Bộ máy quyền lực Iran sau loạt đòn tập kích của Mỹ, Israel

[troopy]

Các đòn tập kích của Mỹ và Israel đã hạ sát nhiều lãnh đạo cấp cao, thậm chí cả Lãnh tụ Tối cao, nhưng bộ máy quyền lực Iran vẫn vận hành và nhanh chóng đáp trả.

Mỹ và Israel trong tuần qua đã liên tiếp tiến hành các cuộc không kích chính xác nhắm vào hàng ngũ lãnh đạo chính trị và quân sự cấp cao nhất của Iran, đồng thời phá hủy hạ tầng chỉ huy cùng nhiều năng lực tác chiến. Một trong những mục tiêu mà Washington và Tel Aviv nhắm tới là thay đổi chế độ tại Iran.

Tại Tehran, xung đột lan rộng dường như đang làm gián đoạn quá trình kế vị Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, người bị hạ sát cuối tuần trước. Lễ tang của ông Khamenei đã bị hoãn lại sau khi nhóm chịu trách nhiệm lựa chọn người kế nhiệm bị Israel nhắm mục tiêu trong các cuộc tập kích.

"Các lãnh đạo cấp cao của Iran đã chết. Hội đồng cầm quyền, lẽ ra chịu trách nhiệm chọn người kế vị, cũng đã thiệt mạng, mất tích hoặc đang ẩn náu trong các hầm ngầm", Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth nói trong cuộc họp báo ngày 4/3.

Tổng thống Donald Trump ngày 3/3 cho hay các cuộc không kích đã tiêu diệt "hầu hết những người" có thể thay thế các thành viên ban lãnh đạo Iran vừa bị hạ sát.

Truyền thông Mỹ ngày 6/3 dẫn lời hai quan chức Iran giấu tên cho biết ông Mojtaba Khamenei, con trai ông Ali Khamenei, là ứng viên hàng đầu cho vai trò quyền lực nhất đất nước. Tuy nhiên, Iran có thể đang trì hoãn công bố tân Lãnh tụ Tối cao, do lo ngại về đòn tập kích của Mỹ, Israel.


Thành viên Hội đồng Lãnh đạo Lâm thời Iran gồm Tổng thống Masoud Pezhakian (giữa), Chánh án Tòa án Tối cao Gholamhossein Mohseni Ejei (trái) và giáo sĩ Alireza Aarafi tại Tehran trong bức ảnh được công bố ngày 2/3. Ảnh: AFP

Dù vậy, các hoạt động quân sự quy mô lớn của Mỹ và Israel đến nay vẫn chưa thể làm tê liệt hệ thống quyền lực của Iran, khi nước này vẫn tiến hành các cuộc tập kích đáp trả liên tục và có độ chính xác cao vào căn cứ quân sự Mỹ cũng như các cơ sở năng lượng, hạ tầng chiến lược khắp Trung Đông.

Giới quan sát cho rằng Tehran đã chuẩn bị cho kịch bản xung đột này từ trước và cấu trúc lãnh đạo được thiết kế để sống sót sau các đòn tấn công phủ đầu dường như vẫn còn nguyên vẹn.

Đây là lý do Iran có thể nhanh chóng tiến hành các đòn trả đũa nhằm vào Israel, Qatar và Bahrain ngay cả khi đợt tập kích phủ đầu khiến Lãnh tụ Tối cao cùng loạt chỉ huy cao nhất của bộ máy quân sự, an ninh thiệt mạng. Kể từ khi xung đột bùng phát, lực lượng an ninh Iran cũng hiện diện dày đặc hơn trên các đường phố Iran, với dân quân Basij tuần tra bằng xe máy.

"Không có dấu hiệu nào cho thấy hệ thống bị sụp đổ hay xảy ra đào tẩu. Hoàn toàn không. Sự kiểm soát vẫn được duy trì tuyệt đối", một quan chức cấp cao châu Âu cho biết.

Bộ máy chỉ huy quân sự và chính trị của Iran đã chứng minh sự bền bỉ nhờ "hệ thống phân lớp" được xây dựng để chống chọi với khủng hoảng. Cơ chế này phân tán quyền lực lãnh đạo bằng cách bổ nhiệm nhiều cá nhân có thể ngay lập tức thay thế bất kỳ quan chức chủ chốt nào bị hạ sát.

