Top 3 thế giới về sản xuất "máu cho nền kinh tế", tăng trưởng GDP của Iran vẫn gần như bằng 0

[therealrtz]

Đó là do chiến sự và các lệnh trừng phạt.

Từ ngày 28/2, các cuộc không kích của Mỹ cùng Israel và sự đáp trả từ Iran đã bắt đầu tác động vào hoạt động kinh tế toàn cầu. Chiến sự không chỉ gây lo ngại an toàn mà còn khiến hầu hết tàu chở dầu và sản phẩm khác đã dừng lưu thông ở eo biển Hormuz – nơi được coi như "yết hầu" của dòng chảy dầu mỏ thế giới.

Sự gián đoạn này cũng khiến thị trường năng lượng toàn cầu rúng động khi giá dầu thô Brent vọt lên mức hơn 78 USD/thùng vào ngày 2/3. Ngoài ra, tại khu vực châu Á, các chỉ số chứng khoán chủ chốt từ Nhật Bản, Hong Kong đến Đài Loan (Trung Quốc) cũng đều đồng loạt đỏ lửa.

Không chỉ gián đoạn ở eo biển Hormuz, nhiều hãng hàng không trên thế giới còn phải hủy các chuyến bay qua Vùng Vịnh lập tức. Điều này gây ảnh hưởng đến hoạt động đi lại và vận tải. Cụ thể, các sân bay Trung Đông, bao gồm Dubai (trung tâm trung chuyển quốc tế nhộn nhịp nhất thế giới) và Doha đã đóng cửa sang ngày thứ 3 liên tiếp. Thực trạng này khiến hàng chục nghìn hành khách mắc kẹt.

Ngay chính Iran cũng đang chịu nhiều sức ép, đặc biệt là thiệt hại lớn về mặt kinh tế. Theo DW, trên thực tế, kinh tế Iran hiện tại khác xa năm 1979, thời điểm diễn ra Cách mạng Hồi giáo tại đây. Bởi khi đó, một USD chỉ đổi được 70 rial Iran. Nhưng đến đầu năm nay, con số này đã là một USD đổi được 1,4 triệu rial.

Theo các chuyên gia, Iran hiện đang đối mặt với một trong những cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội tồi tệ nhất thập kỷ qua, với tăng trưởng GDP gần như bằng 0, cùng với lạm phát tăng vọt và bất ổn địa chính trị - xã hội leo thang. Giá thực phẩm năm nay ở Iran đã tăng trung bình hơn 70% so với năm ngoái.

Theo ước tính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) vào tháng 1/2026, GDP thực của Iran chỉ tăng 0,3% năm 2025, tức là giảm mạnh so với các năm trước đó (3,7% năm 2024 và 5,3% năm 2023).

Lạm phát ở Iran thuộc nhóm cao nhất thế giới

Đáng chú ý, Cơ quan Thống kê Iran cho biết lạm phát tháng 1/2026 của đất nước này đã lên tới 60%. Đây là tốc độ thuộc nhóm cao nhất thế giới, khi đồng rial của Iran mất giá 56% chỉ trong nửa năm. Hơn nữa, việc đồng rial suy yếu nhanh đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình của giới thương nhân Iran vào tháng 12/2025.

Chia sẻ trên Al Jazeera, các chuyên gia cho rằng, nguyên nhân kéo tụt nền kinh tế Iran là do chiến sự, các lệnh trừng phạt và sự thay đổi các ưu tiên kinh tế.

Trên thực tế, Mỹ trừng phạt Iran lần đầu vào năm 1979, sau khi Cách mạng Hồi giáo diễn ra. Cùng năm, Mỹ đã ngừng nhập khẩu dầu từ Iran và phong tỏa 12 tỷ USD tài sản của quốc gia này.

Đến năm 1995, Tổng thống Bill Clinton ký sắc lệnh ngăn các công ty Mỹ đầu tư vào lĩnh vực dầu khí của Iran, đồng thời cấm giao thương với quốc gia này. Một năm sau đó, Quốc hội Mỹ thông qua luật yêu cầu chính phủ trừng phạt các công ty nước ngoài đầu tư hơn 20 triệu USD mỗi năm vào lĩnh vực năng lượng của quốc gia Trung Đông.

Đáng chú ý, trong các năm sau đó, Liên hợp Quốc và Liên minh châu Âu (EU) đều áp trừng phạt với Iran, do liên quan đến chương trình hạt nhân của quốc gia này.

Theo nhận định của các chuyên gia, hoạt động trừng phạt của quốc tế chủ yếu nhắm vào lĩnh vực năng lượng của Iran. Bởi thực tế Iran hiện là quốc gia sản xuất dầu lớn thứ ba trong Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC ), khi đóng góp 4,5% nguồn cung toàn cầu. Mỗi ngày, Iran sản xuất 3,3 triệu thùng dầu thô và khoảng 1,3 triệu thùng khí ngưng tụ (condensate) cùng nhiên liệu lỏng khác.

Dầu thô vốn được coi là huyết mạch của kinh tế Iran khi đóng góp lớn cho ngân sách và dự trữ ngoại hối. Tuy nhiên, sản lượng khai thác dầu thô tại quốc gia này cũng bị hạn chế vì nhiều năm chịu lệnh trừng phạt quốc tế và không được đầu tư đúng mức.

Bên cạnh việc bị siết nguồn thu từ dầu thô, kinh tế Iran còn phải đối mặt với nhiều thách thức khác. Cụ thể, vì thiếu đầu tư, sản lượng khí đốt giảm và hệ thống tưới tiêu kém hiệu quả, nên Iran thường xuyên xảy ra mất điện và thiếu nước. Hơn nữa, việc thiếu hụt ngân sách kéo dài cũng khiến Iran khó đầu tư phát triển kinh tế dài hạn, cũng như cải thiện cơ sở hạ tầng xuống cấp.

Giới phân tích cho rằng, bất chấp những nỗ lực để duy trì nguồn thu của Iran, các cuộc xung đột liên tiếp sẽ khiến quốc gia này tiêu tốn hàng tỷ USD, đồng thời bóp nghẹt thêm tăng trưởng kinh tế, và làm dấy lên lo ngại về khả năng hoạch định chính sách tài khóa trong dài hạn.

Theo số liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), năm 2025, GDP Iran đạt khoảng 434 tỷ USD.

Ông Hamzeh Al Gaaod, nhà kinh tế học tại hãng nghiên cứu TS Lombard cho biết, ước tính Iran chi từ 3% đến 5% GDP cho quốc phòng, tương đương với hơn 12 tỷ USD. Tính đến giữa năm2025, Iran có khoảng 33 tỷ USD dự trữ ngoại hối. Theo vị chuyên gia này phân tích, nếu dùng dự trữ này cho chiến sự, Iran sẽ đối mặt rủi ro nghiêm trọng trong dài hạn.

Bài tham khảo nguồn: Reuters, EIA, Al Jazeera, DW