TỔNG THỐNG TRUMP TUYÊN BỐ “THAY ĐỔI CHẾ ĐỘ” TẠI IRAN: BƯỚC NGOẶT LỚN NHẤT KỂ TỪ KHỦNG HOẢNG CON TIN

[nguoiduatinabc]

Một tuyên bố mới từ Tổng thống Trump, được khuếch đại qua tài khoản chính thức của Tòa Bạch Ốc, đang gây chấn động địa chính trị toàn cầu khi xác nhận Hoa Kỳ đã xác định Iran trải qua một “thay đổi chế độ mang tính sản xuất”. Đây được xem là phát biểu có tầm ảnh hưởng lớn nhất của một tổng thống Hoa Kỳ đối với Iran kể từ cuộc khủng hoảng con tin vào cuối thế kỷ trước.

Trong tuyên bố này, Tổng thống Trump khẳng định Iran sẽ không còn làm giàu uranium, Hoa Kỳ sẽ phối hợp cùng Iran để khai quật và loại bỏ toàn bộ vật liệu hạt nhân bị chôn sâu sau các cuộc không kích bằng B-2, và toàn bộ tiến trình này đang nằm dưới sự giám sát vệ tinh của Space Force. Ông cũng xác nhận các cuộc thương thuyết liên quan đến việc giảm thuế và cấm vận đang được tiến hành, đồng thời cho biết nhiều điểm trong khuôn khổ 15 điều kiện đã đạt được đồng thuận.

Khái niệm “thay đổi chế độ mang tính sản xuất” không đi kèm với bầu cử hay việc thiết lập một chính quyền mới theo hình thức truyền thống. Thay vào đó, các biến cố nội bộ đã làm thay đổi cấu trúc quyền lực tại Iran. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei được cho là đã thiệt mạng vào Ngày 28 tháng 2, trong khi Mojtaba Khamenei được báo cáo đang trong tình trạng hôn mê tại Qom. Quyền điều hành quốc gia hiện nằm trong tay hội đồng quân sự của IRGC thông qua hệ thống Mosaic Defence. Chuỗi chỉ huy thần quyền vốn kết nối lãnh tụ tối cao với toàn bộ cơ cấu nhà nước đã bị cắt đứt.

Tổng thống Trump đã chủ ý tái định nghĩa thực thể mà Hoa Kỳ đang thương thuyết. Đối tượng hiện tại không còn là Cộng hòa Hồi giáo Iran theo cấu trúc cũ, mà là một thực thể mới hình thành từ hệ quả của việc lãnh đạo bị loại bỏ. Cách diễn đạt này cho phép Hoa Kỳ tuyên bố đạt được thay đổi chế độ mà không cần chiếm đóng quân sự hay thiết lập chính quyền thay thế.



Vấn đề làm giàu uranium là điểm mấu chốt. Nếu điều khoản “không làm giàu” được chấp thuận, đây sẽ là nhượng bộ lớn nhất kể từ thỏa thuận JCPOA, và còn vượt xa hơn. JCPOA trước đây cho phép làm giàu ở mức giới hạn. Lập trường hiện tại của Tổng thống Trump là mức bằng không. Trong khi đó, đề nghị 10 điểm của Iran trước đó yêu cầu công nhận quyền làm giàu như một chủ quyền quốc gia. Nếu yêu cầu này bị loại bỏ, toàn bộ đề nghị 10 điểm xem như không còn giá trị.

Khái niệm “bụi hạt nhân” phản ánh hậu quả của các cuộc không kích nhắm vào cơ sở hạt nhân nằm sâu dưới lòng đất. Phần còn lại bao gồm các mảnh vụn phóng xạ từ hệ thống ly tâm và kho uranium đã làm giàu. Đề nghị của Tổng thống Trump về việc Hoa Kỳ và Iran cùng khai quật và loại bỏ các vật liệu này dưới giám sát vệ tinh là một tiền lệ chưa từng có. Nếu Iran chấp nhận, điều đó đồng nghĩa với việc thừa nhận chương trình hạt nhân đã bị phá hủy. Nếu từ chối, các vật liệu này sẽ trở thành nền tảng cho việc tái thiết chương trình trong tương lai.

Khuôn khổ 15 điểm mà Tổng thống Trump đề cập vượt quá đề nghị 10 điểm của Iran. Theo các nguồn tin ngoại giao, Hoa Kỳ đã đệ trình một kế hoạch tối đa vào cuối tháng 3 thông qua Pakistan, bao gồm tháo dỡ hoàn toàn chương trình hạt nhân, cấm làm giàu, mở quyền tiếp cận cho IAEA, bàn giao uranium, giới hạn hỏa tiễn, cắt đứt lực lượng ủy nhiệm, mở lại vĩnh viễn eo biển Hormuz, và nới lỏng cấm vận theo từng giai đoạn. Cả hai phía hiện đều tuyên bố đã đạt được phần lớn mục tiêu, dù chưa công bố chi tiết chính thức.

Việc giảm cấm vận và thuế quan là yếu tố then chốt. Đồng rial của Iran đang suy yếu, khủng hoảng nước ngày càng nghiêm trọng, và hội đồng IRGC không có nền tảng kinh tế ổn định nếu không có nguồn tài chánh mới. Tổng thống Trump đang đưa ra lối thoát kinh tế, đổi lại là việc từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân.

Tất cả đang hướng về vòng thương thuyết tại Islamabad. Kết quả sẽ quyết định liệu đây là thỏa thuận mang tính lịch sử hay một canh bạc chiến lược chưa từng có.