Rạng ngày thứ Năm, Tehran không còn là thủ đô của những con đường quen thuộc và nhịp sống nén chặt trong khuôn phép. Tehran biến thành một dòng người cuộn lên như sóng: biểu tình chống chính quyền bùng phát, những tiếng hô chống lại chế độ thần quyền vang khắp phố, và cơn giận dữ của dân chúng – tích tụ từ ví tiền rỗng đến nỗi sợ đàn áp – bỗng vỡ tung.
Ngòi nổ đến từ một nền kinh tế đang “hấp hối”: lạm phát phi mã, đồng tiền mất giá, giá cả leo thang kiểu “từng giờ”. Một người dân Tehran khoảng 30 tuổi nói trong lo âu rằng cảm giác lần này khác hẳn, vì nó đánh thẳng vào sức mua: người ta không còn đủ tiền để sống, chứ không chỉ là bức xúc chính trị.
Chính quyền cắt internet, cắt điện thoại: dấu hiệu của một đợt trấn áp?
Ngay khi biểu tình bắt đầu, nhà chức trách lập tức siết đường truyền: internet và mạng điện thoại bị cắt. Một tổ chức theo dõi internet mô tả đây thường là “bước dạo đầu” cho một cuộc đàn áp có thể rất bạo lực – với mục tiêu làm tê liệt liên lạc, chặn dòng tin lan ra ngoài và giảm áp lực giám sát quốc tế.
Dù vậy, các đoạn video vẫn xuất hiện, cho thấy đám đông tràn xuống đường, chặn lối, dựng chướng ngại và đốt lửa trên phố. Ở nhiều nơi, người biểu tình chia thành các luồng khẩu hiệu đối nghịch: có nhóm hô ủng hộ chế độ, có nhóm công khai đòi lật đổ. Sự rạn nứt không còn nằm trong lời thì thầm – nó nằm ngay giữa quảng trường.
“Đây là trận cuối”: bóng dáng Reza Pahlavi và những khẩu hiệu gây chấn động
Một phần người xuống đường dường như hưởng ứng lời kêu gọi của Thái tử lưu vong Reza Pahlavi. Trong các video được ghi nhận, có khẩu hiệu: “Đây là trận chiến cuối, Pahlavi sẽ trở lại.” Trên mạng xã hội, ông Pahlavi cũng lên tiếng cổ vũ, kêu gọi người dân Iran “ra đường” và “hét lên những đòi hỏi” như một mặt trận thống nhất.
Cùng lúc, ở nhiều tỉnh thành, khẩu hiệu thách thức trực diện Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei vang lên, trong đó có câu “Death to Khamenei.” Một đoạn video được định vị địa lý cho thấy đám đông ở tỉnh Mazandaran hô: “Năm của máu… Seyyed Ali sẽ sụp đổ.” Tại nơi khác, hình ảnh cháy bên trong một khu phức hợp chính quyền cũng xuất hiện trong các đoạn phim lan truyền.
Ở Mashhad – thành phố lớn thứ hai và cũng là quê hương của Khamenei – có video cho thấy người biểu tình hạ lá cờ Iran xuống rồi xé nát. Những biểu tượng bị giật tung khỏi cột cờ thường là lúc tâm lý đám đông đã vượt qua ranh giới sợ hãi.
Từ chợ Tehran đến hơn 100 thành phố: một cuộc nổi dậy “không đầu tàu”
Theo các thông tin được nêu, phong trào khởi phát từ tháng trước trong các khu đại học và đặc biệt là chợ Grand Bazaar ở Tehran – nơi vốn có truyền thống là xương sống thương mại và cũng thường được xem là tầng lớp “khá gắn” với trật tự hiện hữu.
Chuyện càng bùng nhanh khi ngân hàng trung ương chấm dứt chương trình cho một số nhà nhập khẩu tiếp cận USD giá rẻ. Giá các mặt hàng thiết yếu như dầu ăn, thịt gà tăng vọt qua đêm, có thứ biến mất khỏi kệ. Sự bất ổn khiến nhiều tiểu thương đóng cửa hàng – một hành động được xem là cực đoan đối với nhóm “bazaaris” vốn từ lâu đóng vai trò quan trọng trong lịch sử chính trị Iran.
