chức cấp cao Iran tuyên bố Tehran đã huấn luyện lực lượng trong hơn 2 thập niên để đối phó với Mỹ.
Ông Ali Akbar Ahmadian - phát ngôn viên của Lãnh tụ Tối cao trong Hội đồng Quốc phòng Iran - khẳng định Iran đã huấn luyện về chiến tranh bất đối xứng suốt 2 thập niên để ứng phó với quân đội Mỹ. "Chúng tôi chỉ có một thông điệp dành cho binh lính Mỹ: Tiến lại gần hơn đi" - ông viết trên mạng xã hội.

Thông tin này được đưa ra trong bối cảnh Wall Street Journal đưa tin Lầu Năm Góc dự kiến công bố việc triển khai một lữ đoàn chiến đấu gồm 3.000 quân đến Trung Đông. Sư đoàn dù 82 của quân đội Mỹ là lực lượng phản ứng nhanh có khả năng triển khai trong vòng 18 giờ. Hiện chưa rõ khi nào điều động hoặc nhiệm vụ của họ là gì.Trong khi đó, Bộ Chỉ huy thống nhất thuộc Lực lượng vũ trang Iran từ chối đàm phán trước thông tin Washington đã gửi một bản kế hoạch 15 điểm cho Tehran.

"Ông (Donald Trump) đã đấu tranh nội tâm đến mức tự đàm phán với chính mình rồi hay sao? Những người như chúng tôi không bao giờ có thể hòa hợp với những người như các vị. Như chúng tôi vẫn luôn nói, không ai trong tình thế của chúng tôi mà lại đi thỏa thuận với các vị. Không phải bây giờ và cũng không bao giờ" - phát ngôn viên Ebrahim Zolfaqari nói.Trước đây, giới lãnh đạo Iran từng tuyên bố không thể nói chuyện với Mỹ vì Washington đã hai lần tấn công nước này giữa lúc đàm phán cấp cao trong hai năm qua.

Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nói Tehran "có trải nghiệm rất tồi tệ với nền ngoại giao của Mỹ". Ông nói thêm hiện Tehran không đối thoại hay thảo luận gì với Washington vì lực lượng vũ trang Iran đang tập trung bảo vệ đất nước.


Ông Baghaei nói nhiều quốc gia đã liên hệ với Iran, đề nghị làm trung gian hòa giải với Mỹ. "Chúng tôi đã phản hồi. Thông điệp của chúng tôi rất rõ ràng. Chúng tôi tiếp tục tự vệ" - ông khẳng định.

Ông Baghaei nói thêm việc Mỹ tuyên bố muốn đàm phán là không đáng tin cậy.

"Hãy nhìn vào sự thật. Iran liên tục bị Mỹ và Israel ném bom và tấn công bằng tên lửa. Vì vậy, tuyên bố về ngoại giao và hòa giải của họ không đáng tin cậy. Họ bắt đầu cuộc chiến này và họ đang tiếp tục tập kích Iran" - ông nói.

Ngày 25/3, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) cho biết, cơ quan này “sẵn sàng hành động” để triển khai thêm các đợt xả dầu từ kho dự trữ “nếu và khi cần thiết”.Giám đốc điều hành Fatih Birol đưa ra phát biểu trên tại Tokyo, sau khi Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đề nghị IEA “chuẩn bị triển khai thêm một đợt xả dầu trong trường hợp tình hình chiến sự tại Trung Đông kéo dài”.

Trước đó trong tháng này, IEA thông báo các nước thành viên sẽ giải phóng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ nhằm giảm thiểu tác động của xung đột Trung Đông. Đây cũng là đợt xả kho lớn nhất từ trước đến nay.

Tuy nhiên, ông Birol nhấn mạnh lượng dự trữ vẫn còn dồi dào. Ông cho biết: “Khoảng 80% lượng dự trữ của chúng tôi vẫn còn. 400 triệu thùng chỉ tương đương 20% tổng dự trữ”, đồng thời bày tỏ hy vọng sẽ không cần đến các biện pháp bổ sung.

Ông cũng cảnh báo thế giới đang đối mặt với mối đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh năng lượng, song IEA sẵn sàng thực hiện vai trò cốt lõi là “người bảo vệ an ninh năng lượng toàn cầu”.

