Cú sốc dây chuyền lên kinh tế toàn cầu từ cuộc chiến Iran

[PinaColada]

Giá năng lượng tăng vọt do xung đột Iran lan rộng tác động tới mọi lĩnh vực, từ công nghiệp, nông nghiệp đến dịch vụ, buộc các ngân hàng trung ương đối mặt nguy cơ lạm phát kéo dài.

Cuộc xung đột giữa Mỹ-Israel và Iran không chỉ giới hạn trong phạm vi địa chính trị mà đang nhanh chóng lan sang lĩnh vực kinh tế, tạo ra những chấn động sâu rộng đối với hệ thống sản xuất và tiêu dùng toàn cầu.

Chỉ trong vài tuần kể từ khi các cuộc không kích nhằm vào Tehran bắt đầu cuối tháng 2, giá dầu, khí đốt và hàng loạt nguyên liệu đầu vào đã tăng mạnh, gây áp lực trực tiếp lên doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Không giống như các cú sốc thương mại trước đó, chẳng hạn chính sách thuế quan của chính quyền Tổng thống Donald Trump, vốn cần thời gian để "thẩm thấu" qua chuỗi cung ứng, tác động từ cuộc chiến Iran diễn ra gần như tức thì.

Các nhà quản lý nhà máy, nông dân và doanh nghiệp vận tải đã nhanh chóng cảm nhận được áp lực chi phí gia tăng, trong khi thị trường tài chính cũng phản ứng mạnh trước rủi ro gián đoạn nguồn cung năng lượng.

Hiệu ứng dây chuyền từ sự nhảy vọt của giá năng lượng
Sự gia tăng đột biến của giá dầu và khí đốt là yếu tố trung tâm gây ra làn sóng tác động kinh tế toàn cầu. Eo biển Hormuz, vốn là tuyến vận tải năng lượng chiến lược vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu, bị gián đoạn đã khiến thị trường năng lượng rơi vào trạng thái căng thẳng chưa từng có kể từ khủng hoảng Ukraine năm 2022, theo Bloomberg.

Các mô hình dự báo của Bloomberg Economics chỉ ra rằng nếu xung đột kéo dài trong vài tuần, giá dầu có thể tiến sát mốc 110 USD/thùng. Trong kịch bản tiêu cực hơn, nếu chiến sự kéo dài tới ba tháng, giá dầu thậm chí có thể chạm ngưỡng 170 USD/thùng, kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng đối với tăng trưởng và lạm phát toàn cầu.

Tác động của giá năng lượng không chỉ dừng ở lĩnh vực nhiên liệu. Ông John Pfeifer, Giám đốc điều hành Oshkosh Corp, cảnh báo: "Bất kỳ ai sản xuất hàng hóa đều phải chú ý tới điều này. Nếu không được giải quyết nhanh chóng, nó sẽ gây gián đoạn nghiêm trọng cho nền kinh tế".

Khoảng 25% nguồn cung nhôm toàn cầu cũng đi qua Eo biển Hormuz, khiến các ngành công nghiệp phụ thuộc vào kim loại này chịu áp lực lớn.

Ở cấp độ vi mô, người tiêu dùng cũng bắt đầu cảm nhận rõ tác động. Tại Mỹ, giá xăng tăng đang bào mòn lợi ích từ các khoản hoàn thuế, vốn được kỳ vọng hỗ trợ chi tiêu hộ gia đình.

Nhà kinh tế Gisela Young của Citigroup ước tính, chỉ cần giá nhiên liệu tăng 20% cũng có thể khiến người Mỹ chi thêm khoảng 6 tỷ USD mỗi tháng cho xăng.

Không chỉ Mỹ, các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu năng lượng như Ấn Độ chịu tác động nặng nề hơn. Quốc gia này nhập khẩu khoảng 90% dầu thô và gần một nửa khí hóa lỏng, trong đó phần lớn đi qua Hormuz. Điều này khiến chi phí sản xuất và sinh hoạt tăng nhanh, tạo áp lực lên toàn bộ nền kinh tế.

