Nhắc đến Sài G̣n, ngoài việc nhắc đến một thành phố đầu kéo kinh tế của cả nước, thành phố không có đêm, thành phố của sự xa hoa, thành phố của kẹt xe, ồn ào… Đâu đó, dưới những vỉa hè Sài G̣n, chỉ cách con đường đang kẹt xe vài bước chân, một không gian khác, không gian của cà phê vỉa hè, nơi người ta có thể ngồi cả buổi sáng hoặc đốt cháy cả buổi chiều để nh́n ḍng xe ngược xuôi hoặc không nh́n ǵ cả, đơn giản là cà phê, chỉ cà phê thôi. Cà phê vỉa hè Sài G̣n có cái thú riêng khó nơi nào có được.
Uống cà phê nhớ Sài G̣n xưa
Đọc báo buổi sáng tại một góc cà phê vỉa hè Sài G̣n./RFA photo
Có thể là một người đang thất nghiệp, có thể là một người đang trốn công việc mươi phút để xả stress, cũng có thể là một người xem cà phê như một tôn giáo riêng, ở đó họ chiêm nghiệm và t́m thấy những điều mà trong các quán cà phê lớn không có được cũng như họ nh́n thấy thế giới riêng của cái nghèo, mặt trái Sài G̣n hoa lệ hoặc họ bắt gặp những khoảnh khắc của sài G̣n xưa, Sài G̣n trước 30 tháng Tư năm 1975, t́m thấy một chút kư ức nguyên vẹn nào đó.
Một giảng viên đại học Khoa học xă hội và nhân văn Sài G̣n chia sẻ: Sài G̣n bây giờ nó không c̣n vỉa hè thơ mộng như trước đây nữa, nghĩa là so với dấu mốc 1975. Tức là nó không c̣n thơ mộng nữa, người ta không phải t́m thú vui có đặc trưng Sài G̣n là vỉa hè, cà phê buổi sáng Sài G̣n, bây giờ không c̣n nữa,tức là ngồi một quán nào đó sang trọng, c̣n ai bây giờ đang ngồi vỉa hè, đó là hầu hết những người lao động một cách b́nh thường trong xă hội, họ mới c̣n có thể ngồi vỉa hè, bây giờ ai ra ngồi vỉa hè nữa, uống cà phê là phải sang trọng mới gọi là đúng điệu, người ta hiểu vậy.Với ḿnh, đă mất đi Sài G̣n, một cái ǵ đó thơ mộng của Sài G̣n trước năm 1975 gần như đă tuyệt chủng. Bây giờ t́m một cái cảm giác ǵ đó, ngồi vỉa hè Sài G̣n t́m một cái ǵ đó vô tư, thơ mộng đă không c̣n nữa…
Có thể nói rằng số lượng những trí thức, văn nghệ sĩ có thói quen cà phê vỉa hè Sài G̣n chiếm khá nhiều trong các quán cà phê cóc, ở đó, họ t́m thấy sự tĩnh lặng của bụi bặm và đời sống cần lao thoáng qua trước mắt. Đặc biệt, có nhiều quán cà phê cóc có giá thành cũng không rẻ ǵ cho mấy so với các quán cà phê vườn, nhưng khách vẫn cứ đến đó đều đều. Quán 47 Phạm Ngọc Thạch, đầu hẻm vào nhà cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn là một ví dụ điển h́nh.
Một số bạn trẻ sinh viên trường văn khoa Sài G̣n hay chọn những quán cà phê cóc hoặc quán cà phê nhỏ góc phố như Bông Giấy trên đường Trần Quốc Thảo, 58 Trần Quốc Thảo hoặc một số quán cóc khác để uống. Với những bạn sinh viên, thanh niên này, uống cà phê cóc ngoài chuyện giá rẻ, dễ uống, họ c̣n t́m thấy một chút t́nh cảm quê nghèo trong ly trà đá miễn phí, trong ổ bánh ḿ bán dạo hoặc trong tờ báo cũ ai đó đọc xong để lại trên bàn.
