EU Hungary sau cơn địa chấn chính trị: Khi “cỗ máy tuyên truyền” sụp đổ và một thực tại mới bắt đầu

[Gibbs]

Những mảnh đời trong kịch bản "The Truman Show" giữa lòng Hungary

Giữa những tiếng reo hò vang dội khắp các nẻo đường Budapest cuối tuần qua để ăn mừng sự thất bại của Viktor Orbán, có những khoảng lặng đầy ám ảnh. Balasz, một chuyên gia phân tích tài chính 42 tuổi, không khỏi xót xa khi nghĩ về người cụ của mình – một cụ bà ngoài 80 tuổi đang sống tại vùng quê nghèo phía Đông Hungary. Với cụ, chiến thắng của Péter Magyar không phải là một chương mới đầy hy vọng, mà là một cơn ác mộng hiện hữu. Suốt một thập kỷ qua, thế giới quan của cụ chỉ gói gọn trong những bản tin từ truyền hình nhà nước. Người ta vẫn bảo "Tai nghe không bằng mắt thấy", nhưng khi đôi mắt và đôi tai ấy bị che lấp bởi màn sương dày đặc của truyền thông một chiều, sự thật trở thành một thứ xa xỉ phẩm.

Xuyên suốt chiến dịch tái tranh cử, cỗ máy truyền thông của đảng Fidesz cầm quyền đã biến Magyar thành một "kẻ thù của hòa bình", một kẻ liều lĩnh muốn kéo Hungary vào vòng xoáy lửa đạn tại Ukraine. Những lời dối trá tàn khốc đến mức khiến người ta rùng mình: nếu Magyar thắng, đàn ông Hungary sẽ bị cưỡng bách tòng quân, nền kinh tế sẽ sụp đổ và một cuộc Thế chiến thứ ba là điều không thể tránh khỏi. Sống ở vùng nông thôn, nghèo khó, chỉ có hai kênh truyền hình và một đài phát thanh nhà nước, những người như cụ của Balasz đang sống trong một "thực tại thay thế", một kiểu tuyên truyền gợi nhắc về thời kỳ cũ mà Balasz từng chứng kiến thuở thiếu thời. Đúng là "Lòng vả cũng như lòng sung", sự dối trá khi được lặp đi lặp lại hàng nghìn lần sẽ mặc nhiên trở thành chân lý trong mắt những người bị cô lập thông tin.

Cuộc phản công của sự thật và sự sụp đổ của "Nhà máy dối trá"

Ngay trong những ngày đầu tiên với tư cách là Thủ tướng đắc cử, Péter Magyar đã bắt tay vào sứ mệnh cam go: tháo dỡ "cỗ máy tuyên truyền" mà Orbán đã dày công xây dựng suốt 16 năm tại vị. Chính cỗ máy ấy đã giam hãm Magyar, không cho ông xuất hiện trên truyền thông nhà nước suốt 18 tháng qua, ngay cả khi đảng Tisza của ông đang dẫn đầu các cuộc thăm dò. Chỉ sau chiến thắng vang dội, ông mới được mời phỏng vấn. Trong một lần xuất hiện đầy gai góc trên đài truyền hình M1, Magyar đã không ngần ngại khiển trách những người dẫn chương trình vì đã lan truyền những lời xúc phạm gia đình ông, đồng thời ví cách đưa tin của đài này không khác gì những hình thức tuyên truyền cực đoan nhất trong lịch sử.

Magyar tuyên bố đanh thép: "Chúng tôi không có oán thù cá nhân, nhưng một trong những ưu tiên hàng đầu của chính phủ Tisza là xóa sổ nhà máy dối trá này. Đây không phải chuyện của riêng tôi, mà là vì mọi người dân đều xứng đáng được tiếp cận một nền truyền thông công lập trung thực". Trước cuộc bầu cử, ông từng ví chiến thắng của mình như đoạn kết giải thoát của bộ phim "The Truman Show" – nơi nhân vật chính nhận ra cuộc đời mình chỉ là một chương trình thực tế dàn dựng. Sự thật luôn nghiệt ngã, và như tục ngữ có câu "Cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra", sự thức tỉnh này có thể gây ra những cú sốc tâm lý, những "mâu thuẫn nhận thức" mà không phải ai cũng có thể chấp nhận ngay trong một sớm một chiều.

