Cú va đập toàn cầu và bài toán lương tri

[goodidea]

Gần bốn năm trôi qua kể từ khi những tiếng súng đầu tiên xé toạc bầu trời Đông Âu, mở ra một trong những cuộc xung đột khốc liệt và ám ảnh nhất thế giới đầu thế kỷ XXI. Từ chỗ được nhìn nhận như cuộc khủng hoảng khu vực, xung đột Nga - Ukraine trở thành cú va đập địa - chính trị toàn cầu, làm lung lay những nền tảng tưởng như vững chắc của trật tự quốc tế được thiết lập từ sau Thế chiến thứ hai.

Năm 2025 khép lại, nhân loại bước sang năm 2026 với câu hỏi day dứt về cuộc xung đột Nga - Ukraine: Hòa bình có còn là một khả thể thực sự, hay là giấc mơ ngày càng xa vời trong tiếng vang vọng của đại bác?

Khi xung đột trở thành “bình thường mới” nguy hiểm

Suốt bốn năm qua, những hình ảnh thành phố hoang tàn, những đoàn người lầm lũi rời bỏ mái nhà trong giá tuyết, những đứa trẻ lớn lên dưới ánh sáng leo lét của hầm trú ẩn… xuất hiện dày đặc trên các phương tiện truyền thông toàn cầu. Sự lặp lại ấy gieo nên nỗi lo sợ lớn nhất đối với những người còn giữ lương tri: Xung đột Nga - Ukraine dường như đang bị biến thành “bình thường mới” trong cảm thức của nhân loại.

Nhiều binh sĩ hai phía đã ngã xuống. Hàng triệu gia đình ly tán. Những cánh đồng lúa mì biến thành bãi mìn. Cái giá của cuộc xung đột không chỉ được đo bằng lãnh thổ, sức mạnh quân sự hay tăng trưởng kinh tế, mà bằng sự xói mòn niềm tin của con người vào một thế giới có thể chung sống trong trật tự, luật pháp và những chuẩn mực phổ quát.

Thế giới tưởng như đã bước qua “bóng ma chia rẽ” của thế kỷ XX, nay lại chứng kiến sự trở lại của vòng xoáy quen thuộc: Xung đột - đối đầu - trừng phạt. Lằn ranh Đông - Tây tái định hình hơn ba thập niên sau ngày Bức tường Berlin sụp đổ, không phải bằng những đường biên hữu hình, mà bằng nỗi sợ hãi và sự nghi kỵ len lỏi trong tâm thức toàn cầu.


Một thiếu nữ tuần hành tại Quảng trường Trafalgar, London (Anh) kêu gọi hòa bình Nga - Ukraine. Ảnh: Reuters

Từ lý thuyết quan hệ quốc tế đến thực địa nghiệt ngã

Các học giả quốc tế tiếp cận xung đột Nga - Ukraine như một trong những phép thử điển hình của các lý thuyết quan hệ quốc tế trong thế kỷ XXI.

Từ góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực, John J. Mearsheimer - đại diện tiêu biểu của trường phái Hiện thực Cấu trúc, cho rằng nguyên nhân sâu xa của cuộc khủng hoảng nằm ở “tình thế lưỡng nan an ninh”. Theo đó, việc Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) mở rộng về phía Đông tạo ra cảm nhận bị bao vây đối với Nga, buộc Mátxcơva lựa chọn con đường đối đầu nhằm bảo vệ “vành đai sinh tồn” chiến lược.

Ngược lại, các học giả theo chủ nghĩa tự do nhấn mạnh, rằng nền tảng cốt lõi của trật tự quốc tế hiện đại là nguyên tắc bất khả xâm phạm chủ quyền quốc gia, và bất kỳ sự thỏa hiệp nào với hành động sử dụng vũ lực đều có nguy cơ làm xói mòn luật pháp quốc tế.

Trong khi đó, trường phái kiến tạo thiên về yếu tố bản sắc, ký ức lịch sử và diễn ngôn chính trị. Ở đó, xung đột không chỉ là tranh chấp lãnh thổ, mà là câu hỏi đầy nhức nhối: “Chúng ta là ai, và ai có quyền định nghĩa trật tự này?”.

Năm 2026 không hứa hẹn hòa bình rực rỡ, nhưng có thể là cột mốc mà thế giới bắt đầu học cách dừng lại, để lắng nghe tiếng nói của những người không có mặt trong phòng họp - những người mẹ, những đứa trẻ, những người già, những con người chỉ mong điều tưởng như đơn giản: Được sống một ngày mà không còn phải lo sợ.

Những tranh luận ấy diễn ra sôi nổi từ giảng đường đại học đến các diễn đàn chính sách toàn cầu. Nhưng trên thực địa khốc liệt của cuộc xung đột Nga - Ukraine, mỗi lập luận đều phải trả giá bằng một mái nhà sụp đổ, một gia đình tan vỡ, một thế hệ lớn lên trong bất an kéo dài.

