Lý Minh (45 tuổi), sống tại Trung Quốc, là một lập trình viên làm việc trong lĩnh vực công nghệ thông tin. Do đặc thù công việc bận rộn, anh thường lựa chọn cách mua sắm thực phẩm với số lượng lớn để tiết kiệm thời gian.

Vào mỗi dịp cuối tuần, Lý Minh thường mua nhiều đồ ăn rồi bảo quản trong tủ lạnh để sử dụng dần trong những ngày tiếp theo, thậm chí kéo dài hơn một tuần. Thói quen tích trữ này giúp anh hạn chế việc đi chợ thường xuyên, nhưng cũng khiến phần lớn bữa ăn hằng ngày đều là thực phẩm đã được bảo quản trong thời gian dài.

Tháng 10/2023, Lý Minh bắt đầu nhận thấy một số dấu hiệu bất thường ở đường tiêu hóa. Thói quen đi tiêu thay đổi rõ rệt khi anh xuất hiện tình trạng tiêu chảy và táo bón xen kẽ, đôi khi trong phân có vệt máu đỏ sẫm. Ban đầu, anh cho rằng đây chỉ là rối loạn tiêu hóa thông thường do áp lực công việc nên không quá chú ý.

Tuy nhiên, vài tuần sau đó, các triệu chứng không những không giảm mà còn trở nên rõ rệt hơn. Lý Minh thường xuyên xuất hiện các cơn đau âm ỉ ở vùng bụng, vị trí đau không cố định. Có lúc cơn đau xuất hiện ở vùng bụng dưới bên phải, khi khác lại lan lên vùng bụng trên bên trái. Cùng thời gian này, anh nhận thấy cân nặng giảm nhanh dù không thực hiện chế độ ăn kiêng nào.

Trong khoảng hai tháng, Lý Minh sụt gần 10 kg và thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, cơ thể thiếu năng lượng dù vẫn duy trì thời gian nghỉ ngơi bình thường. Trước những biểu hiện ngày càng rõ rệt, đầu năm 2024 theo lời khuyên của gia đình, anh đã đến khám tại khoa tiêu hóa của một bệnh viện.

Sau khi hỏi về triệu chứng và thói quen sinh hoạt, bác sĩ nhận thấy những dấu hiệu như thay đổi thói quen đại tiện, xuất hiện máu trong phân, đau bụng kéo dài và sụt cân không rõ nguyên nhân cần được kiểm tra chuyên sâu. Bệnh nhân được chỉ định thực hiện xét nghiệm máu ẩn trong phân và nội soi đại tràng.

Kết quả xét nghiệm của anh cho phản ứng dương tính, cho thấy có dấu hiệu xuất huyết trong đường tiêu hóa.Sau khi tiến hành nội soi đại tràng, bác sĩ phát hiện một polyp tại đại tràng lên với đường kính khoảng 1,5 cm, bề mặt không đều nên đã lấy mẫu mô để sinh thiết.

Khoảng một tuần sau, kết quả giải phẫu bệnh cho thấy đây là tân sinh nội biểu mô độ cao - một dạng tổn thương được xem là giai đoạn sớm của quá trình hình thành ung thư đại trực tràng. Các bác sĩ cho biết nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời, những tổn thương kiểu này có thể tiến triển nhanh theo thời gian.

Theo các bác sĩ, một trong những yếu tố có thể liên quan đến tình trạng này là thói quen sử dụng thực phẩm đã được bảo quản lâu ngày trong tủ lạnh. Bác sĩ cảnh báo đây là thói quen tiềm ẩn rủi ro mà nhiều gia đình vẫn đang làm, có thể làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh lý đường tiêu hóa nếu kéo dài.

Một số loại thực phẩm như thịt để lâu ngày, hải sản rã đông nhiều lần, rau củ hoặc trái cây bắt đầu hư hỏng có thể phát sinh các hợp chất không có lợi cho sức khỏe nếu bảo quản không đúng cách. Trong một số trường hợp, việc lưu trữ quá lâu cũng tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển hoặc hình thành các chất như nitrit hoặc độc tố nấm mốc.

Việc tiêu thụ thực phẩm bảo quản lâu ngày trong thời gian dài có thể gây kích thích niêm mạc đường ruột và làm tăng nguy cơ xuất hiện các tổn thương ở niêm mạc đại tràng. Sau khi được chẩn đoán, Lý Minh được chỉ định cắt bỏ polyp qua nội soi nhằm loại bỏ tổn thương và hạn chế nguy cơ tiến triển thành ung thư.

Sau can thiệp, anh được khuyến nghị điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt. Theo đó, anh hạn chế sử dụng thực phẩm đã bảo quản lâu trong tủ lạnh, ưu tiên các nguyên liệu tươi, tăng cường rau xanh, trái cây và các loại ngũ cốc nguyên hạt, đồng thời giảm các món nướng, thực phẩm chế biến sẵn và đồ muối chua.

Khoảng hai tuần sau khi điều chỉnh chế độ sinh hoạt, các triệu chứng đau bụng của Lý Minh giảm rõ rệt, thói quen đại tiện trở lại bình thường và không còn xuất hiện máu trong phân. Một tháng sau, cân nặng của anh ổn định và tình trạng mệt mỏi cũng được cải thiện đáng kể. Kết quả tái khám sau đó cho thấy niêm mạc đại tràng hồi phục tốt và không phát hiện thêm tổn thương mới.

Trường hợp của Lý Minh cho thấy những thay đổi bất thường ở đường tiêu hóa như thay đổi thói quen đi tiêu, xuất hiện máu trong phân hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân cần được kiểm tra y tế sớm. Đồng thời, việc bảo quản và sử dụng thực phẩm đúng cách cũng là yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh lý đường tiêu hóa.

Trong ẩm thực Việt Nam, thịt má heo (còn gọi là nọng heo hoặc nạc nọng) là phần thịt được nhiều người yêu thích. Đây là phần nằm ở hai bên má và vùng cổ của con heo, nổi bật với kết cấu nạc xen lẫn những vân mỡ mỏng, tạo nên độ mềm, giòn và béo đặc trưng.

Chính nhờ sự kết hợp giữa nạc và mỡ này mà khi chế biến, má heo thường có hương vị ngọt tự nhiên, mềm mọng nhưng không quá khô, rất phù hợp cho các món như nướng, chiên giòn, kho hoặc hấp. Không ít người coi đây là phần thịt ngon “bậc nhất” của con heo.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn dinh dưỡng và an toàn thực phẩm, các chuyên gia cho rằng không nên ăn quá nhiều loại thịt này. Bởi phía sau hương vị hấp dẫn của má heo có thể tồn tại một số rủi ro đối với sức khỏe nếu tiêu thụ thường xuyên trong thời gian dài.

Dưới đây là 3 lý do khiến nhiều chuyên gia khuyến cáo nên ăn má heo ở mức vừa phải.
1. Vị trí thịt gần nhiều hạch và tuyến của cơ thể động vật

Má heo nằm ở khu vực đầu và cổ - nơi tập trung khá nhiều hạch bạch huyết và các tuyến của cơ thể động vật. Những cơ quan này đóng vai trò quan trọng trong hệ miễn dịch của con heo, giúp lọc vi khuẩn, virus và các chất lạ xâm nhập vào cơ thể.

Chính vì vậy, trong quá trình sinh trưởng của vật nuôi, các hạch và tuyến này có thể tích tụ một số chất chuyển hóa hoặc vi sinh vật. Nếu khâu kiểm soát giết mổ và vệ sinh thực phẩm không đảm bảo, nguy cơ tồn dư các tạp chất sinh học trong thực phẩm là điều có thể xảy ra.

