Đàm phán Mỹ - Iran mở màn trong nghi kỵ

[pizza]

Islamabad đăng cai các cuộc đàm phán khi Mỹ và Iran tìm cách thoát khỏi bế tắc của chiến tranh. Nhưng sự thiếu tin tưởng sâu sắc và căng thẳng khu vực đang đe dọa tiến trình này.


Cảnh sát kiểm tra an ninh để chuẩn bị cho cuộc đàm phán của phái đoàn Mỹ và Iran tại Islamabad, Pakistan, ngày 8/4/2026. Ảnh: THX/TTXVN
Tại Islamabad, các vỉa hè đang được sơn sửa, lực lượng an ninh vốn đã dày đặc tiếp tục được tăng cường, và bầu không khí vừa kỳ vọng vừa lo lắng đang bao trùm thủ đô Pakistan khi nơi đây chuẩn bị tổ chức các cuộc gặp mà cả thế giới sẽ theo dõi vào cuối tuần này.

Đúng sáu tuần sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích phối hợp vào Iran khiến Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng, châm ngòi cho cuộc chiến khiến hàng nghìn người chết ở nhiều quốc gia, làm tê liệt hoạt động qua eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới - và đẩy giá năng lượng tăng vọt, Islamabad sẽ đăng cai đàm phán Mỹ - Iran vào ngày 11/4 với sự tham gia của quan chức cấp cao hai nước.

Các cuộc họp diễn ra chỉ vài ngày sau khi Washington và Tehran đồng ý một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần do Pakistan làm trung gian, trong bối cảnh thỏa thuận này đã bắt đầu bị thử thách bởi những cách hiểu khác nhau về các điều khoản ngừng giao tranh và các cuộc ném bom leo thang của Israel vào Liban.

Các cuộc tấn công của Iran vào các nước láng giềng vùng Vịnh, ngoài Israel, trong suốt cuộc chiến cũng khiến trung tâm xuất khẩu năng lượng lớn nhất thế giới và một đầu mối quan trọng của thương mại, du lịch và đổi mới rơi vào trạng thái bất ổn kể từ khi giao tranh bắt đầu vào ngày 28/2.

Quyết định của Tehran ngay sau đó trên thực tế đóng cửa eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu trong thời bình, ngoại trừ các tàu của những quốc gia đạt được thỏa thuận với Iran, đã làm rung chuyển thị trường toàn cầu và đẩy giá năng lượng lên mức cao kỷ lục trong nhiều năm.

Cuối tuần này, các đại diện cấp cao từ những bên chủ chốt trong cuộc chiến sẽ hội tụ tại thủ đô Islamabad của Pakistan, nằm ở chân dãy Margalla Hills.

Dưới đây là tất cả những gì về các cuộc đàm phán sắp tới tại Islamabad, từ thành phần tham dự, địa điểm tổ chức, nội dung nghị sự, các trở ngại tiềm tàng đến những gì mà thế giới có thể kỳ vọng.

Khi nào và ở đâu diễn ra các cuộc đàm phán?
Các cuộc đàm phán dự kiến bắt đầu vào cuối tuần này tại Islamabad sau khi Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif chính thức mời hai bên tiến hành thương lượng nhằm đạt được một giải pháp toàn diện cho cuộc chiến.

Nhà Trắng xác nhận các cuộc thảo luận chính thức sẽ bắt đầu vào sáng 11/4, theo giờ địa phương.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran ngày 8/4 cho biết các cuộc đàm phán có thể kéo dài tới 15 ngày, cho thấy khả năng một số thành viên phái đoàn sẽ ở lại Islamabad sau hôm 11/4 hoặc quay lại thủ đô Pakistan cho các vòng đàm phán tiếp theo.

Khách sạn Serena ở Islamabad sẽ đón tiếp các phái đoàn. Nằm cạnh Bộ Ngoại giao trong “Vùng Đỏ” - khu vực tập trung các cơ quan chính phủ và đại sứ quán - khách sạn Serena đã được trưng dụng từ tối 8/4 đến ngày 12/4, yêu cầu khách rời đi. Đây cũng được dự kiến là nơi diễn ra đàm phán.