Đọc xong tờ báo, để lại trên bàn cho chủ quán mượn đọc hoặc cho người khác đến uống sau đọc cũng là một thói quen có tính văn hóa rất riêng của Sài G̣n. Bạn Trần Văn Thuần, sinh viên năm thứ tư trường đại học kiến trúc sài G̣n chia sẻ với chúng tôi: Cà phê vỉa hè Sài G̣n, thứ nhứt đó là nét văn hỏa đặc trưng của Sài G̣n. Trong đó, cà phê vỉa hè, đặc biệt những vỉa hè như Trần Quốc Thảo, Vơ Văn Tần, rồi những cái vỉa hè mà giới trí thức Sài G̣n mà đặc biệt là giới trí thức cũ Sài G̣n ngồi lại rất là nhiều vào mỗi buổi sáng. Và cà phê vỉa hè trở thành một cái thuật ngữ riêng của dân trí thức cũ. Nó không những chỉ nói về chuyện uống cà phê mà có vẻ như là nó nói về những cái quan điểm có vẻ như là trái chiều so với quan điểm của nhà nước Việt Nam (hiện tại – pv). Cà phê vỉa hè thường nằm ở lề bên trái, bàn luận những quan điểm chính trị, xă hội mà có thể điều đó nó không được nhà nước thừa nhận nhưng vẫn tồn tại ở các quán cà phê vào buổi sáng.
Với một số vị cao niên, có thể là học giả, nhà nghiên cứu, thi sĩ, cũng có thể là người lao động nghèo, với họ, uống cà phê cóc ở vỉa hè Sài G̣n bao giờ cũng cho họ một khoảng không gian ăm ắp kỉ niệm về một Sài G̣n xưa mệnh danh “ḥn ngọc Viễn Đông”, một Sài G̣n yên b́nh dưới một chế độ chính trị tương đối dân chủ, cởi mở và coi trọng học vấn.
Sài G̣n đó đă bay theo sương khói chiến tranh và thời gian, trước mặt họ là một Sài G̣n của thực tại với bộn bề chộn rộn và toan tính, một Sài G̣n nếu để xe không cẩn thận sẽ bị bay hơi ngay tức khắc, một Sài G̣n luôn được khuyến cáo là không nên đeo dây chuyền vàng đi ra đường, nguy cơ bị cướp mất sẽ xăy ra trong tích tắc và có thể bị tổn thương thân thể v́ hậu quả của vụ cướp, một Sài G̣n thiếu vắng cây xanh và những con người hào sảng, cởi mở, vị tha.
Ly cà phê chất nặng nỗi niềm và thời cuộc
Cà phê vỉa hè Saigon. RFA photo
Một khách quen ở quán cà phê 58 Trần Quốc Thảo, vốn là nhà thơ trẻ, anh chia sẻ với chúng tôi rằng việc làm thơ chỉ là thú vui của anh, hằng ngày anh vẫn có công việc riêng ở một công ty của gia đ́nh, do anh làm quản lư, thu nhập của anh khá ổn định. Anh có thú vui đặc biệt là ngồi quán cà phê vỉa hè.
Sở dĩ cà phê vỉa hè hấp dẫn anh đến mức anh xem đây là một tôn giáo là v́ không có nơi nào cho người thưởng thức cà phê một cảm giác rằng nơi ḿnh đang ngồi là một liên hiệp chúng quốc thu nhỏ, ḿnh có thể chia sẻ những trăn trở thời cuộc của đất nước và được bạn bè đồng cảm, chia sẻ, thậm chí có những người bạn đồng chí hướng, sẵn sàng cùng anh dấn thân trong một số hoạt động của người yêu nước.
Anh nhà thơ trẻ này chia sẻ thêm rằng chỉ có cà phê vỉa hè, nơi đó những người bạn trẻ có thể bàn luận với nhau về vấn đề dân chủ, nhân quyền cho Việt nam, và đó cũng chính là nơi trao đổi, giao lưu của các văn nghệ sĩ, trí thức thao thức với vận mệnh đất nước, và cũng là nơi trao đổi, chuyền tay những tác phẩm mang nội dung dân chủ, văn học dân chủ, Công ước quốc tế về quyền con người cũng như những ấn bản của các nhà xuất bản phi nhà nước, trong đó đáng kể phải nói đến những ấn phẩm của nhà xuất bản Giấy Vụn do nhóm Mở Miệng chủ tŕ.
Tinh thần dân chủ, dấn thân cho nhân quyền và phản biện, phản đối trước cái xấu, cái ác, sự độc tài chỉ có ở phần lớn những nơi mà con người thoải mái, b́nh đẳng với nhau, một phu xe có thể ngồi chung bàn với trí thức, người ta không ngại miệng khi nói chuyện cũng như không thấy mặc cảm khi tương tác với những người chung quanh.
Có lẽ, tính dân chủ và sự cầu tiến trong nhịp điệu cà phê vỉa hè ở Sài G̣n đă vô h́nh trung trở thành một nếp văn hóa riêng khó có nơi nào giống được.
Nhóm phóng viên tường tŕnh từ VN
Cà phê vỉa hè Sài G̣n
