VN “Nơi đây yên nghỉ các chiến sĩ lầm đường…”: Một tấm bia ở Tân Sơn Nhất và bài học về lòng nhân

[Gibbs]

Giữa những câu chuyện dài dằng dặc về Tết Mậu Thân 1968, có khi người ta nhớ tới tiếng súng, những con đường đỏ lửa, những đêm chạy loạn, những nấm mồ vô danh… Nhưng đôi khi, chỉ một tấm bia nhỏ cũng đủ làm lòng người chùng xuống. Bức ảnh được chia sẻ lại cho thấy một tấm bia dựng tại khu vực phi trường Tân Sơn Nhất, ghi lời tiễn biệt những người đã ngã xuống trong cuộc giao tranh ngày mùng Hai Tết Mậu Thân.
Điều khiến người đọc sững lại không phải vì nó “đắc thắng”, càng không phải vì nó “mạt sát”. Trái lại, dòng chữ như một tiếng thở dài, đậm nhân tình, nhắc tới người chết bằng hai chữ vừa đau vừa thương: “chiến sĩ lầm đường.”

Dòng chữ không độc địa: gọi “lầm đường”, rồi xin cho Việt Nam sớm yên
Trên bia ghi rõ:
“NƠI ĐÂY YÊN NGHỈ CÁC CHIẾN SĨ LẦM ĐƯỜNG TỬ TRẬN NGÀY MÙNG HAI TẾT MẬU THÂN NĂM 1968. VONG HỒN LINH THIÊNG XIN CẦU CHO NƯỚC VIỆT NAM ĐƯỢC SỚM THÁI BÌNH.”
Trong một cuộc chiến mà hận thù luôn có lý do để bùng lên, câu chữ ấy chọn một lối đi khác: không đổ dầu vào lửa, không gọi tên đối phương bằng những nhãn hiệu tàn nhẫn, mà coi họ như những người Việt lạc bước trong cơn bão thời cuộc. Và ngay trên phần mộ tập thể ấy, điều người ta “xin” không phải là báo oán, mà là thái bình.

Có lẽ, đó là điểm khiến nhiều người xem ảnh cảm thấy nghẹn: chiến tranh có thể biến con người thành kẻ thù, nhưng vẫn có những khoảnh khắc người Việt nhìn nhau như đồng bào—dù đứng ở hai phía chiến tuyến.

“Tha thứ không có nghĩa là quên”: tiếng vọng từ những bình luận đau đáu
Bên dưới bức ảnh, nhiều ý kiến bày tỏ sự xúc động trước thái độ “không hận thù” ấy, xem đó là khác biệt của một nền ứng xử biết tự trọng: tôn trọng người chết, tôn trọng sinh mạng, và tôn trọng sự thật rằng cuộc chiến nào cũng để lại những gia đình rách nát ở cả hai bờ.
Nhưng cùng lúc, cũng có những bình luận mang theo vết cắt của lịch sử: nỗi uất nghẹn về những năm tháng sau 1975, chuyện nhiều người bị đưa đi “cải tạo”, những gia đình ly tán, những chuyến ra đi gió dập sóng vùi… Có người nói họ cố tập tha thứ để sống tiếp, nhưng ký ức thì không thể “xóa sổ” như một trang giấy nháp. Ở tầng sâu nhất, đó không hẳn là lời kêu gọi hận thù, mà là một lời thú nhận rất người: vết thương tập thể có lúc lành da, nhưng khó lành sẹo.

Chính vì vậy, tấm bia kia lại càng đáng suy ngẫm. Nó không bắt ai phải quên. Nó chỉ nhắc rằng, dù lịch sử có tàn nhẫn tới đâu, vẫn có một cách để nói về cái chết mà không đánh mất phần người trong mình.

Vì sao một tấm bia có thể “đắt” hơn ngàn bài diễn văn?
Bởi nó chạm đúng vào điều mà xã hội nào cũng cần, nhất là sau nội chiến: đạo lý đối với người đã khuất. Khi người sống còn đủ bình tĩnh để gọi đối phương là “lầm đường” thay vì “đáng chết”, nghĩa là trong tận cùng bạo lực vẫn còn chỗ cho lương tri.
Một quốc gia mạnh không phải vì biết thù dai, mà vì biết giữ kỷ cương đạo đức ngay cả lúc đau nhất. Sự tự tin của một cộng đồng đôi khi không nằm ở khẩu hiệu lớn tiếng, mà nằm ở khả năng không biến nấm mồ thành nơi gieo thêm độc khí.

Nhiều người đọc dòng bia ấy rồi tự hỏi: nếu người Việt, ở thời khói lửa, còn nói được như vậy, thì cớ gì hôm nay—khi chiến tranh đã lùi—ta lại dễ dàng xô nhau vào những cuộc mạt sát, kết tội, chửi rủa, và coi nhau như kẻ thù truyền kiếp?

Lời cầu “sớm thái bình” và bài học còn dang dở
Tấm bia không làm thay được lịch sử. Nó cũng không thể thay ai phán xét đúng sai của một thời. Nhưng nó để lại một câu hỏi rất thẳng: người Việt có thể bất đồng tới mức nào mà vẫn giữ được lòng nhân với người Việt?
Một dân tộc nếu chỉ nhớ chiến thắng mà quên tang tóc, chỉ nhớ lý tưởng mà quên con người, thì hòa bình chỉ là sự im tiếng súng—chứ chưa chắc là sự yên trong lòng.

Có lẽ vì vậy, dòng chữ cuối cùng mới ám ảnh: “xin cầu cho nước Việt Nam được sớm thái bình.” Đó không chỉ là lời tiễn đưa cho những người nằm xuống ngày mùng Hai Tết Mậu Thân. Nó còn là lời nhắc cho người đang sống: thái bình không đến từ hận thù kéo dài, mà đến từ việc con người biết dừng tay—và biết nhìn nhau lại như đồng bào.