Chính quyền đã tuyên bố ngày 9 và 10/4 là ngày nghỉ tại Islamabad, ngoại trừ các dịch vụ thiết yếu như cảnh sát, bệnh viện và tiện ích công cộng.

An ninh được siết chặt trên toàn thành phố. Vùng Đỏ bị phong tỏa, trong khi các lối vào chính của Islamabad cũng bị đóng.

Ai sẽ tham dự đàm phán?
Nhà Trắng xác nhận Phó Tổng thống Mỹ JD Vance sẽ dẫn đầu phái đoàn Mỹ, cùng với các đặc phái viên hàng đầu của Tổng thống Donald Trump là ông Steve Witkoff và ông Jared Kushner – con rể nhà lãnh đạo Mỹ.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi dự kiến dẫn đầu phái đoàn Iran. Hiện chưa rõ có đại diện nào từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) - lực lượng đang dẫn dắt phản ứng quân sự của Tehran - tham dự hay không. Ông Ghalibaf từng là chỉ huy IRGC.

Tuy nhiên, các quan chức Pakistan cảnh báo rằng chưa có gì chắc chắn cho đến khi các phái đoàn thực sự đến nơi.

Đại sứ Iran tại Pakistan, ông Reza Amiri Moghadam, vào hôm 9/4 từng đăng trên nền tảng mạng xã hội X rằng phái đoàn Iran sẽ đến vào tối cùng ngày.

Theo ông Moghadam, “bất chấp sự hoài nghi của dư luận Iran do các vi phạm ngừng bắn lặp lại của Israel nhằm phá hoại sáng kiến ngoại giao”, phái đoàn đến để “tiến hành các cuộc đàm phán nghiêm túc dựa trên 10 điểm do Iran đề xuất”. Nhưng ông Moghadam đã xóa bài đăng chỉ vài giờ sau.

Các cuộc đàm phán sẽ diễn ra như thế nào?
Thủ tướng Sharif dự kiến chủ trì chính thức và tổ chức các cuộc gặp riêng sơ bộ với từng bên vào ngày 10/4 hoặc sáng sớm 11/4, tùy thời điểm các phái đoàn đến.

Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Ishaq Dar, người đã tham gia ngoại giao con thoi suốt cuộc xung đột, dự kiến sẽ điều phối các cuộc đàm phán chính vào ngày 11/4.

Chưa rõ Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan, Thống chế Asim Munir, có tham gia hay không.

Vào ngày 11/4, các đoàn Mỹ và Iran dự kiến ngồi ở hai phòng riêng biệt, với các quan chức Pakistan làm trung gian chuyển thông điệp giữa hai bên.

Việc Phó Tổng thống Vance tham gia là một diễn biến quan trọng. Các quan chức Iran tỏ ra hoài nghi về việc tiếp tục làm việc với các ông Witkoff và Kushner. Họ nhắc lại các cuộc đàm phán trước đó tại Muscat (Oman) và Geneva (Thụy Sĩ) vào tháng 2, và việc Mỹ bắt đầu ném bom Iran ngay khi các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra. Họ coi ông Vance là người cởi mở hơn trong việc chấm dứt xung đột.

Được xem là ứng viên tiềm năng cho đề cử tổng thống của đảng Cộng hòa năm 2028, ông Vance đã thể hiện lập trường thận trọng đối với việc Mỹ can dự quân sự kéo dài tại Trung Đông.

Hơn ba chục đơn xin thị thực từ các cơ quan truyền thông quốc tế đã được nộp, với ít nhất 20 nhà báo được chấp thuận. Các quan chức cũng xác nhận một đội an ninh Mỹ gồm 30 người đã đến Islamabad.

Vì sao là Pakistan?
Pakistan đã nổi lên như một bên trung gian quan trọng giữa Washington và Tehran trong những tuần gần đây. Dù từng có căng thẳng với cả hai, Islamabad hiện duy trì quan hệ làm việc với cả hai bên.