Dù việc nấu chín ở nhiệt độ cao có thể tiêu diệt phần lớn vi khuẩn, nhưng không phải mọi chất sinh học đều bị loại bỏ hoàn toàn. Khi ăn thường xuyên trong thời gian dài, cơ thể sẽ phải tăng cường quá trình chuyển hóa và đào thải các chất này.

Điều đó có thể khiến gan và thận phải hoạt động nhiều hơn, đặc biệt ở những người có hệ tiêu hóa yếu hoặc đang mắc các bệnh lý chuyển hóa.

2. Hàm lượng chất béo và cholesterol khá cao

Một trong những yếu tố khiến má heo có hương vị hấp dẫn chính là lượng mỡ xen kẽ trong thớ thịt khá nhiều. So với nhiều phần thịt khác của con heo như thăn hoặc nạc vai, má heo thường có tỷ lệ chất béo cao hơn.

Trong đó, một phần đáng kể là axit béo bão hòa – loại chất béo được cho là có liên quan đến việc làm tăng cholesterol trong máu.

Khi tiêu thụ quá nhiều chất béo bão hòa, lượng cholesterol xấu (LDL) và triglyceride trong máu có thể tăng lên. Theo thời gian, điều này có thể góp phần làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch như: Tăng huyết áp; Rối loạn mỡ máu; Xơ vữa động mạch; Bệnh mạch vành,...

PGS.TS Nguyễn Thị Lâm - nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia - từng khuyến cáo trên Báo Sức khỏe & Đời sống rằng việc tiêu thụ quá nhiều mỡ động vật và thịt đỏ có thể làm tăng nguy cơ rối loạn mỡ máu và bệnh tim mạch. Do đó, người dân nên hạn chế các thực phẩm giàu chất béo bão hòa, đặc biệt là mỡ và nội tạng động vật, đồng thời xây dựng khẩu phần ăn cân đối hơn.

Điều này cũng có nghĩa là các phần thịt nhiều mỡ như má heo không nên ăn quá thường xuyên, đặc biệt với người có tiền sử rối loạn mỡ máu hoặc bệnh tim.

3. Dễ nhiễm vi khuẩn nếu bảo quản hoặc chế biến không đúng cách

Một đặc điểm khác của má heo là thớ cơ mịn và hàm lượng nước tương đối cao, nhờ vậy khi chế biến thịt thường mềm và mọng.

Tuy nhiên, chính đặc điểm này cũng khiến loại thịt này dễ trở thành môi trường cho vi khuẩn phát triển nếu không được bảo quản đúng cách.

Trong thịt sống có thể tồn tại một số vi khuẩn gây bệnh phổ biến như Salmonella hoặc E. coli. Nếu thịt không được làm sạch kỹ hoặc nấu chưa chín hoàn toàn, người ăn có thể gặp các triệu chứng ngộ độc thực phẩm như: Đau bụng; Tiêu chảy; Buồn nôn; Nôn mửa; Rối loạn tiêu hóa,...

Những nhóm người có hệ miễn dịch yếu như trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người đang mắc bệnh mạn tính thường dễ bị ảnh hưởng nặng hơn.

Do đó, khâu lựa chọn thực phẩm và chế biến đóng vai trò rất quan trọng khi sử dụng các phần thịt nhiều mỡ như má heo.

Thực tế, má heo không phải là thực phẩm “cấm ăn”. Nếu được chọn mua từ nguồn đảm bảo và sử dụng với lượng hợp lý, đây vẫn có thể là một món ăn ngon trong thực đơn.

Ăn má heo thế nào để giảm rủi ro cho sức khỏe?

- Chọn mua thịt ở cơ sở uy tín, có kiểm dịch rõ ràng

- Làm sạch kỹ trước khi chế biến

- Nấu chín hoàn toàn, tránh ăn tái

- Không nên ăn quá thường xuyên

- Hạn chế các món chiên, nướng nhiều dầu mỡ

Bên cạnh đó, khẩu phần ăn hằng ngày nên cân đối giữa thịt, cá, rau xanh và trái cây, nhằm đảm bảo đủ dinh dưỡng nhưng không làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính.

Vì vậy, thay vì ăn thường xuyên hoặc với lượng lớn, các chuyên gia khuyến cáo nên tiêu thụ ở mức vừa phải, lựa chọn nguồn thực phẩm an toàn và chế biến đúng cách. Điều này giúp bạn vẫn có thể thưởng thức món ăn yêu thích mà không gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe lâu dài

Thực tế, từ sau tuổi 40, cơ thể phụ nữ bắt đầu có nhiều thay đổi về hormone và chuyển hóa. Điều này khiến mỡ máu có thể tăng lên ngay cả khi thói quen ăn uống vẫn giống như trước.

"Tôi ăn uống khá lành mạnh nhưng mỡ máu vẫn tăng"

Chị Hạnh (42 tuổi, Hà Nội) cho biết chị khá chú ý đến chế độ ăn uống. Bữa cơm gia đình thường ít đồ chiên rán, nhiều rau xanh và cá. Thế nhưng trong lần khám sức khỏe gần đây, chị vẫn bất ngờ khi bác sĩ thông báo cholesterol toàn phần tăng cao hơn mức bình thường.

"Ban đầu tôi nghĩ chắc do mình ăn uống chưa hợp lý. Nhưng bác sĩ giải thích rằng ở tuổi này, cơ thể phụ nữ bắt đầu có những thay đổi khiến mỡ máu dễ tăng hơn" , chị kể.

Câu chuyện như của chị Hạnh không hiếm gặp. Nhiều phụ nữ ngoài 40 cảm thấy khó hiểu khi các chỉ số mỡ máu thay đổi dù họ vẫn duy trì chế độ ăn tương đối lành mạnh.
Hormone thay đổi là một nguyên nhân quan trọng

Theo các chuyên gia, một trong những yếu tố lớn nhất ảnh hưởng đến mỡ máu ở phụ nữ trung niên là sự thay đổi nội tiết tố.

Hormone estrogen có vai trò nhất định trong việc điều hòa chuyển hóa chất béo trong cơ thể. Khi phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh, lượng hormone này bắt đầu giảm dần, kéo theo sự thay đổi trong cách cơ thể xử lý cholesterol.

Theo thông tin từ Mayo Clinic, estrogen giúp duy trì mức cholesterol "tốt" (HDL) và hỗ trợ kiểm soát cholesterol "xấu" (LDL). Khi estrogen giảm, LDL có xu hướng tăng lên, trong khi HDL có thể giảm.

Chính vì vậy, ngay cả khi chế độ ăn không thay đổi nhiều, các chỉ số mỡ máu vẫn có thể biến động theo tuổi.

Chuyển hóa chậm lại sau tuổi 40

Ngoài yếu tố nội tiết, tốc độ chuyển hóa của cơ thể cũng thay đổi theo thời gian.

Theo Harvard Health Publishing, sau tuổi 30 cơ thể bắt đầu mất dần khối cơ. Quá trình này khiến mức tiêu hao năng lượng giảm, từ đó ảnh hưởng đến việc chuyển hóa chất béo.

Khi khối cơ giảm và chuyển hóa chậm lại, cơ thể có xu hướng tích tụ mỡ nội tạng dễ hơn, khó kiểm soát cân nặng hơn, dễ tăng cholesterol hơn trước...

Điều này giải thích vì sao nhiều phụ nữ cảm thấy rằng chỉ vài năm sau tuổi 40, cơ thể bắt đầu "phản ứng khác" với chế độ ăn uống.
Ít vận động hơn mà nhiều người không nhận ra

Một yếu tố khác thường bị bỏ qua là mức độ vận động trong cuộc sống hàng ngày.