Nhật Bản hiện phụ thuộc khoảng 95% nguồn dầu nhập khẩu từ Trung Đông. Tuần trước, nước này đã bắt đầu giải phóng lượng dầu dự trữ của khu vực tư nhân tương đương 15 ngày tiêu thụ và dự kiến từ ngày 26/3 sẽ bắt đầu sử dụng đến kho dự trữ của chính phủ.Tokyo cũng có kế hoạch xả thêm dầu từ các kho dự trữ chung do các quốc gia sản xuất nắm giữ tại Nhật Bản vào cuối tháng. Theo Hiệp hội Dầu khí Nhật Bản, các kho dự trữ chung này thuộc sở hữu của Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Kuwait.

Trong điều kiện bình thường, lượng dầu này được sử dụng cho mục đích thương mại, nhưng trong tình huống khẩn cấp, các công ty dầu khí Nhật Bản có quyền ưu tiên mua.

Liên quan tình hình xung đột thực địa, ông Birol cho biết ít nhất 40 cơ sở năng lượng quan trọng tại 9 quốc gia Trung Đông đã bị “hư hại nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng”, làm dấy lên nguy cơ giá dầu duy trì ở mức cao trong thời gian dài, ngay cả khi xung đột sớm kết thúc.

Các thiệt hại tại mỏ dầu, nhà máy lọc dầu và đường ống sẽ cần thời gian dài để khắc phục, trong bối cảnh hạ tầng năng lượng có tính phức tạp cao và việc triển khai sửa chữa phụ thuộc vào điều kiện an ninh.

Ngoài dầu khí, gián đoạn còn lan sang nhiều lĩnh vực quan trọng khác như hóa dầu, phân bón, lưu huỳnh và heli, có thể gây hệ lụy nghiêm trọng đối với kinh tế toàn cầu.

Giá dầu đã hạ nhiệt xuống dưới 100 USD/thùng trong phiên đầu tuần sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ra lệnh tạm hoãn kế hoạch tấn công các nhà máy điện của Iran trong 5 ngày, sau các cuộc trao đổi được mô tả là “mang tính xây dựng” với Tehran.Đến khoảng 16 giờ ngày 25/3 theo giờ Việt Nam, giá dầu Brent dao động quanh mức 98,36 USD/thùng, có thời điểm chạm mức thấp 97,57 USD/thùng, trong khi dầu WTI ở mức 87,40 USD/ thùng, sau khi có lúc xuống 86,72 USD/thùng.

Theo giới phân tích, kỳ vọng về ngừng bắn đã tăng lên, kéo theo hoạt động chốt lời trên thị trường, song triển vọng vẫn chưa rõ ràng do chưa chắc các cuộc đàm phán sẽ thành công.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington đang đạt tiến triển trong đàm phán chấm dứt xung đột với Iran. Một nguồn tin xác nhận Mỹ đã gửi đề xuất dàn xếp gồm 15 điểm, trong đó có việc dỡ bỏ chương trình hạt nhân của Iran, chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm và mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia vẫn hoài nghi về tiến triển của đàm phán, cho rằng thị trường sẽ tiếp tục biến động.

Xung đột đã khiến hoạt động vận chuyển dầu và khí tự nhiên hóa lỏng qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí toàn cầu - gần như đình trệ, gây ra một trong những gián đoạn nguồn cung lớn nhất từ trước tới nay.

Dù Iran cho biết các tàu “không thù địch” có thể đi qua eo biển nếu phối hợp với cơ quan chức năng nước này, các cuộc không kích giữa Mỹ, Israel và Iran vẫn tiếp diễn, trong khi Washington được cho là đang chuẩn bị điều thêm binh sĩ tới khu vực.

Để bù đắp gián đoạn tại Hormuz, xuất khẩu dầu từ cảng Yanbu trên Biển Đỏ của Saudi Arabia đã tăng lên gần 4 triệu thùng/ngày trong tuần qua. Tại Mỹ, tồn kho dầu thô, xăng và các sản phẩm chưng cất đều tăng trong tuần trước theo số liệu của Viện Dầu mỏ Mỹ (API).