Trong những ngày gần đây, Tổng tham mưu trưởng Asim Munir đã có nhiều cuộc điện đàm với các lãnh đạo Mỹ và Iran trong nỗ lực ngoại giao căng thẳng.

Pakistan có đường biên giới dài 900 km với Iran và là quốc gia có cộng đồng Hồi giáo Shia lớn thứ hai thế giới, điều này làm tăng vai trò của họ đối với Tehran.

Không giống phần lớn Trung Đông, Pakistan không có căn cứ quân sự của Mỹ, giúp họ có thêm uy tín trong mắt Iran. Đồng thời, Pakistan được Mỹ chỉ định là đồng minh ngoài NATO quan trọng từ năm 2004.

Tuy nhiên, vị trí đại sứ Mỹ tại Islamabad thường xuyên bị bỏ trống. Kể từ năm 2018, chỉ có một đại sứ được phê chuẩn là Donald Blome (2022 - đầu 2025). Hiện vị trí này đang trống.

Tổng thống Mỹ gần nhất thăm Pakistan là ông George W. Bush vào tháng 3/2006. Phó Tổng thống gần nhất thăm Pakistan là ông Joe Biden vào tháng 1/2011.

Chuyến thăm dự kiến của ông Vance - sau 15 năm - tập trung vào việc chấm dứt chiến tranh thay vì quan hệ song phương, là mức độ can dự hiếm thấy của Mỹ tại Islamabad.

Những vấn đề nào được đưa ra bàn thảo?
Hai bên bước vào đàm phán với nhiều khác biệt lớn.

Kế hoạch hòa bình 10 điểm của Iran yêu cầu giám sát eo biển Hormuz, rút lực lượng chiến đấu Mỹ khỏi Trung Đông và chấm dứt các hoạt động quân sự chống lại các lực lượng đồng minh, cùng nhiều yêu cầu khác.

Mỹ chưa chính thức chấp nhận các điều khoản này, dù Tổng thống Trump gọi đây là “cơ sở khả thi để đàm phán”. Nhà Trắng cho rằng Iran sẵn sàng từ bỏ kho uranium làm giàu - một yêu cầu không thể thương lượng - nhưng Iran chưa chính thức xác nhận điều đó.

Các cuộc ném bom của Israel vào Liban khiến hơn 200 người thiệt mạng hôm 9/4, là đợt tấn công mạnh nhất kể từ khi chiến tranh Iran bắt đầu.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cảnh báo Tehran có thể rút khỏi lệnh ngừng bắn nếu các cuộc tấn công của Israel tiếp diễn, yêu cầu Mỹ phải chọn giữa ngừng bắn hoặc tiếp tục chiến tranh thông qua Israel. Ông Araghchi viện dẫn tuyên bố của Thủ tướng Sharif rằng lệnh ngừng bắn áp dụng trên toàn khu vực, bao gồm cả Liban.

Tuy nhiên, Phó Tổng thống Vance cho biết thỏa thuận không bao gồm Liban, quan điểm cũng được ông Trump và Nhà Trắng ủng hộ.

Ông Masood Khalid, cựu đại sứ Pakistan tại Trung Quốc, nhận định bầu không khí đã bị “đầu độc” trước khi đàm phán bắt đầu và cho rằng Israel đang phá hoại tiến trình bằng các cuộc không kích liên tục nhằm khiến các bên cứng rắn hơn và làm đổ vỡ đàm phán.

Nhà phân tích độc lập Sahar Khan tại Washington đồng tình: “Thiếu niềm tin là trở ngại lớn nhất. Hiện cả Washington và Tehran đều cố chứng minh mình ‘chiến thắng’ bằng các yêu cầu tối đa, nhưng nếu lệnh ngừng bắn được giữ và họ thực sự gặp nhau, đó sẽ là bước tiến quan trọng nhất”.

Những kịch bản có thể xảy ra và các trở ngại tiềm tàng là gì?
Theo các nhà phân tích, một thỏa thuận cuối cùng khó có khả năng đạt được trong ngắn hạn do sự thiếu tin tưởng sâu sắc từ cả hai phía.