Ở độ tuổi 40-45, nhiều phụ nữ bận rộn với công việc và gia đình, thời gian dành cho hoạt động thể chất giảm dần. Ngay cả khi chế độ ăn vẫn giữ nguyên, việc vận động ít hơn cũng có thể khiến quá trình chuyển hóa chất béo bị ảnh hưởng.

Các nghiên cứu về sức khỏe tim mạch cho thấy hoạt động thể chất thường xuyên giúp tăng cholesterol "tốt" (HDL) và hỗ trợ kiểm soát mỡ máu.

Không phải ai ăn uống điều độ cũng tránh được mỡ máu

Một điều quan trọng là cholesterol không chỉ phụ thuộc vào chế độ ăn. Các yếu tố khác như: Tuổi tác, nội tiết, di truyền, mức độ vận động, stress kéo dài, đều có thể ảnh hưởng đến các chỉ số mỡ máu.

Vì vậy, nhiều phụ nữ dù ăn uống khá lành mạnh vẫn có thể gặp tình trạng cholesterol tăng nhẹ khi bước vào tuổi trung niên.
Phụ nữ 40+ nên làm gì để kiểm soát cholesterol?

Các chuyên gia khuyến nghị phụ nữ sau 40 nên chú ý hơn đến việc chăm sóc sức khỏe tim mạch.

Một số thói quen có thể giúp hỗ trợ kiểm soát mỡ máu gồm:

Duy trì vận động ít nhất 30 phút mỗi ngày

Ăn nhiều rau xanh, trái cây và chất xơ

Hạn chế thực phẩm nhiều chất béo bão hòa

Ngủ đủ giấc và giảm căng thẳng

Kiểm tra sức khỏe định kỳ

Ngoài ra, một số người lựa chọn các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng hỗ trợ tim mạch hoặc chuyển hóa lipid, tuy nhiên việc sử dụng nên tham khảo ý kiến bác sĩ để phù hợp với tình trạng sức khỏe.

Hiểu cơ thể để chăm sóc tốt hơn sau tuổi 40

Tuổi 40 đánh dấu nhiều thay đổi quan trọng trong cơ thể phụ nữ. Những biến động về hormone và chuyển hóa có thể ảnh hưởng đến nhiều chỉ số sức khỏe, trong đó có cholesterol.

Việc hiểu rõ những thay đổi này không phải để lo lắng, mà để mỗi người chủ động chăm sóc bản thân tốt hơn trong giai đoạn mới của cuộc đời.

Bởi đôi khi, việc cholesterol tăng lên không phải vì chúng ta ăn uống kém lành mạnh. Đó có thể đơn giản là cách cơ thể đang thích nghi với sự thay đổi của tuổi tác.

Gan nắm giữ nhiều vai trò quan trọng để duy trì sức khỏe con người, gồm cả chức năng nội tiết và ngoại tiết. Ví dụ như chức năng chống độc, giải độc, chuyển hóa, dự trữ (máu, glucid, vitamin) và tạo mật… Tuy nhiên, cơ quan này lại rất dễ tổn thương, hình thành bệnh tật trong âm thầm từ những thói quen rất nhỏ hàng ngày, bao gồm cả ăn uống.

Trường hợp của anh Hứa (Thượng Hải, Trung Quốc) chính là một trong những ví dụ điển hình. Anh luôn tự hào vì đã 40 tuổi nhưng chưa từng động đến một giọt rượu bia, luôn tự nấu ăn ở nhà. Thế nhưng, đi khám vì vàng da, mệt mỏi, đau tức vùng sườn lại "lộ" ra ung thư gan. Bác sĩ hỏi kỹ hơn về lối sống mới biết, anh cực mê đồ ngọt và món chiên rán. Nấu món gì cũng bỏ nhiều đường, thích nhất là thịt chiên ngập dầu. Cứ như vậy nhiều năm, gan đổ bệnh nặng mà không hề hay biết.

Bác sĩ điều trị của anh Hứa nhắc nhở, uống nhiều bia rượu luôn là thói xấu đầu tiên được nhắc đến trong chế độ ăn uống gây hại cho gan. Nhưng ngay trong bếp cũng có một số gia vị khi ăn quá nhiều khiến gan tổn thương, mắc bệnh mà ít người biết đến như:
1. Dầu ăn

Việc tiêu thụ quá nhiều chất béo khiến gan phải làm việc quá tải, dễ dẫn đến tình trạng tích tụ mỡ và viêm nhiễm kéo dài. Đặc biệt, các loại dầu để lâu bị oxy hóa hoặc dầu tái sử dụng nhiều lần sẽ sản sinh ra các độc tố nguy hiểm, trực tiếp phá hủy tế bào gan và làm tăng nguy cơ ung thư.

Để bảo vệ sức khỏe, nên hạn chế tối đa các món chiên rán và tuyệt đối không dùng lại dầu đã qua nhiệt. Mỗi người trưởng thành chỉ nên tiêu thụ khoảng 20g đến 25g dầu ăn mỗi ngày, ưu tiên các loại chất béo chưa bão hòa từ thực vật thay vì mỡ động vật. Việc bảo quản dầu ăn đúng cách trong thời gian ngắn sau khi mở nắp giúp ngăn chặn sự biến chất của thực phẩm, đảm bảo hệ thống chuyển hóa luôn hoạt động ổn định.

2. Đường

Tiêu thụ quá mức chất ngọt là nguyên nhân hàng đầu gây ra bệnh gan nhiễm mỡ không do bia rượu và các tình trạng viêm nhiễm nội tạng. Lượng đường dư thừa thường được lưu trữ dưới dạng chất béo, làm thay đổi cấu trúc gan và thúc đẩy các nguy cơ biến chứng nghiêm trọng.

Không chỉ đường gia vị, các loại đồ uống hay thực phẩm quá ngọt cũng khiến cơ thể dễ béo phì và suy giảm khả năng tự phục hồi của gan. Cắt giảm độ ngọt trong thực đơn hằng ngày giúp bảo vệ gan khỏi áp lực oxy hóa và duy trì chỉ số sức khỏe lý tưởng.

Lượng đường bổ sung được khuyến cáo không nên vượt quá 25g đến 37.5g mỗi ngày tùy thể trạng, nhằm tránh việc năng lượng dư thừa tích tụ dưới dạng chất béo trong các mô gan.
3. Nước tương

Nước tương (hay còn gọi xì dầu) là một loại nước chấm cũng như gia vị trong nấu ăn phổ biến với người Việt bởi hương vị thơm ngon. Nhưng nếu sử dụng quá nhiều sẽ có ảnh hưởng nhất định tới sức khỏe, đặc biệt là gan.

Do nó có nguồn gốc từ quá trình lên men của đậu nành. Trong quá trình này sẽ sinh ra amoni nitrit - một chất có khả năng gây ung thư. Trong khi gan là bộ phận thải độc chính của cơ thể, dù biết amoni nitrit là chất độc nhưng cơ thể vẫn vận chuyển đến gan để đào thải.

Nếu sử dụng quá nhiều nước tương, đồng nghĩa với việc gia tăng tiếp xúc giữa gan và amoni nitrit sẽ khiến quá trình phân chia tế bào gan sẽ bị gián đoạn, ức chế. Thời gian dài, gan sẽ dần bị tổn thương thậm chí là xơ hóa, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng gan.

Giáo sư người Mỹ Mearsheimer cho rằng cuộc tấn công của Mỹ vào Iran đã làm xấu thêm tình thế của Ukraine trên chiến trường.

Việc Mỹ khởi động một “cuộc phiêu lưu quân sự” ở Trung Đông đã làm tình hình của Ukraine trong khu vực chiến dịch quân sự đặc biệt trở nên tồi tệ hơn, giáo sư Đại học Chicago John Mearsheimer nói trong cuộc phỏng vấn với Glenn Diesen, được đăng trên kênh YouTube của ông.