Sau khi Bộ trưởng Quốc phòng Iran Aziz Nasirzadeh thiệt mạng trong các cuộc không kích hôm 28/2, Tổng thống Masoud Pezeshkian ngày 2/3 đã bổ nhiệm Majid Ebnelreza làm quyền Bộ trưởng.

"Chúng tôi từng hình dung các cuộc biểu tình sẽ bùng phát trên đường phố, nhưng lại bất ngờ trước mức độ đoàn kết của họ", một quan chức cấp cao Arab giấu tên cho hay.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết hơn 2.000 mục tiêu đã bị đánh trúng tại Iran trong hơn bốn ngày qua. Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) tuyên bố máy bay của họ đã phóng hơn 4.000 quả bom, tên lửa dẫn đường xuống Iran kể từ ngày 28/2.

"Họ đang phá hủy rất nhiều tòa nhà, nhưng có vẻ hầu hết các địa điểm này đều trống rỗng. Họ đang hủy diệt các công trình vật chất của nước Cộng hòa Hồi giáo", Gregory Brew, nhà phân tích về Iran tại Eurasia Group, nhận định.

Tuy nhiên, quy mô phá hủy vật chất dường như không đồng nghĩa với việc làm tê liệt bộ máy quyền lực của Iran.

Lực lượng cảnh sát Iran và dân quân Basij vẫn tiếp tục hoạt động, theo một quan chức châu Âu dẫn nguồn tin từ bên trong Iran. Brew cho rằng điều này là do các lực lượng này không vận hành vũ khí hạng nặng và có thể nhanh chóng phân tán khỏi các tòa nhà bị nhắm mục tiêu, sau đó xuất hiện trở lại khi giao tranh lắng xuống.

Sau cuộc chiến kéo dài 12 ngày vào tháng 6/2025, Iran đã tái cấu trúc lực lượng vũ trang nhằm chuẩn bị cho khả năng tiếp tục hứng chịu các đòn tấn công phủ đầu nhằm vào giới chỉ huy. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi dường như ám chỉ điều này trong cuộc phỏng vấn với Al Jazeera hôm 1/3, khi ông mô tả các đơn vị quân đội Iran hoạt động "tách biệt" và hành động theo "những chỉ thị chung đã được đưa ra từ trước".

Đầu tuần này, cường độ các đòn trả đũa của Iran giảm xuống, khiến một số quan chức phương Tây cho rằng nước này có thể đang cạn dần đạn dược hoặc gặp khó khăn trong việc tiếp cận các kho dự trữ dưới lòng đất. Tuy nhiên, đến ngày 5/3, Iran lại tiến hành các đợt tấn công trả đũa dữ dội nhằm vào Bahrain, Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Khi xung đột kéo dài buộc lực lượng vũ trang Iran phải thích nghi và xây dựng kế hoạch mới, những tổn thất trong hàng ngũ lãnh đạo có thể trở nên nghiêm trọng hơn. Dù vậy, giới chức Iran cho thấy họ đã chuẩn bị cho một cuộc chiến lâu dài với những đối thủ vượt trội về quân sự.

Theo một quan chức châu Âu được cập nhật các đánh giá về sức mạnh của chính quyền Iran kể từ khi chiến tranh bùng nổ, Tehran tin rằng cách duy nhất để giành lợi thế là bám trụ lâu hơn khả năng chống chịu tổn thất của Mỹ và Israel.

"Họ hiểu mình không thể đánh bại quân đội mạnh nhất thế giới. Nhưng trong một cuộc chiến phi đối xứng, họ có thể tìm cách gây ra càng nhiều thiệt hại càng tốt để buộc Mỹ phải tìm cách hạ nhiệt", quan chức này nói.

Do đó, Iran ưu tiên trả đũa nhằm vào những quốc gia Vùng Vịnh và các nước có thể gây sức ép khiến Washington tìm lối thoát cho xung đột.

Giới quan sát cho rằng Iran đặt cược rằng hệ thống chính trị và người dân nước này có thể chịu đựng khó khăn kéo dài tốt hơn so với Mỹ và các đồng minh Vùng Vịnh. Tuy nhiên, họ cảnh báo rằng xung đột càng kéo dài thì mức độ thương vong ở mọi phía càng có thể gia tăng, đặc biệt là tổn thất với dân thường ở các bên liên quan.

"Chế độ này được xây dựng để tồn tại thật lâu và họ sẽ không rút lui trong im lặng", quan chức châu Âu nói.

VietBF@sưu tập