Đại sứ Iran tại Islamabad, Reza Amiri Moghadam, trong bài đăng đã bị xóa, cho biết Tehran coi các cuộc tấn công liên tục của Israel là nỗ lực nhằm phá hoại tiến trình đàm phán.

Liban đang nổi lên như điểm bất đồng trung tâm. Ông Khalid cho biết lời mời của Thủ tướng Sharif đã đề cập rõ ràng đến Liban, cho thấy trước đó đã có các cuộc thảo luận với Washington.

Cựu đại sứ Pakistan tại Trung Quốc này nói: “Ông Netanyahu (Thủ tướng Israel) đã ngay lập tức bác bỏ lập trường của Pakistan, trong khi Tổng thống Trump sau đó cũng loại Liban ra khỏi phạm vi của lệnh ngừng bắn”.

Trong khi đó, ông Khalid nhấn mạnh: “Iran kiên quyết yêu cầu chấm dứt các hành động tấn công của Israel tại Liban, và họ nhận được sự ủng hộ của một số quốc gia quan trọng như Pháp. Chìa khóa nằm trong tay Tổng thống Trump”.

Nhà phân tích Khan thì mô tả Liban là “điểm gãy” tiềm tàng giữa Mỹ và Israel khi nói rằng: “Một thỏa thuận bền vững chỉ có thể đạt được nếu Israel ngừng tấn công. Trong tất cả các vòng đàm phán, chính Israel đã phá vỡ chúng bằng việc tấn công Iran. Cuối cùng, lựa chọn thuộc về Mỹ: hoặc là từ bỏ lệnh ngừng bắn và tấn công Iran, hoặc là buộc Israel phải tuân thủ lệnh ngừng bắn, nếu không sẽ có hậu quả”.

Bà Dania Thafer, giám đốc điều hành của Diễn đàn Quốc tế vùng Vịnh, cho rằng việc Israel không tham gia đàm phán là một thách thức mang tính cấu trúc.

Bà Thafer nói: “Israel là một bên trong cuộc chiến, và cũng là bên có lợi ích lớn nhất trong việc tiếp tục cuộc chiến này, vì vậy họ cần phải tham gia vào quá trình đàm phán và thỏa thuận cuối cùng. Nếu không, họ luôn có thể lập luận rằng Israel chưa từng đồng ý với bất kỳ điều khoản nào”.

Trong khi đó, ông Khalid cho rằng các lập trường cứng rắn tối đa có thể sẽ dịu lại theo thời gian.

Ông Khalid nói: “Một mức độ đồng thuận nhất định giữa Mỹ và Iran về vấn đề hạt nhân, cũng như một dạng hiểu biết đa phương để mở lại eo biển Hormuz, là điều có thể xảy ra, vì cả hai bên đều đang có dấu hiệu mệt mỏi và muốn có một khoảng nghỉ khỏi xung đột”.

Về câu hỏi ai sẽ là bên bảo đảm hòa bình, ông Khalid tỏ ra hoài nghi khi nói rằng: “Không có quốc gia đơn lẻ nào sẵn sàng đóng vai trò bảo đảm thay cho Mỹ hoặc Israel. Trung Quốc không thể chấp nhận rủi ro bảo đảm cho hành vi của Mỹ và Israel”.

Ông Khalid nói thêm rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng có thể sẽ cần sự hậu thuẫn của các quốc gia chủ chốt ở Trung Đông, các thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, và một nghị quyết ràng buộc.

Nhà phân tích Khan cho rằng vấn đề bên bảo đảm là quá sớm để bàn tới, vì “Trung Quốc không cần thiết phải tham gia vào vòng đàm phán này.

Bà Khan nhấn mạnh: “Các lệnh ngừng bắn là quá trình lặp lại nhiều bước, và mục tiêu đầu tiên là xây dựng lòng tin. Nếu Mỹ có thể kiềm chế Israel và buộc nước này ngừng tấn công Lebanon trong thời gian đàm phán, đó sẽ là một bước tiến đáng kể, và Trump có thể coi đó là một chiến thắng”.

VietBF@ sưu tập