“Mỹ đang lãng phí những nguồn lực quý giá trong cuộc chiến này (với Iran), những nguồn lực mà họ có thể chuyển cho châu Âu để châu Âu cung cấp lại cho Ukraine. Tôi nghĩ không còn nghi ngờ gì nữa rằng tất cả điều này đang gây tổn hại cho nỗ lực của Ukraine trên chiến trường, bởi chúng ta đang tiêu tốn khối lượng đạn dược khổng lồ. Các hệ thống Patriot, THAAD và những loại tương tự đã được đưa vào sử dụng” - ông nói.

Theo học giả này, những nỗ lực của phương Tây nhằm làm suy yếu kinh tế Nga hiện đang thất bại. Điều đó cũng có thể dẫn đến một thảm họa quân sự đối với lực lượng vũ trang Ukraine.

“Người Nga hiểu rất rõ rằng điều này sẽ gây ra những hậu quả mang tính tàn phá đối với người Ukraine. Hơn nữa, như các bạn biết, Mỹ và toàn bộ phương Tây đã làm mọi cách để gây thiệt hại cho Nga và nền kinh tế của nước này. Nhưng kết quả lại ngược lại. Nếu dòng chảy dầu khí từ Vịnh Ba Tư giảm mạnh, điều đó có nghĩa là nhu cầu đối với dầu và khí đốt của Nga sẽ tăng lên. Chúng ta đã thấy những bằng chứng cho điều đó” - Mearsheimer nói thêm.

Ngày 28/2, Mỹ và Israel bắt đầu một chiến dịch quy mô lớn chống lại Iran. Tel Aviv tuyên bố mục tiêu của chiến dịch là ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Hãng tin Bloomberg trước đó cho biết việc sử dụng tích cực tên lửa của Mỹ trong các hoạt động quân sự ở Trung Đông có thể khiến Washington đối mặt với nguy cơ thiếu đạn dược nếu xảy ra một cuộc xung đột tiềm tàng khác.

Ba máy bay ném bom hạng nặng B-52 Stratofortress của Không quân Mỹ đã hạ cánh tại Anh và được cho là sẽ tham gia chiến dịch không kích nhằm vào Iran. Động thái này diễn ra sau khi Thủ tướng Anh Keir Starmer cho phép Tổng thống Mỹ Donald Trump sử dụng các căn cứ quân sự của Anh để phục vụ chiến dịch.

B-52 tới Anh, chuẩn bị tham gia chiến dịch

Theo The i Paper, 3 chiếc Boeing B-52 Stratofortress của Mỹ đã đáp xuống căn cứ không quân RAF Fairford ở hạt Gloucestershire, tây nam nước Anh. Tại đây, chúng gia nhập các máy bay quân sự khác của Mỹ, bao gồm cả oanh tạc cơ B-1 Lancer, vốn đã đến căn cứ này từ cuối tuần trước.

Đây là lần đầu tiên B-52 xuất hiện tại Anh kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công chung nhằm vào Iran ngày 28/2.

Thủ tướng Keir Starmer cho biết Washington có thể sử dụng một số căn cứ của Anh, bao gồm RAF Fairford và căn cứ Diego Garcia ở Ấn Độ Dương, cho các hoạt động quân sự mang tính phòng vệ liên quan tới Iran. Trước đó, ông từng từ chối cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ này trong giai đoạn tấn công ban đầu của chiến dịch Mỹ-Israel.

Theo Đô đốc Brad Cooper, chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), các máy bay B-52 đã tham gia tấn công các cơ sở tên lửa đạn đạo và các trung tâm chỉ huy – kiểm soát của Iran trong giai đoạn mở đầu của chiến dịch. Ông cho biết thêm rằng các máy bay ném bom B-1 và B-2 cũng đã thực hiện các đòn tấn công chính xác vào những cơ sở tên lửa nằm sâu trong lãnh thổ Iran.
Oanh tạc cơ biểu tượng của Mỹ
Một máy bay ném bom Boeing B-52 Stratofortress hạ cánh gần các máy bay ném bom B-1B tại căn cứ không quân RAF Fairford hôm thứ Hai (Ảnh: Toby Melville/ Reuters)

B-52 Stratofortress là một trong những loại máy bay phục vụ lâu nhất trong lịch sử Không quân Mỹ. Trong hơn 70 năm hoạt động, loại máy bay này đã xây dựng danh tiếng đáng sợ trên chiến trường.

Máy bay thường được gọi bằng biệt danh “Buff” – viết tắt của “Big Ugly Fat Fellow”, ám chỉ kích thước lớn và ngoại hình cồng kềnh, xấu xí. Nhưng các oanh tạc cơ B-52 là trụ cột của lực lượng ném bom chiến lược của Mỹ, được thiết kế để mang lượng vũ khí khổng lồ bay ở độ cao lớn trên những quãng đường liên lục địa.

B-52 có phi hành đoàn 5 người và có khả năng sử dụng nhiều loại vũ khí trong kho vũ khí của Mỹ, bao gồm bom rơi tự do, bom chùm, tên lửa dẫn đường chính xác và các loại bom tấn công trực tiếp JDAM.

Đặc biệt, máy bay này có thể phóng các loại vũ khí tầm xa từ ngoài khu vực phòng không của đối phương, cho phép tấn công mục tiêu mà không cần bay sâu vào vùng trời được bảo vệ mạnh.

Một chiếc B-52 có thể mang khoảng 70.000 pound (khoảng 31 tấn) vũ khí, bao gồm cả bom hạt nhân và vũ khí thông thường. Ngoài ra, nó còn có thể mang tới 20 tên lửa hành trình AGM-86B, loại tên lửa tự dẫn có tầm bắn khoảng gần 2.500km.

Bản thân máy bay có tầm bay khoảng hơn 14.000km, và có thể bay xa hơn nữa nhờ tiếp nhiên liệu trên không. Điều này cho phép B-52 có khả năng tấn công Iran ngay cả khi cất cánh từ lãnh thổ Mỹ.

Theo chuyên gia an ninh Michael T. Klare, nghiên cứu viên cao cấp tại Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí (Arms Control Association), không có loại vũ khí nào trong kho vũ khí Mỹ có thể mang lượng bom lớn như B-52. Ông cho rằng khả năng mang tải trọng khổng lồ của loại máy bay này tạo ra sức răn đe mạnh mẽ đối với đối phương.
Lịch sử hơn 70 năm chiến đấu
Một chiếc B-52 nhận nhiên liệu từ máy bay tiếp nhiên liệu KC-135 Stratotanker ngày 24 tháng 3 năm 2003 trên Ấn Độ Dương. Ảnh Không quân Mỹ/Getty Images.

B-52 được đưa vào phục vụ từ năm 1955, trong khi chuyến bay thử nghiệm đầu tiên của nguyên mẫu YB-52 diễn ra vào năm 1952. Phiên bản cuối cùng hiện đang hoạt động là B-52H, được đưa vào biên chế từ năm 1961.

Nhờ các chương trình nâng cấp động cơ, radar và vũ khí, phiên bản nâng cấp tiếp theo của B-52 – dự kiến mang ký hiệu B-52J – có thể tiếp tục hoạt động tới tận những năm 2050.

Trong suốt nhiều thập kỷ, B-52 đã tham gia hầu hết các cuộc chiến lớn của Mỹ kể từ thập niên 1960. Ban đầu, máy bay này được thiết kế để mang vũ khí hạt nhân trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Sau đó, B-52 được sử dụng trong chiến tranh Việt Nam, chiến dịch Bão táp Sa mạc trong Chiến tranh Vùng Vịnh, chiến dịch ném bom Nam Tư năm 1999 và chiến dịch Tự do Bền vững tại Afghanistan từ năm 2001.