Khi biểu tình kinh tế hòa vào biểu tình chính trị, phong trào trở nên “không đầu tàu” và khó kiểm soát. Các chuyên gia mô tả chính sự rời rạc ấy, cộng với đụng độ lực lượng an ninh, đã khiến nhiều điểm nóng chuyển sang bạo lực.
Con số thương vong và bắt bớ: khoảng tối lớn nhất của Iran lúc này
Theo một tổ chức nhân quyền đặt trụ sở tại Na Uy, ít nhất 45 người biểu tình đã thiệt mạng trong 12 ngày đầu của làn sóng biểu tình trên toàn quốc, trong đó có 8 trẻ em dưới 18 tuổi; hơn 2.000 người bị bắt giữ và hàng trăm người bị thương. Tuy nhiên, các số liệu này chưa thể được kiểm chứng độc lập.
Phía truyền thông nhà nước Iran cũng đưa tin có ít nhất 5 nhân viên an ninh thiệt mạng, trong đó có 2 thành viên Vệ binh Cách mạng (IRGC). Cơ quan Fars cho biết hàng trăm cảnh sát và lực lượng Basij bị thương trong các cuộc đụng độ, và cáo buộc “bạo loạn” tại một số tỉnh miền tây có sử dụng vũ khí, lựu đạn.
Ở Ilam, tình hình càng khiến dư luận phẫn nộ khi có thông tin người bị thương được đưa vào bệnh viện rồi sau đó lực lượng an ninh đột kích cơ sở y tế để bắt giữ – vụ việc làm bùng lên làn sóng chỉ trích từ các nhóm nhân quyền và buộc chính quyền hứa điều tra.
Trong một đoạn video từ Tabriz, tiếng súng vang phía sau dòng người đi bộ; chưa rõ súng từ đâu, và có phải đạn thật hay không. Nhưng chỉ riêng âm thanh ấy cũng đủ biến đường phố thành một nơi mà ai cũng hiểu: một sai nhịp là có thể trả bằng máu.
Trump “cảnh cáo” Iran: đổ thêm xăng vào ngọn lửa?
Giữa lúc Iran sôi lên, Tổng thống Mỹ Donald Trump lặp lại cảnh báo rằng Mỹ sẽ tấn công Iran nếu lực lượng an ninh “giết người biểu tình”. Ông nói đã “cho họ biết” rằng nếu bắt đầu giết người trong các cuộc bạo loạn, Mỹ sẽ “đánh rất mạnh”.
Phát biểu này có thể được xem như một đòn răn đe. Nhưng nó cũng là thứ khiến Tehran càng cảnh giác, càng co cụm – và đôi khi, càng dễ phản ứng bằng “bàn tay sắt” để chứng minh họ vẫn kiểm soát được đường phố.
Một chế độ không có “bản thiết kế” thoát khủng hoảng?
Tổng thống Masoud Pezeshkian – người từng hứa bảo vệ tầng lớp lao động – đã cố xoa dịu bằng khoản trợ cấp tiền mặt khoảng 7 USD/tháng, đồng thời thừa nhận chính phủ không thể tự mình giải quyết hết. Nhưng khi giá cả tăng theo giờ, khi đồng tiền rơi như đá, những tờ trợ cấp mỏng manh ấy chỉ như dán băng keo lên một con đập đang nứt.
Các chuyên gia nhận định, nếu không có một “phương án thay thế” đủ rõ ràng cho hệ thống hiện tại, biểu tình khó tạo ra thay đổi chế độ ngay lập tức. Dù vậy, làn sóng đang diễn ra vẫn phơi bày sự thật trần trụi: nhiều năm qua, một phần lớn dân chúng đã mất niềm tin rằng nhà nước muốn – hoặc có thể – lắng nghe và giải quyết những bức bối của họ.
Và khi niềm tin đã chết trước, thứ còn lại thường chỉ là hai lựa chọn: đường phố hoặc dùi cui. Ở Iran lúc này, cả hai đang cùng xuất hiện – trong cùng một đêm tối, dưới một bầu trời bị cúp mạng.
English
Deutsch
Français
Español
Italiano
Português
Norsk
Nederlands
Dansk
Suomi
Polski
Čeština
Русский
日本語
한국어
中文(简体)
中文(繁體)
Magyar
Türkçe
العربية
ไทย
Latina
हिन्दी
Bahasa Indonesia
Bahasa Melayu
