"Ngủ ngửi" - một nét văn hoá riêng của người Dao đeo tiền Xuân Sơn - huyện Tân Sơn, Phú Thọ. Bao đời nay các thế hệ người Dao đeo tiền ở Xuân Sơn đến với nhau thành vợ, thành chồng và gắn kết với nhau, thuỷ chung, vụng dại một cách khó lư giải bắt đầu từ một tập tục hết sức khác người này.
]
Vùng đất huyền thoại
Trên bản đồ hành chính, xă Xuân Sơn nằm vào "điểm chết" của tỉnh Phú Thọ. Nói vậy v́ cái huyện Tân Sơn - một huyện miền núi xa ngút ngàn mây này th́ xă Xuân Sơn có lẽ cũng là xă xa nhất. Một mặt giáp xă Minh Đài, (Phú Thọ) mặt kia giáp Phù Yên, tỉnh Sơn La c̣n mặt nữa lại giáp với xă Đà Bắc của tỉnh Hoà B́nh. Chính do cái điều kiện tự nhiên ấy "trói buộc" nên sự vận động của xă đă mặc nhiên không bị cuộc sống của cơ chế thị trường xâm nhập và bảo lưu được những tập tục ngàn đời của ḿnh.
Các thiếu nữ người Dao đeo tiền, đến tuổi “ngủ ngửi” đang mong chờ tiếng cộc kệch vang lên trước cửa vào mỗi buổi tối, để khẳng định rằng ḿnh đă lớn.
Trong không gian tĩnh lặng đến mơ hồ và đầy nghi hoặc, bên ánh lửa bập bùng đầy bí hiểm, chúng tôi chuyện tṛ cùng với cụ Đặng Văn Sơn, người cao tuổi nhất xă bên chén rượu đao, một loại rượu quư nấu từ cây đao lấy ở trên núi đá thẳm sâu cứ hết lại đầy. Càng khuya, câu chuyện đi về với huyền thoại của tôi với cụ càng có chiều sâu. Lửa càng đượm, chuyện càng mặn mà.
Ngược ḍng thời gian, cụ Sơn bảo, không biết tập tục “ngủ ngửi” của người Dao đeo tiền có từ khi nào. Cụ bảo hồi c̣n trai trẻ, cụ đă được người già trong bản kể về huyền thoại này, bên bếp lửa, vào một đêm tối trời. Cụ bảo, người Dao đeo tiền ngày xưa thường ở nơi xa xôi, cheo leo, hẻo lánh. Thuở hồng hoang, ông trời không biết tại sao chỉ cho trái đất này có hai người Dao, một nam và một nữ. Khốn khổ cho hai con người ấy, khi được thượng đế cho xuống trần gian lại ở hai nơi heo hút và xa lắc, trời bắt họ phải tự t́m đến với nhau.
Tránh thú dữ, tránh cạm bẫy nhân gian bủa vây với bao nhiêu đam mê, hai người Dao mải miết đi t́m nhau. T́m măi, t́m măi, đến khi gối mỏi, lưng c̣ng, mái tóc xanh nhuốm sương gió bụi trần họ mới gặp nhau. T́m được nhau rồi, mặc những quy định nghiệt ngă của Trời đất, hai trái tim khô héo như được hồi sinh, họ nhanh chóng thành vợ thành chồng. Nhưng cũng v́ quá say t́nh, họ đă quên mất cái nhă ư của ông trời là buộc họ phải làm quen hơi nhau.
Đ̣n trừng phạt của ông trời thật khắc nghiệt. Lúc đó, con người thành nạn nhân sống như chết dần. Gần mặt nhưng xa ḷng. Khi hai cơ thể sống là vợ là chồng mà không thể hoà nhập được thật là một sự đầy ải. Và thế là cái ông bà người Dao đeo tiền của thuở sơ khai ấy đă buộc cháu con khắc phục lại lỗi thiếu sót của họ với lời nguyền “ngủ ngửi”. Trai gái người Dao đeo tiền đến tuổi cập kê, cứ tối tối lại t́m đến với nhau để chuộc lỗi với ông trời, cái lỗi vội vàng yêu mà ngày xưa tổ tiên họ mắc phải. Họ phải ngửi mùi nhau và ngủ để cho 2 cơ thể quen hơi, để họ được đến với nhau một cách trọn vẹn hơn.
Một lần cạy cửa
Theo anh Bàn Xuân Lâm - chủ tịch xă, một người Dao đeo tiền của thế hệ mới (có nghĩa là biết chữ, có kiến thức, biết tiếp thu và đă làm quen đủ các phương tiện thời hiện đại) th́ hiện tại tập tục ngủ ngửi của người Dao đeo tiền ở Xuân Sơn vẫn c̣n lưu giữ, không bị mai một.