Quốc hội Mỹ hiện cũng đang thúc đẩy khôi phục khả năng mang vũ khí hạt nhân cho toàn bộ đội bay 76 chiếc B-52H, sau khi một số máy bay từng bị loại bỏ khả năng này theo hiệp ước kiểm soát vũ khí New START với Nga, vốn đã hết hiệu lực vào tháng trước.
Dấu hiệu Mỹ chuẩn bị tăng cường không kích

Việc các máy bay ném bom B-52 xuất hiện tại Anh được xem là dấu hiệu cho thấy Mỹ có thể mở rộng quy mô các chiến dịch không kích tầm xa nhằm vào Iran. Tổng thống Donald Trump trước đó cảnh báo rằng Mỹ vẫn chưa “thực sự tung ra đòn mạnh” và cho rằng “đòn đánh lớn nhất vẫn còn ở phía trước”.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cũng cho biết cường độ hỏa lực của Mỹ tại Iran sắp tăng mạnh, với việc triển khai thêm phi đội tiêm kích, tăng cường năng lực phòng thủ và tăng tần suất các đợt xuất kích của máy bay ném bom.

Các chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) cho rằng việc Anh cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ đã mở ra khả năng triển khai các đội máy bay ném bom B-52 và B-1 từ Anh và Diego Garcia.
Vai trò của B-52 trong chiến dịch

B-52 không phải là máy bay nhanh hay tàng hình, vì vậy thường hoạt động cùng các loại oanh tạc cơ tàng hình hoặc tốc độ cao khác. Theo các đánh giá, Mỹ đã phá hủy phần lớn hệ thống phòng không của Iran và giành ưu thế trên không ở nhiều khu vực.

Trong chiến dịch hiện nay, vai trò chính của B-52 có thể là mang khối lượng bom lớn để phá hủy các mục tiêu cố định, chẳng hạn như bệ phóng tên lửa tầm xa hoặc các kho vũ khí.

Các chuyên gia nhận định việc bố trí máy bay tại Anh chủ yếu nhằm chuẩn bị cho khả năng tăng cường các đợt tấn công. Tuy nhiên, quy mô thực sự của chiến dịch và các mục tiêu có thể được phép tấn công vẫn chưa rõ ràng.

Căn cứ RAF Fairford hiện là địa điểm triển khai tiền phương duy nhất dành cho oanh tạc cơ Mỹ tại Anh. Trong quá khứ, nơi đây từng được sử dụng cho các chiến dịch ném bom lớn của Mỹ, trong đó có các chiến dịch nhằm vào Iraq.

Khoảng cách từ RAF Fairford tới biên giới phía tây của Iran vào khoảng 4.000 km, trong khi nếu xuất phát từ căn cứ ném bom chiến lược của Mỹ ở bang Missouri, khoảng cách lên tới hơn 10.000 km. Việc sử dụng các căn cứ tại Anh và Diego Garcia giúp Mỹ rút ngắn thời gian bay, dễ dàng tiếp tế và bảo dưỡng máy bay, đồng thời tăng số lượng các phi vụ tấn công trong chiến dịch.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) - đơn vị quân sự tinh nhuệ của Tehran - tuyên bố đã phóng một tên lửa mang đầu đạn nặng 2 tấn trong giai đoạn cuối của Chiến dịch Lời hứa Đích thực 4 nhằm vào Israel và các căn cứ của Mỹ tại Trung Đông.

Iran tấn công Israel, Mỹ bằng tên lửa khủng

Iran phóng tên lửa Khorramshahr-4 mang đầu đạn 2 tấn khiến Tel Aviv chao đảo. Ảnh Turkiyetoday/Bộ Quốc phòng Iran.

Theo thông báo được phát trên truyền hình nhà nước Iran, cuộc tấn công bằng tên lửa "khủng" mang đầu đạn nặng tới 2 tấn diễn ra trong làn sóng tấn công thứ 37 của chiến dịch Lời hứa Đích thực 4 đêm 10/3.

“Trong làn sóng tấn công thứ 37 của Chiến dịch Lời hứa Đích thực 4, chúng tôi đã tấn công các vị trí của Mỹ bằng tên lửa Khorramshahr-4 mới mang đầu đạn nặng 2 tấn", tuyên bố của IRGC cho biết.

Tên lửa Khorramshahr-4 được Iran giới thiệu là một trong những loại tên lửa đạn đạo mạnh nhất của nước này, có khả năng mang đầu đạn rất lớn và được thiết kế để tấn công các mục tiêu ở khoảng cách xa.
Tên lửa Khorramshahr-4 - “quái vật” trong kho vũ khí chiến lược của Iran

Tên lửa Khorramshahr-4 missile (còn gọi là Kheibar) là một trong những vũ khí mạnh nhất trong chương trình tên lửa đạn đạo của Iran. Đây là thế hệ thứ tư của dòng tên lửa Khorramshahr và được Iran công bố lần đầu vào năm 2023 như một bước tiến lớn trong năng lực tấn công tầm xa của nước này.

Cấu tạo và thiết kế

Khorramshahr-4 thuộc loại tên lửa đạn đạo tầm trung (MRBM) với kích thước khá lớn. Tên lửa dài khoảng 13 mét, đường kính khoảng 1,5 mét, và trọng lượng khi phóng gần 20 tấn.

Tên lửa sử dụng động cơ rocket nhiên liệu lỏng, cho phép tạo lực đẩy rất lớn để đưa đầu đạn bay ra ngoài khí quyển trước khi lao xuống mục tiêu theo quỹ đạo đạn đạo. Hệ thống dẫn đường kết hợp hệ thống quán tính (INS) và cập nhật vệ tinh, cùng với cơ chế điều khiển ở giai đoạn cuối nhằm tăng độ chính xác khi tiếp cận mục tiêu.

Một điểm đáng chú ý là Khorramshahr-4 có đầu đạn tách rời. Sau khi tên lửa đạt độ cao nhất định, phần đầu đạn sẽ tách ra khỏi thân chính và lao xuống mục tiêu với tốc độ cực cao. Một số phiên bản còn được cho là có đầu đạn có khả năng cơ động, giúp thay đổi quỹ đạo ở giai đoạn cuối để tránh hệ thống phòng thủ tên lửa.

Tên lửa thường được triển khai trên xe bệ phóng cơ động (TEL), giúp dễ dàng di chuyển và phóng từ nhiều vị trí khác nhau. Điều này khiến việc phát hiện và tiêu diệt trước khi phóng trở nên khó khăn hơn đối với đối phương.

Sức mạnh và khả năng tấn công

Điểm đáng sợ nhất của Khorramshahr-4 nằm ở khối lượng đầu đạn cực lớn. Tên lửa có thể mang đầu đạn từ 1.500–1.800 kg, thậm chí một số nguồn cho rằng đầu đạn có thể lên tới 2 tấn, lớn hơn nhiều so với nhiều tên lửa đạn đạo cùng loại.

Với tầm bắn khoảng 2.000 km, Khorramshahr-4 có thể tấn công nhiều mục tiêu chiến lược trong khu vực Trung Đông, bao gồm các căn cứ quân sự, sân bay, trung tâm chỉ huy hoặc cơ sở hạ tầng năng lượng.

Tên lửa này có tốc độ cực cao, đạt khoảng Mach 15–16 ngoài khí quyển và khoảng Mach 8 khi tái nhập khí quyển, khiến thời gian bay đến mục tiêu chỉ khoảng 10-12 phút ở khoảng cách tối đa.