Áp lực kép
Tác động của cuộc chiến không chỉ thể hiện ở các chỉ số vĩ mô mà còn lan tới những lĩnh vực tưởng như không liên quan. Ngành công nghiệp điện ảnh Ấn Độ là một ví dụ điển hình. Bộ phim "Chuyện cổ tích cho người lớn" buộc phải hoãn lịch phát hành do lo ngại thị trường Vùng Vịnh, nơi có cộng đồng người Nam Á đông đảo, suy giảm sức mua.

"Sự bất ổn hiện tại, đặc biệt tại Trung Đông, đã ảnh hưởng tới mục tiêu tiếp cận khán giả rộng nhất của chúng tôi", nam diễn viên kiêm nhà sản xuất Yash nói với Bloomberg. Đây là minh chứng cho việc xung đột địa chính trị có thể tác động trực tiếp đến các ngành văn hóa - giải trí.

Tại châu Âu, nông dân và doanh nghiệp nhỏ cũng đang đối mặt với áp lực chi phí gia tăng. Ông Francesco Scala, một nhà sản xuất rượu vang tại Calabria (Italy), cho biết giá dầu diesel đã tăng tới 60% đúng vào mùa canh tác cao điểm. "Mọi thứ sẽ đắt đỏ hơn", ông nói, đồng thời lo ngại không thể tăng giá bán vì nhu cầu tiêu dùng đang suy yếu.

Tình trạng tương tự diễn ra tại Anh, nơi ngành dịch vụ từng chịu cú sốc năng lượng sau chiến sự Ukraine. Ông Saxon Moseley, chuyên gia của RSM UK, cảnh báo: "Khủng hoảng năng lượng năm 2022 cho thấy niềm tin tiêu dùng có thể sụt giảm rất nhanh và phục hồi chậm".

Nếu giá năng lượng tiếp tục duy trì ở mức cao, chi phí đầu vào trong các lĩnh vực thực phẩm, chuỗi cung ứng và tiện ích sẽ tăng mạnh, kéo theo suy giảm nhu cầu.

Tại Pakistan, chính phủ thậm chí phải khuyến khích người dân ở nhà xem thể thao qua truyền hình để tiết kiệm năng lượng. Những biện pháp như vậy cho thấy mức độ lan rộng của cuộc khủng hoảng, khi các quốc gia buộc phải điều chỉnh hành vi tiêu dùng để thích ứng.

Vùng Vịnh chao đảo
Theo các phân tích từ Viện Nghiên cứu Chính sách Công, khu vực Trung Đông, đặc biệt là các quốc gia Vùng Vịnh với hơn 60 triệu dân, phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhập khẩu lương thực.

Tỷ lệ nhập khẩu đối với các mặt hàng thiết yếu như gạo (77%), ngô (89%), đậu nành (95%) và dầu thực vật (91%) cho thấy mức độ dễ tổn thương cao trước các cú sốc nguồn cung.

Tại Iran, các dấu hiệu bất ổn đã trở nên rõ rệt. Lạm phát thực phẩm tăng khoảng 40% trong năm qua, trong khi giá gạo tăng gấp bảy lần, còn đậu lăng xanh và dầu thực vật tăng gấp ba. Những biến động này cho thấy tác động trực tiếp của xung đột lên đời sống người dân, đồng thời cảnh báo nguy cơ lan rộng sang các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu khác.

Trong bối cảnh tuyến vận tải qua Eo biển Hormuz bị gián đoạn, các hành lang vận chuyển đường bộ thay thế có thể nổi lên, qua đó gia tăng vai trò chiến lược của các quốc gia như Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Syria trong việc kiểm soát dòng chảy lương thực. Đồng thời, các tuyến nhập khẩu truyền thống qua Biển Đỏ của Arab Saudi cũng bị ảnh hưởng do các cuộc tấn công của lực lượng Houthi.