Xă Xuân Sơn có 4 thôn với các tên là Dù, Lấp, Cỏi, Lạn với hai hệ họ Dao là họ Đặng và họ Bàn. Đến nay, cả hai ḍng họ này đều lưu truyền tập tục “ngủ ngửi”. Rồi anh kể, ngay bản thân anh, 13 tuổi anh đă được bố mẹ cho phép, được các anh lớn tuổi và bạn đồng lứa rủ đi “ngủ ngửi”. Cuộc đời anh, 13 năm trôi qua, 13 mùa xuân đi ngủ, ngủ rồi không hợp hơi lại thôi, cho tới lúc tuổi đă gần 30 anh mới gặp được người vợ bây giờ. Người con gái ấy, ngủ buổi đầu, hợp hơi ngay và anh chị đă nên vợ nên chồng, có 2 con gái, 1 con trai. Đến bây giờ cô gái đầu ḷng đang làm cô giáo mầm non ở xă, cũng đă đến tuổi đi “ngủ ngửi”. Mỗi tối, tiếng cộc cộc gơ cửa vang lên từng nhịp, anh biết con ḿnh đă lớn.
Trong 4 thôn của xă Xuân Sơn th́ thôn Cỏi được coi là thôn vẫn giữ được tập tục “ngủ ngửi” nhiều nhất của xă. Anh Đặng Văn Quyết - Bí thư đoàn xă, một "chiến binh" về sự “ngủ ngửi” này bộc lộ quan điểm: “Ngủ ngửi” với người Dao ở đây là một quy định bắt mọi người phải thực thi. Chàng trai nào mà lấy vợ, không thực thi tập tục này là bị cánh con gái Dao cho ra ngoài ŕa ngay".
Theo chân Quyết, tôi vào thôn Cỏi. Các nhà ở đây đều ăn cơm tối khi ông mặt trời mới bắt đầu xuống núi. Thấy tôi băn khoăn, Quyết cho biết, thông thường ở đây, các nhà có con trai, con gái đang vào độ tuổi “ngủ ngửi” thường ăn tối rất sớm. Ăn để cho những người con lớn tuổi c̣n có thời gian đi gơ cửa để “ngủ ngửi”, để kiếm dâu, kiếm rể về nhà. Đêm chưa xuống nhưng cả thôn đă sôi động. Tiếng x́ xào đă vang lên, tiếng gơ cửa khua vách đă rộn vang khắp xóm, thậm chí, nhà nào đông con gái hoặc có con gái xinh th́ bố mẹ chỉ mất ngủ, có khi phải ngủ bù vào sớm hôm sau.
Biết ḿnh là một người "ngoại đạo", không thể thực hiện “ngủ ngửi” với một cô gái Dao nào đó, thế nhưng cùng với Quyết, tôi đă ghé vào một nhà nằm ở cuối xóm, nơi ấy có một cô gái mà Quyết đă chọn. Đưa tôi vào nhà giới thiệu với cha mẹ cô gái, khi một chai rượu và một ít thịt dúi khô được cha cô gái đem ra đăi tôi th́ Quyết đă bí mật lẻn ra thực hiện phần nhiệm vụ của ḿnh. Tiếng cộc cộc vang lên, Quyết được đón vào pḥng và đang chuyện tṛ thẽ thọt với cô gái mà tôi không biết mặt ở nơi góc nhà cùng hơi ấm của chăn nệm. Nếu thuận, th́ chỉ cuối năm nay thôi, Quyết sẽ có vợ. Cầu mong họ sẽ ấm hơi cùng nhau để gắn kết trọn đời, loại bỏ một định mệnh mà tổ tiên họ phải gánh chịu.
Tạm biệt Xuân Sơn khi thung lũng c̣n đang ngái ngủ, tôi trở về phố thị với một nhánh phong lan rừng. Dẫu chẳng được “ngủ ngửi” như Quyết và những trai bản Dao đeo tiền, nhưng tôi thấy ḿnh cũng măn nguyện. Dù sao đó cũng là điều may mắn v́ tôi đă biết thêm về một tập tục rất đặc biệt của một dân tộc vùng cao Phú Thọ. Tập tục ấy, có thể c̣n những điều chưa hợp lư nhưng theo các già làng, ông trời đă bắt họ làm vậy, và điều cốt lơi, làm vậy để trai gái được kết duyên vợå chồng, được sống trọn đời chung thuỷ bên nhau...
L.A, NGUOIDUATIN
Một lần đi “ngủ ngửi” để chọn vợ