Tốc độ lớn, đầu đạn nặng và khả năng cơ động ở giai đoạn cuối khiến Khorramshahr-4 trở thành thách thức lớn đối với các hệ thống phòng thủ tên lửa. Ngay cả những hệ thống đánh chặn tiên tiến cũng phải đối mặt với nguy cơ bị quá tải nếu nhiều tên lửa được phóng cùng lúc theo chiến thuật “mưa tên lửa”.

Vai trò chiến lược

Trong học thuyết quân sự của Iran, Khorramshahr-4 được xem là vũ khí răn đe chiến lược. Những tên lửa này thường được cất giữ trong các “thành phố tên lửa” ngầm - hệ thống hầm chứa kiên cố dưới lòng đất nhằm bảo vệ chúng trước các cuộc tấn công phủ đầu.

Sự xuất hiện của Khorramshahr-4 cho thấy Iran đang cố gắng xây dựng một lực lượng tên lửa có tầm bắn xa, đầu đạn lớn và khả năng xuyên thủng phòng thủ, qua đó tạo lợi thế chiến lược trong các cuộc đối đầu quân sự ở Trung Đông.

Nga đang gia tăng các cuộc tấn công dọc biên giới phía bắc Ukraine bằng chiến thuật được mô tả là “nghìn nhát cắt”, trong khi quân đội Ukraine vẫn tiến hành các cuộc phản công hiệu quả ở phía nam, theo các nguồn tin từ Kiev.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky khẳng định Ukraine không có kế hoạch rút lui và sẽ tiếp tục ngăn chặn mọi nỗ lực tiến quân của lực lượng Nga tại các khu vực phía bắc.

Theo hãng tin UNIAN, quân đội Nga gần đây đã tiến hành nhiều cuộc tấn công kiểu "nghìn nhát cắt" tại tỉnh Sumy và Kharkov, đồng thời cưỡng ép di dời dân cư khỏi các ngôi làng gần biên giới.
Nga có thể muốn kéo giãn lực lượng Ukraine

Các chuyên gia cho rằng hoạt động quân sự của Nga tại tỉnh Sumy có thể là một chiến lược nhằm buộc Ukraine phải điều quân từ các mặt trận phía nam và phía đông, nơi Kiev đang tiến hành những cuộc phản công thành công.

Tình hình này càng trở nên phức tạp khi dịch vụ Starlink thường xuyên bị gián đoạn, gây khó khăn cho việc liên lạc trên chiến trường.

Tuần trước, Thanh tra Nhân quyền Ukraine Dmytro Lubinets cho biết lực lượng Nga đã bắt cóc 19 cư dân của làng Sopych, một ngôi làng nhỏ nằm sát biên giới Nga – Ukraine ở tỉnh Sumy.

Trong khi đó, các nhà phân tích của dự án theo dõi chiến sự DeepState cho biết “vùng đỏ” – tức khu vực giao tranh – đang mở rộng tại các khu vực do lực lượng Phòng vệ Lãnh thổ Ukraine kiểm soát.
Nga tìm cách lập “vùng đệm” dọc biên giới

Từ đầu tháng 12, Nga đã kiểm soát khoảng 45 km² lãnh thổ quanh khu vực Hrabovske. Hiện các ngôi làng lân cận như Popivka và Vysoke đang tiếp tục chịu áp lực tấn công.

Tổng thống Zelensky cho biết mục tiêu của Nga trong thời gian dài là thiết lập một “vùng đệm” an ninh dọc biên giới tại các tỉnh Sumy và Kharkov.

Tuy nhiên, ông khẳng định Ukraine vẫn đang ngăn chặn thành công kế hoạch này.

“Không ai từ bỏ mục tiêu của họ, nhưng chúng tôi cũng không từ bỏ mục tiêu của mình. Chúng tôi chặn họ ở khắp nơi. Vì vậy hiện tại không có rủi ro nghiêm trọng ở tỉnh Sumy”, ông nói.

Ông Zelensky cũng cho biết quân đội Ukraine đang tích cực bảo vệ các khu dân cư, cơ sở hạ tầng dân sự và các thành phố, trong khi phía Nga tiếp tục tấn công vào các mục tiêu dân sự.
Chiến thuật “ngàn nhát cắt” trên 12 khu vực mặt trận

Theo Trung tướng Mykhailo Drapatyi, chỉ huy lực lượng liên hợp của Ukraine, cụm quân “Sever” (Phương Bắc) của Nga đang cố gắng tạo ra một vùng đệm dọc biên giới.

Các đơn vị Nga hoạt động theo nhóm nhỏ, từ cấp đại đội tấn công đến tiểu đoàn, và sử dụng chiến thuật gọi là “ngàn nhát cắt”.

Chiến thuật này bao gồm: các cuộc tấn công chớp nhoáng đánh nhanh rồi rút, không sử dụng vũ khí hạng nặng, tránh các cuộc tấn công quy mô lớn.

Theo bộ chỉ huy Ukraine, Nga đang cố gắng triển khai chiến thuật này tại 12 khu vực trọng điểm dọc mặt trận.

Các khu vực này bao gồm: hướng Krasnopilskyi và Velykopysarivskyi ở tỉnh Sumy; hướng Zolochivskyi tại tỉnh Kharkov.

Theo các chuyên gia quân sự, mục tiêu của chiến thuật này là gây áp lực liên tục lên tuyến phòng thủ Ukraine, buộc Kiev phải phân tán lực lượng để đối phó trên nhiều điểm nóng cùng lúc.

Một loại vũ khí mới đầy bí ẩn của Ukraine vừa xuất hiện trong đoạn video chiến đấu, cho thấy khả năng vô hiệu hóa máy bay không người lái (drone) của Nga bằng một tia năng lượng giống laser.

Điểm đặc biệt là drone không phát nổ và cũng không rơi ngay lập tức, mà bị vô hiệu hóa bằng cách cắt đứt hệ thống điều khiển.
Cắt đứt “dây thần kinh” của drone Nga

Nhà báo Ukraine Andrii Tsaplienko đã công bố đoạn video cho thấy cảnh một tia năng lượng hướng thẳng vào sợi cáp quang dùng để điều khiển các loại drone mà Nga triển khai trên chiến trường.

Những drone này thường được gọi là “drone chờ lệnh”. Chúng được kết nối với người điều khiển bằng dây cáp quang mảnh, cho phép truyền tín hiệu ổn định và khó bị gây nhiễu điện tử.

Trong video, tia năng lượng được chiếu vào sợi cáp này. Khi sợi cáp bị cắt đứt, drone lập tức mất kết nối với người điều khiển và bị vô hiệu hóa mà không cần bắn hạ trực tiếp.
Vì sao tia laser trông như một quả cầu ánh sáng?

Theo Tsaplienko, đoạn video thực tế được ghi lại bởi một drone trinh sát của Nga.

Do góc quay và hiệu ứng ánh sáng của camera, tia năng lượng trong video trông giống như một quả cầu ánh sáng.

Tuy nhiên trên thực tế tia năng lượng được bắn từ trên xuống và nó nhắm thẳng vào sợi cáp quang chứ không phải là một “quả cầu” thực sự.

Các chuyên gia cho rằng đây chỉ là ảo ảnh quang học do góc quay và phản xạ ánh sáng trong video.
Có thể là hệ thống laser “Sunray”

Trước đó, tạp chí The Atlantic từng đưa tin rằng các kỹ sư Ukraine đã phát triển một nguyên mẫu hệ thống laser chống drone có tên Sunray.

Hệ thống này có khả năng: tiêu diệt drone từ xa và hoạt động gần như im lặng, không tạo ra tia sáng rõ rệt.

Điều này khiến nó trở thành một công nghệ đầy hứa hẹn trong chiến tranh chống drone, vốn đang trở thành yếu tố quyết định trên chiến trường hiện đại.

Một trong những đặc điểm đáng chú ý của hệ thống Sunray là kích thước rất nhỏ gọn.

