Bưởi ta và thuốc ung thư vú: Lời cảnh báo cho chị em đang điều trị

[troopy]

Tuần trước, một bệnh nhân ung thư vú giai đoạn 3 nhập viện cấp cứu vì giảm bạch cầu nặng. Khi bác sĩ hỏi kỹ, mới biết chị vừa ăn một trái bưởi to ba ngày trước đó. "Bác sĩ chỉ bảo không ăn bưởi chùm thôi mà, bưởi ta thì ăn được chứ ạ?" - chị nói.
Câu chuyện này không phải hiếm. Và đó là lý do tôi viết bài này.
VẤN ĐỀ NẰM Ở ĐÂU?
Khi được chẩn đoán ung thư vú và bắt đầu điều trị, nhiều chị em được bác sĩ dặn tránh "grapefruit". Nhưng grapefruit là gì? Từ tiếng Anh này được dịch sang tiếng Việt là "bưởi chùm" - một loại quả hiếm có ở Việt Nam, chủ yếu được trồng ở Mỹ và một số nước phương Tây.
Vậy là yên tâm ăn bưởi ta thôi?
Không phải vậy.
Sự thật là bưởi ta (tên khoa học: Citrus maxima hoặc Citrus grandis, tiếng Anh gọi là pomelo) chính là "tổ tiên" của bưởi chùm. Bưởi chùm hình thành từ sự lai tự nhiên giữa bưởi ta và cam ngọt vào thế kỷ 17 ở vùng Caribbe. Và điều quan trọng hơn: bưởi ta cũng chứa chất gây tương tác thuốc giống hệt bưởi chùm.
Nhưng vì tài liệu y khoa phương Tây chủ yếu chỉ nhắc đến "grapefruit" (họ không có bưởi ta), còn ở Việt Nam lại thiếu nghiên cứu về vấn đề này, nên rất nhiều người - kể cả một số bác sĩ - không biết hoặc không chắc chắn về mối nguy này.
CHẤT GÂY HẠI TRONG BƯỞI LÀ GÌ?
Nói đơn giản: trong bưởi có một nhóm chất tên là furanocoumarins (bergamottin và 6',7'-dihydroxybergamottin ). Những chất này có khả năng "phá" một enzyme quan trọng tên là CYP3A4, đặc biệt là ở thành ruột non (không phải ở gan).
Enzyme CYP3A4 này làm nhiệm vụ "dọn dẹp" khoảng một nửa số loại thuốc mà chúng ta uống vào, biến chúng thành dạng dễ thải ra khỏi cơ thể ngay tại ruột, trước khi thuốc vào máu. Khi CYP3A4 ở ruột bị "phá", thuốc không được chuyển hóa kịp ở đây, toàn bộ lượng thuốc tràn vào máu, nồng độ có thể tăng gấp 2-5 lần, thậm chí cao hơn tùy loại thuốc. Ví dụ một số thuốc tim mạch có thể tăng tới 500%.
Hậu quả? Giống như bạn đang uống liều thuốc bình thường nhưng cơ thể lại hấp thu như uống liều gấp nhiều lần. Tác dụng phụ tăng mạnh, nguy cơ ngộ độc thuốc rất cao.
Đặc biệt: Vì ức chế xảy ra ở ruột, nên chỉ thuốc UỐNG bị ảnh hưởng. Thuốc tiêm tĩnh mạch thì không bị tương tác.
Và đây không phải chuyện lý thuyết. Từ năm 1989 đến nay, đã có hàng trăm nghiên cứu và báo cáo ca bệnh về vấn đề này. Một trái bưởi lớn thường cho ra khoảng 200-250ml nước ép - tức là CHỈ MỘT TRÁI đã đủ để gây tương tác nghiêm trọng.
Điều đáng sợ hơn: Chỉ cần ăn một trái bưởi (cho ra khoảng 200-250ml nước ép), hoặc uống 200ml nước ép bưởi (chưa đầy một cốc), là đủ gây tương tác có ý nghĩa lâm sàng.