Nỗi sợ hãi dưới gầm giường và sự tỉnh giấc của đám đông

Giáo sư luật truyền thông Gábor Polyák chia sẻ những câu chuyện đau lòng về những người già ở các làng quê xa xôi, vì quá sợ hãi trước những thông tin xuyên tạc về chính phủ mới mà không dám bước ra khỏi nhà. Thế nhưng, chiến thắng của Magyar cũng là minh chứng cho thấy đại đa số người dân Hungary – vốn đã quá mệt mỏi với nền kinh tế trì trệ và nạn tham nhũng tràn lan – đã không còn tin vào những gì loa đài nói nữa. Có một sự trớ trêu cay đắng là, chính những kẻ tuyên truyền dường như lại tin vào lời nói dối của mình hơn cả những người mà họ nhắm đến.

Tuy nhiên, con đường phục hồi không hề bằng phẳng. Orbán đã bắt đầu kiểm soát truyền thông từ năm 2010 bằng cách thay đổi hiến pháp, hạn chế quảng cáo chính trị và cài cắm đồng minh vào các cơ quan quản lý. Quan trọng hơn, ông ta đã dùng "đòn bẩy kinh tế" – cho các đồng minh vay vốn ưu đãi để thâu tóm, đóng cửa hoặc biến các cơ quan báo chí độc lập thành "loa phát thanh" cho đảng Fidesz. Những tờ báo uy tín như Origo hay đài phát thanh Klubradio từng là nạn nhân đầu tiên của chiến dịch thanh trừng này. Những phóng viên chân chính như András Pethő hay Szabolcs Panyi đã phải nếm trải đủ đắng cay, từ việc bị ép buộc gỡ bài cho đến việc bị cáo buộc là "gián điệp" chỉ vì làm đúng thiên chức của mình. "Chân lý thuộc về kẻ mạnh" – đó là quy luật khắc nghiệt mà đế chế Orbán đã áp dụng bấy lâu nay.

Mùa giải thứ hai: Hy vọng về một nền báo chí liêm chính

Điều bất ngờ nhất là Magyar đã vượt qua được rào cản truyền thông khổng lồ đó bằng một chiến dịch "vết dầu loang" trên mặt đất. Thay vì xuất hiện trên bảng hiệu hay sóng truyền hình, ông đã trực tiếp ghé thăm 700 thị trấn và làng mạc, chinh phục cử tri ở những nơi vốn được coi là "thành lũy" bất khả xâm phạm của Orbán. Đó là thành quả của việc "Đi một ngày đàng, học một sàng khôn", và cũng là sự kết nối chân thành giữa người với người khi niềm tin bị phản bội.

Giờ đây, khi một kỷ nguyên mới mở ra, các phóng viên Hungary cảm nhận được luồng gió mát lành của bình minh. Những buổi họp báo kéo dài hàng giờ thay vì sự im lặng đáng sợ trước đây là tín hiệu đáng mừng. Tuy nhiên, giới quan sát vẫn thận trọng cảnh báo rằng "tuần trăng mật" này sẽ sớm qua đi. Thách thức không chỉ nằm ở việc sửa đổi luật pháp mà còn ở tầm ảnh hưởng của các công ty tư nhân thân hữu với chế độ cũ. Như phóng viên Panyi đã ví von: "Phần một của bộ phim đã kết thúc, và tôi chắc chắn rằng Phần hai sẽ bắt đầu rất sớm". Nhiệm vụ của báo chí sắp tới không chỉ là ủng hộ cái mới, mà còn là giám sát quyền lực của chính chính phủ chưa có nhiều kinh nghiệm của Magyar. Bởi suy cho cùng, "Lửa thử vàng, gian nan thử sức", chỉ có một nền báo chí tự do thực sự mới có thể giúp Hungary hàn gắn vết thương và trở thành một quốc gia châu Âu bình thường, vững mạnh.