Theo các báo cáo thử nghiệm: toàn bộ hệ thống có thể đặt vừa trong thùng sau của một chiếc xe bán tải khi thử nghiệm, hệ thống phát hiện và phá hủy drone chỉ trong vài giây; quá trình tấn công gần như không phát ra tiếng ồn hay tia sáng rõ rệt.

Những đặc điểm này giúp vũ khí khó bị phát hiện và dễ triển khai trên chiến trường.
Rẻ hơn nhiều so với vũ khí phương Tây

Chi phí của hệ thống laser Ukraine được ước tính chỉ vài trăm nghìn USD. Con số này thấp hơn rất nhiều so với các hệ thống tương tự của phương Tây. Ví dụ, hệ thống laser HELIOS của Mỹ có giá hàng chục triệu USD.

Nếu các thử nghiệm thực chiến chứng minh hiệu quả, công nghệ của Ukraine có thể trở thành một giải pháp chống drone giá rẻ và dễ mở rộng.

Trong cuộc chiến Nga - Ukraine, drone đã trở thành một trong những vũ khí nguy hiểm nhất.

Chúng được dùng để: trinh sát; dẫn đường cho pháo binh; tấn công trực tiếp vào xe tăng và bộ binh.

Vì vậy, việc phát triển các hệ thống chống drone chi phí thấp đang trở thành ưu tiên của nhiều quốc gia.

Nếu hệ thống laser của Ukraine hoạt động hiệu quả trong chiến đấu thực tế, nó có thể thay đổi cách các quân đội đối phó với drone trong tương lai.

Chiến sự Iran bùng nổ, hỏa tuyến Trung Đông đỏ rực từ Tehran tới eo biển Hormuz, tưởng như Điện Kremlin sẽ mất thêm một đồng minh thân Nga ở khu vực. Nhưng đời thường vẫn có câu “tái ông thất mã, họa phúc khôn lường”: trong khi Iran sa vào mưa bom lửa đạn, một cánh cửa khác lại âm thầm mở ra cho Nga. Giữa lúc dầu lửa tăng giá, nguồn cung toàn cầu chao đảo, sự chú ý của phương Tây rời dần khỏi chiến trường Ukraine, Moskva bỗng có cơ hội thở mạnh hơn, bán dầu đắt hơn, thu ngân sách dày hơn, và quan trọng nhất là có thêm dư địa để nuôi cỗ máy chiến tranh của mình. Nói cho cùng, trong một cuộc chiến khu vực, người nổ súng chưa chắc là kẻ hưởng lợi nhiều nhất; lắm khi kẻ ngồi xa ngoài vòng lửa lại là người đếm tiền sau cùng.

Châu Âu thẳng thừng nói Nga là kẻ hưởng lợi lớn nhất

Ngay giữa lúc Trung Đông nóng như chảo lửa, Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa đã nói một câu rất đanh thép tại Brussels: cho đến lúc này, chỉ có một bên thắng trong cuộc chiến này, đó là Nga. Nhận định ấy không phải lời nói cho có, mà phản ánh đúng nỗi lo của châu Âu. Khi giá năng lượng tăng, Nga có thêm nguồn thu để tài trợ cho cuộc chiến tại Ukraine; khi Mỹ và đồng minh phải dồn thêm năng lực quân sự sang Trung Đông, Kiev lập tức bị chia sẻ nguồn lực; và khi truyền thông, ngoại giao, kho vũ khí lẫn ưu tiên chiến lược của phương Tây xoay về Iran, mặt trận Ukraine tự nhiên bị đẩy lui khỏi trung tâm chú ý. Trong thế trận quốc tế ngày nay, ánh nhìn của thế giới cũng là một thứ quyền lực: nơi nào bị lãng quên, nơi đó dễ bị bỏ mặc.

Eo biển Hormuz nghẹt thở, dầu khí thành chiếc đũa thần của Moskva

Mấu chốt của câu chuyện nằm ở eo biển Hormuz, yết hầu năng lượng của toàn cầu. Tuyến hàng hải này vốn là đường vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu đi qua thế giới, nhưng chiến sự đã khiến tàu bè qua lại gần như tê liệt, nhiều chuyến hàng bị chặn, bị hoãn hoặc phải neo đậu chờ tình hình. Reuters ghi nhận giao thông vận tải tại đây có thời điểm gần như khựng lại, còn các nguồn tin sau đó cho biết Iran đã rải thủy lôi tại khu vực, khiến việc tái mở luồng vận tải càng thêm khó khăn. Một khi Hormuz nghẽn mạch, giá dầu tất yếu bị đẩy lên. Và nơi nào sống nhờ xuất khẩu năng lượng, nơi đó sẽ ngửi thấy mùi tiền trước tiên. Nga chính là một trong những nước như thế.

Cái lợi của Nga không chỉ nằm ở chuyện dầu tăng vài đồng vài cắc. Khi thị trường hoảng loạn, nỗi sợ thường đẩy giá lên nhanh hơn cả đạn pháo. Báo chí thân Kremlin đã lập tức mở hội phân tích kịch bản dầu vượt 150 USD/thùng. Nghe thì có vẻ cường điệu, nhưng với một nền kinh tế mà ngân sách nhà nước gắn chặt vào dầu khí, mỗi đợt giá nhảy vọt đều là một luồng máu mới bơm vào tim. Tổng thống Vladimir Putin vì thế đã nhanh chóng yêu cầu giới hoạch định chính sách, bộ trưởng và các tập đoàn năng lượng Nga “phải biết tận dụng thời điểm hiện tại.” Câu nói ấy đủ cho thấy Moskva không nhìn cuộc chiến này chỉ bằng con mắt địa chính trị, mà còn nhìn nó bằng con mắt sổ sách, doanh thu và ngân khố chiến tranh.

Nga bán dầu dễ hơn, bớt phải hạ giá như trước

Một chi tiết rất đáng chú ý là dầu Nga lâu nay thường phải bán với mức chiết khấu nhất định để bù rủi ro cho người mua, vì các lệnh trừng phạt của Mỹ và phương Tây luôn treo lơ lửng trên đầu. Nhưng khi chiến tranh Iran nổ ra, bàn cờ năng lượng đổi khác. Nguồn cung Trung Đông bị đe dọa, thế giới cần dầu nhiều hơn, và như vậy dầu Nga bỗng trở nên hấp dẫn hơn dù vẫn còn rủi ro trừng phạt. Nói một cách dễ hiểu, khi chợ thiếu hàng, người bán sẽ bớt phải hạ giá. Đây mới là đòn lợi nhuận sâu nhất: không chỉ bán được giá cao nhờ thị trường tăng, mà còn bán với mức giảm giá thấp hơn trước. Kéo dài ngày nào, Nga càng có cơ hội cải thiện biên lợi nhuận ngày ấy. “Mưa đến đâu mát mặt đến đó,” cuộc chiến càng dai, đồng rúp chiến tranh của Nga càng có chỗ dựa.

Tiền dầu tăng lên, ngân sách chiến tranh ở Ukraine cũng có thể phình ra

Đây là hệ quả mà châu Âu lo ngại nhất. Cuộc chiến ở Ukraine đã trở thành chiếc máy nghiền tiền khổng lồ, bào mòn tài chính Nga suốt thời gian dài. Nhưng nếu nguồn thu dầu khí bật tăng mạnh nhờ khủng hoảng Trung Đông, gánh nặng ấy sẽ được giảm bớt. Nói trắng ra, mỗi thùng dầu bán thêm được giá không chỉ giúp Moskva cân đối ngân sách, mà còn có thể chuyển hóa thành đạn dược, lương lính, hợp đồng quốc phòng và tiếp sức cho dây chuyền chiến tranh. Vì thế câu nói của António Costa không phải là một khẩu hiệu ngoại giao, mà là lời cảnh báo chiến lược: lửa cháy ở Iran có thể đang tiếp nhiên liệu cho chiến tranh ở Ukraine. Reuters cũng cho biết giá Brent được dự báo neo cao hơn trong ngắn hạn vì gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông, càng củng cố viễn cảnh Nga được lợi về doanh thu năng lượng.