Và ảnh hưởng này kéo dài rất lâu:
• Nếu uống bưởi trong vòng 4 giờ trước khi uống thuốc: hiệu ứng tối đa (100%)
• Cách 10 giờ: vẫn còn 50% hiệu ứng
• Cách 24 giờ: vẫn còn 25% hiệu ứng
• Cần đến 72 giờ (3 ngày) enzyme mới phục hồi hoàn toàn
Nghĩa là ăn bưởi hôm nay, uống thuốc 1-2 ngày sau vẫn bị ảnh hưởng. Ngay cả khi hiệu ứng chỉ còn 25%, nó vẫn đủ gây nguy hiểm với nhiều loại thuốc.
Còn tệ hơn: Nếu ăn bưởi thường xuyên (ví dụ mỗi ngày), hiệu ứng sẽ chồng chất lên nhau, làm mức độ tương tác tăng GẤP ĐÔI so với chỉ ăn một lần.
THUỐC ĐIỀU TRỊ UNG THƯ VÚ NÀO CẦN TRÁNH BƯỞI?
Nhóm 1: Thuốc CDK4/6 inhibitor (đang rất phổ biến hiện nay)
Ba loại thuốc này đều được FDA Mỹ cảnh báo rõ ràng phải tránh bưởi:
• Palbociclib (tên thương mại: Ibrance)
• Ribociclib (tên thương mại: Kisqali)
• Abemaciclib (tên thương mại: Verzenio)
Đây là những thuốc uống kết hợp với liệu pháp nội tiết điều trị ung thư vú thụ thể hormone dương tính, HER2 âm tính. Rất nhiều chị em ở Việt Nam đang dùng.
Cả ba đều có 3 đặc điểm khiến chúng rất dễ bị tương tác với bưởi:
1. Uống qua đường miệng (không tiêm)
2. Có bioavailability thấp đến trung bình (chỉ một phần nhỏ-trung bình thuốc vào được máu do bị phân hủy ở ruột)
3. Được chuyển hóa chủ yếu bởi CYP3A4
→ Đây chính là "công thức" của những thuốc nguy hiểm nhất khi gặp bưởi.
Khi bị tương tác với bưởi, nồng độ thuốc tăng cao có thể gây:
• Giảm bạch cầu trung tính nghiêm trọng → dễ nhiễm trùng nặng
• Tổn thương gan
• Rối loạn nhịp tim nguy hiểm (nhất là với ribociclib)
• Tiêu chảy dữ dội
• Nôn mửa nhiều
• Rụng tóc tăng
• Mệt lử
Nhóm 2: Thuốc nội tiết tố
Có một nghiên cứu lớn trên hơn 50,000 phụ nữ cho thấy những người ăn từ 1/4 trái bưởi trở lên mỗi ngày có nguy cơ ung thư vú tăng 30%. Nguyên nhân được cho là do bưởi làm tăng nồng độ estrogen trong máu.
Nhóm 3: Một số thuốc hóa trị
Như etoposide, docetaxel...
Ngoài ra còn hơn 85 loại thuốc khác (điều trị tim mạch, cholesterol, chống đông máu, kháng sinh...) cũng bị ảnh hưởng.
TẠI SAO NHIỀU NGƯỜI VẪN CỨ ĂN?
Lý do 1: Không có thông tin bằng tiếng Việt. Tất cả tài liệu đều viết "avoid grapefruit and pomelo" - mà ai mà biết pomelo là bưởi ta?
Lý do 2: Bác sĩ nói khác nhau. Có người cấm hẳn, có người nói ăn được, có người bảo ăn cách xa giờ uống thuốc là xong. Bệnh nhân nghe vậy thì... bối rối, cuối cùng ăn theo cảm tính.
Lý do 3: "Bưởi là trái cây tốt mà!" Từ nhỏ ai cũng được dạy bưởi nhiều vitamin C, giải nhiệt, tốt cho sức khỏe. Khó tin một thứ "tốt" lại thành "độc" khi đang điều trị.
Lý do 4: Thiếu nghiên cứu trong nước. Không có bài báo nào của Việt Nam về chủ đề này, nên cảm giác "không có bằng chứng" = "không có vấn đề".