Lịch sử cho thấy giá lương thực tăng cao có thể kéo theo bất ổn xã hội. Khu vực Trung Đông và Bắc Phi có mức tiêu thụ lúa mì thuộc hàng cao nhất thế giới, và giá bánh mì từng là một trong những yếu tố kích hoạt các cuộc nổi dậy trong "Mùa xuân Arab" giai đoạn 2011-2012. Khi đó, các cú sốc nguồn cung toàn cầu đã góp phần làm xói mòn "hợp đồng xã hội" giữa chính phủ và người dân.

Cuộc khủng hoảng hiện nay diễn ra trong bối cảnh thế giới vốn đã bất ổn, với hơn 670 triệu người đang đối mặt với nạn đói. Nhiều khu vực như Sudan, Yemen hay Dải Gaza đang ở mức cảnh báo cao nhất về mất an ninh lương thực. Trong khi đó, xung đột tại Iran còn mở ra một mặt trận mới liên quan đến an ninh nước, khi các cơ sở khử mặn - nguồn cung nước sống còn của hàng trăm triệu người - trở thành mục tiêu tấn công.

Bên cạnh đó, vai trò của khu vực Trung Đông trong chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu cũng đang bị đe dọa. Với khoảng 1/3 thương mại phân bón thế giới liên quan đến khu vực này và khoảng một phần tư sản lượng đi qua Eo biển Hormuz, bất kỳ gián đoạn nào cũng có thể gây hiệu ứng dây chuyền. Giá urê tại Trung Đông đã tăng 19% chỉ trong một tuần, làm gia tăng áp lực chi phí cho nông nghiệp toàn cầu.

Các chuyên gia cảnh báo rằng sự kết hợp giữa gián đoạn phân bón, biến đổi khí hậu và nguồn dự trữ lương thực suy giảm có thể tạo ra một "cỗ máy đói nghèo vận hành chậm".

Chính sách tiền tệ trước bài toán khó
Trong bối cảnh giá năng lượng tăng cao và áp lực lạm phát gia tăng, các ngân hàng trung ương trên thế giới đang đứng trước những lựa chọn khó khăn. Việc tăng lãi suất để kiểm soát lạm phát có thể làm trầm trọng thêm gánh nặng tài chính đối với hộ gia đình và doanh nghiệp.

Tại Australia, các hộ gia đình được dự báo sẽ phải trả thêm khoảng 70 USD mỗi tháng cho khoản vay thế chấp sau khi ngân hàng trung ương tăng lãi suất.

"Nếu lạm phát thấm vào toàn bộ nền kinh tế, chi phí của mọi thứ sẽ tăng lên và hậu quả sẽ nghiêm trọng hơn nhiều", Thống đốc Ngân hàng Dự trữ Australia Michele Bullock cảnh báo.

Ngân hàng Trung ương Anh cũng tuyên bố "sẵn sàng hành động" trước nguy cơ lạm phát tăng mạnh, trong khi thị trường dự báo Ngân hàng Trung ương châu Âu có thể thực hiện nhiều đợt tăng lãi suất trong năm 2026. Cùng lúc đó, kỳ vọng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) cắt giảm lãi suất đang suy giảm, do áp lực giá năng lượng khiến lạm phát khó kiểm soát.

"Thị trường đang tìm kiếm một lối thoát, một lệnh ngừng bắn", ông Michael Hartnett, chiến lược gia của Ngân hàng Mỹ, nhận định. Điều này phản ánh tâm lý bất ổn của giới đầu tư khi phải đối mặt với sự kết hợp giữa tăng trưởng chậm lại và lạm phát cao.

Các chính phủ, đặc biệt tại các nền kinh tế mới nổi, cũng gặp khó khăn trong việc hỗ trợ nền kinh tế. Việc trợ giá nhiên liệu có thể làm xấu đi tình hình ngân sách, trong khi dư địa tài khóa hạn chế khiến khả năng triển khai các gói kích thích bị thu hẹp.

Theo Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao, tăng trưởng thương mại toàn cầu dự kiến 1,9% vào năm 2026 có thể không đạt được. Đồng thời, chi phí vận tải và du lịch tăng sẽ tiếp tục gây áp lực lên lĩnh vực dịch vụ quốc tế.

VietBF@ sưu tập