Đề xuất ngừng bắn 10 điểm của Iran và khả năng Mỹ chấp thuận

[Romano]

Việc Iran đồng ý tạm thời mở lại eo biển Hormuz không chỉ mang ý nghĩa giảm nhiệt căng thẳng, mà còn là tín hiệu cho thấy nước này sẵn sàng sử dụng đòn bẩy địa chính trị để bước vào bàn đàm phán trong thế chủ động hơn.Theo trang The Guardian (Anh), thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần giữa Mỹ và Iran, đạt được vào ngày 8/4, cho thấy cả hai bên đều có động cơ kiềm chế xung đột ở thời điểm nhạy cảm.

Nhà Trắng cho biết Israel cũng đã chấp nhận thỏa thuận này. Khi tuyên bố tạm dừng kế hoạch leo thang tấn công Iran, ông Trump cho biết đã nhận được đề xuất 10 điểm từ phía Tehran, gọi đây là “cơ sở khả thi để đàm phán”. Tuy nhiên, nội dung cụ thể của kế hoạch này và khả năng Washington chấp thuận vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ.Theo truyền thông nhà nước Iran, Tehran chỉ chấp nhận chấm dứt xung đột khi các điều khoản được hoàn tất dựa trên kế hoạch 10 điểm được chuyển tới Nhà Trắng qua trung gian Pakistan. Các yêu cầu gồm dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt, duy trì quyền kiểm soát eo Hormuz, rút lực lượng Mỹ khỏi Trung Đông, giải phóng tài sản bị phong tỏa và yêu cầu một nghị quyết ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Đây đều là những vấn đề cốt lõi mà Washington trước đây từng bác bỏ. Điều này cho thấy Iran đang tận dụng thời điểm hiện tại để đưa ra các điều kiện mang tính “tối đa”, nhằm tạo lợi thế trong đàm phán.

Đáng chú ý, sự khác biệt trong các phiên bản ngôn ngữ của đề xuất hé lộ cách tiếp cận linh hoạt của Tehran. Trong bản tiếng Ba Tư, Iran đề cập tới việc “chấp nhận làm giàu urani” cho chương trình hạt nhân, nhưng chi tiết này lại không xuất hiện trong các bản tiếng Anh gửi cho báo chí. Sự điều chỉnh thông điệp này có thể nhằm giảm sức ép quốc tế, đồng thời giữ dư địa chiến lược trong các cuộc thương lượng.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết việc đi lại an toàn qua eo biển Hormuz sẽ được cho phép dưới sự quản lý của quân đội Iran. Tuy vậy, chưa rõ điều này có đồng nghĩa với việc Tehran nới lỏng hoàn toàn quyền kiểm soát tuyến đường thủy chiến lược này hay không. Theo một số nguồn tin, kế hoạch cho phép Iran và Oman thu phí lên tới 2 triệu USD đối với mỗi tàu đi qua, và nguồn thu này sẽ được dùng cho công tác tái thiết. Nếu đàm phán thất bại, Iran có thể tiếp tục cân nhắc đóng cửa eo biển này.

Thực tế cho thấy kể từ khi các cuộc thương lượng về chương trình hạt nhân của Tehran khởi động gần một năm trước, khác biệt sâu sắc trong yêu cầu và giới hạn nhượng bộ của hai bên luôn là rào cản lớn đối với một thỏa thuận lâu dài. Đặc biệt, yêu cầu kiểm soát eo biển Hormuz của Iran gây nhiều lo ngại, bởi trước khi xung đột nổ ra, Tehran không nắm quyền kiểm soát tuyến đường thuỷ này.

Thượng nghị sĩ Dân chủ Chris Murphy cảnh báo nếu thỏa thuận trao cho Iran quyền kiểm soát eo biển Hormuz, đó sẽ là “một thảm họa đối với thế giới”.

Về phần mình, ông Trump chưa bình luận trực tiếp về các yêu cầu của Iran, nhưng cho biết Mỹ sẽ hỗ trợ giải quyết tình trạng ùn tắc giao thông tại eo Hormuz.

Giới chuyên gia nhận định những yêu cầu mang tính tối đa của Iran khó có khả năng được Washington chấp nhận toàn diện, mà nhiều khả năng chỉ đóng vai trò nền tảng cho các vòng đàm phán tiếp theo.

Văn phòng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho biết Tehran ủng hộ quyết định của Mỹ tạm dừng không kích Iran trong hai tuần, song thỏa thuận ngừng bắn không bao gồm Liban. Trước đó, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif từng nói thỏa thuận áp dụng cho “mọi khu vực, bao gồm cả Liban”.

Israel nhấn mạnh Tehran cần lập tức mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào Mỹ, Israel và các quốc gia trong khu vực. Đồng thời, Tel Aviv cũng ủng hộ nỗ lực của Washington nhằm bảo đảm Iran không còn là mối đe dọa.Trong khi đó, chiến dịch quân sự của Israel tại Liban đã khiến ít nhất 1.500 người thiệt mạng và 1,2 triệu người phải rời bỏ nhà cửa. Liban đã bị cuốn vào xung đột sau khi lực lượng Hezbollah phóng rocket vào Israel để bày tỏ ủng hộ Tehran.

Về bước đi tiếp theo, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, người đóng vai trò trung gian hòa giải thỏa thuận ngừng bắn, cho biết đã mời phái đoàn Mỹ và Iran tới Islamabad vào ngày 11/4 để tiếp tục đối thoại. Tehran xác nhận sẽ tham gia. Nhà Trắng cũng cho biết đang cân nhắc khả năng tổ chức các cuộc gặp trực tiếp, nhưng chưa có quyết định cuối cùng.

Trong những giờ cuối trước khi ông Trump hoãn thời hạn, Thủ tướng Pakistan đã kêu gọi Washington gia hạn thêm hai tuần nhằm tạo không gian cho ngoại giao, đồng thời đề nghị Iran mở lại eo biển Hormuz trong khoảng thời gian này. Trung Quốc - đối tác thương mại lớn nhất của Tehran - cũng đã thúc giục Iran tìm kiếm giải pháp ngừng bắn khi các cuộc đàm phán tiếp diễn.

Ông Trump nhận định Bắc Kinh có thể đã góp phần đưa Iran trở lại bàn đàm phán. Trong bối cảnh chiến dịch bầu cử giữa kỳ tại Mỹ đang tăng nhiệt, tỷ lệ ủng hộ dành cho ông đã giảm xuống mức thấp nhất từ trước tới nay, khiến đảng Cộng hòa đối mặt nguy cơ mất thế đa số mong manh tại Quốc hội. Các cuộc thăm dò cho thấy phần lớn người Mỹ phản đối chiến tranh và ngày càng bất mãn trước giá nhiên liệu leo thang.