Nhưng thực ra, bằng chứng có đầy quốc tế. Chỉ là chưa ai viết bằng tiếng Việt cho dễ hiểu thôi.
VẬY PHẢI LÀM SAO?
Câu trả lời ngắn gọn: ĐỪNG ĂN BƯỞI khi đang điều trị ung thư vú.
Không phải "ăn ít thôi", không phải "ăn cách xa giờ uống thuốc", mà là ĐỪNG ĂN.
Cụ thể hơn:
• Không ăn bưởi ta (tươi, nước ép, bất cứ hình thức nào)
• Không ăn cam đắng Seville (loại làm mứt)
• Cẩn thận với chanh ta, một số loại quýt lai
• Cam ngọt thông thường, quýt thường thì an toàn, cứ ăn
Và nhớ: đọc kỹ thành phần đồ uống đóng chai, có khi có nước bưởi pha bên trong.
CÂU HỎI THƯỜNG GẶP
"Ăn bưởi sáng, uống thuốc tối thì được chứ?"
Không an toàn. Nghiên cứu cho thấy:
• Cách 4 giờ: tương tác vẫn ở mức tối đa
• Cách 10 giờ: vẫn còn 50% tác dụng
• Cách 24 giờ: vẫn còn 25% tác dụng
• Phải cách 72 giờ (3 ngày) mới hết hoàn toàn
Vậy nên ngay cả "ăn sáng - uống thuốc tối" (cách khoảng 12 giờ) vẫn có khoảng 40-50% hiệu ứng tương tác. Rủi ro vẫn rất cao.
"Vậy bao giờ mới được ăn lại?"
Hỏi bác sĩ khi nào ngưng thuốc hẳn. Sau đó 3-5 ngày mới nên ăn trở lại.
"Tôi ăn bưởi mà vẫn bình thường?"
Có thể do:
1. Bạn may mắn chưa gặp biến chứng lần này
2. Thuốc bạn dùng có bioavailability cao (ít bị ảnh hưởng)
3. Cơ thể bạn có ít enzyme CYP3A4 ở ruột nên mức tăng thuốc không quá cao
Nhưng đừng lầm tưởng rằng "lần trước không sao" = "lần sau cũng vậy". Nếu ăn bưởi thường xuyên, tác dụng sẽ TÍCH LŨY và có thể gây biến chứng nghiêm trọng bất cứ lúc nào. Khi xảy ra thì đã quá muộn.
"Bác sĩ tôi không nói gì về bưởi cả?"
Có thể bác sĩ quên, hoặc không biết về bưởi ta. Hãy CHỦ ĐỘNG hỏi về tương tác thực phẩm - thuốc.
CUỐI CÙNG...
Tôi biết việc bỏ bưởi không dễ. Đặc biệt vào mùa Tết, bưởi là trái cây không thể thiếu. Nhưng so với việc thuốc không hiệu quả, hoặc tác dụng phụ nặng đến mức phải nhập viện, thì việc nhịn bưởi trong thời gian điều trị là hoàn toàn đáng.
Đây không phải "tây y không hiểu người Việt". Đây là khoa học đã được chứng minh suốt hơn 30 năm qua. Bưởi ta và bưởi chùm đều có cùng chất gây hại. Việc Việt Nam không trồng bưởi chùm không hề làm bưởi ta trở nên an toàn hơn.
Nhiều chị em nói "ai tin khoa học thì không ăn, còn lại ăn tuốt". Nhưng thực ra, đây không phải chuyện tin hay không tin. Đây là chuyện bảo vệ bản thân mình. Khi đã quyết định điều trị, thì hãy điều trị đúng cách, đừng để một trái bưởi phá hỏng cả liệu trình.
Và xin nhớ: luôn trao đổi thẳng thắn với bác sĩ và dược sĩ về TẤT CẢ những gì bạn ăn uống. Đừng ngại hỏi, đừng tự ý quyết định. Sức khỏe của bạn, bạn có quyền và trách nhiệm bảo vệ nó.

VietBF@sưu tập