Ukraine mất dần sự chú ý, đó là món lợi vô hình nhưng cực lớn cho Nga

Trong chính trị quốc tế, tiền là một chuyện, sự chú ý còn quan trọng không kém. Mấy năm qua, Ukraine tồn tại phần lớn nhờ được đặt ở vị trí ưu tiên số một của phương Tây. Nhưng nay khi Iran, Israel, vùng Vịnh, Hormuz, giá dầu, drone và hỏa tiễn cùng bùng lên một lúc, trục quan tâm của Washington và đồng minh lập tức bị xé đôi. Reuters cho biết chiến tranh đã làm rung chuyển vận tải biển, vận tải hàng không và thương mại toàn cầu, biến Trung Đông thành tâm điểm mới. Trong hoàn cảnh đó, Ukraine tất yếu khó giữ trọn ánh đèn sân khấu. Với Nga, đây là lợi ích không nhìn thấy ngay bằng con số, nhưng lại rất thực: ít áp lực dư luận hơn, ít chú ý hơn, và đối thủ của mình có thể bị ép chấp nhận những điều trước đó còn từ chối.

Sự dịch chuyển ưu tiên ấy còn thể hiện ở chuyện nguồn lực phòng không. Khi Mỹ phải bảo vệ căn cứ, đồng minh và tài sản của mình ở Trung Đông, từng quả đạn đánh chặn, từng hệ thống phòng thủ, từng đơn vị triển khai thêm đều là phần tài nguyên không còn nguyên vẹn cho Ukraine. Một mặt trận mới càng nóng, mặt trận cũ càng dễ thiếu oxy. Với Nga, đó là một kiểu thắng lợi gián tiếp: không cần đánh thêm mà đối phương vẫn yếu đi vì bị phân tán. “Ngư ông đắc lợi” chính là ở chỗ ấy.

Nhưng lợi cho Nga không phải hoàn toàn một màu hồng

Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ hơn, bức tranh không hẳn toàn là mật ngọt cho Điện Kremlin. Cuộc chiến Iran cũng phơi bày một sự thật không mấy dễ chịu: vai trò của Nga ở Trung Đông không còn như trước. Iran là đối tác chiến lược của Moskva, là nguồn cung drone và là một mắt xích hữu ích trong thế trận chống phương Tây. Putin đã lên tiếng ủng hộ Mục Tát Ba Khamenei, tân lãnh tụ tối cao Iran, sau khi Ali Khamenei tử nạn ngay ngày đầu chiến dịch Mỹ-Israel. Các nguồn tin được NBC dẫn lại còn nói Nga chia sẻ thông tin tình báo về vị trí lực lượng Mỹ trong khu vực cho Iran. Nhưng dù vậy, thực tế chiến trường cho thấy Moskva không đủ sức, hoặc không muốn, can dự quyết liệt để cứu đồng minh khỏi thế bị động. Nói cách khác, Nga có thể kiếm được tiền từ cơn bão, nhưng lại không chứng minh được mình là người cầm lái cơn bão ấy.

Đó là nghịch lý lớn của Putin lúc này: được lợi về kinh tế nhưng lại lộ ra sự hạn chế về ảnh hưởng. Nếu Iran bị đánh mạnh, bộ mặt của trục thân Nga cũng bị sứt mẻ. Nếu Moskva chỉ đứng ngoài quan sát, thiên hạ sẽ thấy Nga là một cường quốc biết hưởng chênh lệch giá dầu hơn là một thế lực có thể định đoạt cục diện Trung Đông. Trong chính trị cường quyền, “giàu” chưa chắc đã bằng “có oai.” Nga có thể thu được thêm ngân sách, nhưng danh vị địa chiến lược của họ chưa chắc tăng theo tương ứng.

Trump, trừng phạt và món quà bất ngờ cho thị trường dầu Nga

Một chi tiết khác khiến nhiều người chú ý là phát biểu của Donald Trump về khả năng nới trừng phạt với “một số quốc gia” nhằm ổn định thị trường dầu. Reuters dẫn nguồn tin cho biết Washington đang cân nhắc các phương án giảm áp lực giá năng lượng, trong đó có cả khả năng cho phép một số nước mua dầu Nga mà bớt lo bị phạt. Dù Điện Kremlin nói vấn đề này chưa được thảo luận chi tiết trong cuộc điện đàm Trump-Putin, chỉ riêng việc chủ đề ấy xuất hiện cũng đủ để Moskva thấy cơ hội. Trên thị trường dầu khí, đôi khi một tín hiệu chính trị còn đáng tiền hơn cả một đoàn tàu chở dầu. Nếu cánh cửa trừng phạt hé mở dù chỉ một phần, Nga sẽ càng dễ đẩy hàng ra thế giới trong lúc giá đang cao. Đúng là “gió chiều nào che chiều ấy”: chiến tranh đẩy giá lên, còn chính trị có thể mở thêm đầu ra.

Nếu chiến tranh ngắn ngày, Nga chỉ được lộc nhỏ; nếu chiến tranh kéo dài, lợi ích có thể rất lớn

Điểm then chốt vẫn là thời gian. Nếu xung đột Iran chỉ bùng mạnh trong vài tuần rồi hạ nhiệt, cú hích cho Nga có thể chỉ mang tính ngắn hạn, đủ giúp giá dầu bật lên nhưng chưa chắc tạo ra một sự đổi đời thực sự cho ngân sách Kremlin. Nhưng nếu chiến tranh lê thê hàng tháng, nếu Hormuz tiếp tục bất ổn, nếu tàu bè còn bị đe dọa và thị trường còn căng như dây đàn, thì lợi ích cho Nga sẽ ngày một rõ. Khi ấy, nguồn thu dầu khí tăng không còn là hiệu ứng thời sự nữa, mà trở thành một phần bổ sung thực tế cho sức bền tài chính của Nga trong cuộc chiến ở Ukraine. Phương Tây vì thế lo không phải không có lý: càng kéo dài ở Trung Đông, càng khó siết Nga ở Đông Âu.

Kết cục trớ trêu: đồng minh của Nga sa lầy, nhưng Nga vẫn có thể ngồi nhặt phần lợi

Nhìn cho cùng, cuộc chiến Iran đã tạo ra một nghịch cảnh rất kiểu thế kỷ 21. Một bên là đồng minh hay đối tác của Nga bị oanh kích, vai trò của Nga ở Trung Đông bị thử lửa, ảnh hưởng thực tế bị đặt dấu hỏi. Nhưng bên kia, giá dầu tăng, trừng phạt có khả năng lỏng ra từng phần, sự tập trung của Mỹ và châu Âu bị phân tán, Ukraine mất bớt ánh sáng, và ngân sách chiến tranh của Moskva có cơ hội được tiếp máu.


Thế nên mới có cảnh tưởng như mất mà hóa được, tưởng như hụt mà lại thành trúng. Nếu phải gói gọn trong một câu, thì có lẽ đúng như lời châu Âu cảnh báo: giữa khói lửa Iran, Nga có thể chưa chắc là người chiến thắng duy nhất, nhưng rõ ràng đang là kẻ hưởng lợi rõ rệt nhất. “Chim cò chết mặc, ngư ông thảnh thơi kéo lưới” — đó chính là bức tranh cay đắng mà cuộc chiến này đang dần phơi ra trước mắt thế giới.