Bế tắc trong tiêu hao

Giáo sư Lawrence Freedman (Đại học King’s College London) mô tả xung đột Nga - Ukraine bằng khái niệm “stalemated attrition” - bế tắc trong tiêu hao. Theo đó, đến thời điểm hiện tại, không bên nào đủ sức giành thắng lợi tuyệt đối, nhưng cũng chưa bên nào đủ yếu để chấp nhận từ bỏ những mục tiêu cốt lõi.

Về phương diện địa - chính trị, đây là trạng thái nguy hiểm nhất. Khi chi phí duy trì sức mạnh quân sự vẫn nằm trong ngưỡng “chấp nhận được” so với tổn thất chính trị của việc nhượng bộ, xung đột sẽ còn kéo dài như một vết thương hở chưa thể khép lại.

Giáo sư Stephen Walt (Đại học Harvard) cho rằng, trong những cuộc xung đột tiêu hao như Nga - Ukraine, điểm kết hiếm khi đến từ chiến trường, mà thường xuất phát từ sự thay đổi trong tính toán địa - chiến lược của các “bên thứ ba đủ trọng lượng”. Nói cách khác, số phận cuộc xung đột không chỉ nằm trong tay những người lính, mà còn phụ thuộc vào quyết định của các trung tâm quyền lực cách xa chiến tuyến hàng nghìn km.

Ba kịch bản cho năm 2026

Thứ nhất, đóng băng xung đột. Giao tranh giảm cường độ, hình thành ranh giới kiểm soát tương đối ổn định, nhưng không có hiệp ước hòa bình chính thức. Hai bên bước vào trạng thái “không xung đột - không hòa bình”, tương tự nhiều điểm nóng kéo dài trên bản đồ thế giới.

Thứ hai, hòa bình có điều kiện. Một thỏa thuận ngừng bắn dài hạn được thiết lập, đi kèm cơ chế giám sát quốc tế, bảo đảm an ninh và lộ trình chính trị từng bước. Đây là kịch bản nhân văn nhất, nhưng cũng khó khăn nhất, bởi đòi hỏi các bên vượt qua áp lực chính trị nội bộ và nỗi ám ảnh về “mất mặt” trên trường quốc tế.

Thứ ba, leo thang có kiểm soát. Xung đột tiếp tục ở cường độ trung bình, đan xen những đợt leo thang và hạ nhiệt, trở thành một dạng “bình thường mới” nguy hiểm trong trật tự quốc tế.

Một trong những khái niệm được nhắc đến nhiều nhất là “proxy war” - chiến tranh ủy nhiệm, phản ánh sự cạnh tranh giữa Nga và phương Tây. Theo GS. Barry R. Posen (Viện Công nghệ Massachusetts), đây là đặc trưng của thời đại cạnh tranh giữa các cường quốc, nơi các bên tránh đối đầu trực tiếp nhưng vẫn duy trì xung đột thông qua viện trợ vũ khí, trừng phạt kinh tế và chiến tranh thông tin.

Điểm chung của cả ba kịch bản là: Không kịch bản nào dễ dàng cho cả Nga và Ukraine.

Logic lịch sử và bài toán lương tri

Khả năng xuất hiện hiệp ước hòa bình toàn diện giữa Nga và Ukraine trong năm 2026 chưa thực sự sáng sủa. Những nỗ lực bền bỉ của cộng đồng quốc tế, trong đó có vai trò thúc đẩy của Tổng thống Mỹ Donald Trump, mới chỉ tạo ra những chuyển động ban đầu, chưa đủ để mở cánh cửa hòa giải trọn vẹn.

Lịch sử hiện đại cho thấy: Những cuộc xung đột hiếm khi kết thúc bằng sự sụp đổ hoàn toàn của một bên, mà thường khép lại vào thời điểm mà tất cả đều nhận ra cái giá phải trả cho hành động quân sự đã vượt xa mọi lợi ích chiến lược có thể đạt được. Từ xung đột ở Dải Gaza giữa Israel và Hamas, đến những va chạm giữa Israel và Iran; từ căng thẳng biên giới Thái Lan - Campuchia đến đối đầu triền miên giữa Ấn Độ và Pakistan… mỗi điểm nóng đều mang lại một bài học: Rồi sẽ đến lúc phải dừng lại, không phải vì chiến thắng áp đảo, mà vì nhân loại không thể tiếp tục chịu đựng thêm nỗi đau.

Những tiền lệ ấy, dù còn nhiều khác biệt, vẫn là cơ sở để nuôi dưỡng niềm tin: Xung đột Nga – Ukraine sẽ đến ngày khép lại, khi cả hai quốc gia cùng nhận ra hòa bình không chỉ là lựa chọn duy nhất, mà còn là con đường đúng đắn nhất cho tương lai.

VietBF@sưu tập