Khủng hoảng năng lượng toàn cầu có thể nghiêm trọng đến mức nào?

[Romano]

Giá dầu thô đã vượt mốc 100 đô la Mỹ/thùng ngay đầu tuần này (9-3-2026), lần đầu tiên sau gần bốn năm, khi chiến sự tại Trung Đông làm gián đoạn tuyến vận chuyển năng lượng chiến lược qua eo biển Hormuz.Cú sốc này không chỉ làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu mà còn làm dấy lên lo ngại rằng thế giới có thể đang tiến gần tới một cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng nhất trong nhiều thập niên.

Thị trường dầu trở lại vùng giá ba chữ số

Đà tăng của giá dầu trong những ngày gần đây phản ánh nỗi lo ngày càng lớn về nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu. Ngay đầu tuần này, cả giá dầu Brent và WTI đã đồng loạt vượt mốc 100 đô la Mỹ/thùng, đưa thị trường trở lại vùng giá ba chữ số lần đầu tiên kể từ năm 2022, thời điểm xung đột Nga - Ukraine bùng phát.

Sự bứt phá này diễn ra trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông leo thang nhanh chóng, khiến các nhà giao dịch bắt đầu định giá lại toàn bộ rủi ro nguồn cung. Theo ngân hàng Goldman Sachs, giá dầu thô và các sản phẩm tinh chế như xăng và dầu diesel thậm chí có thể đạt mức cao kỷ lục nếu dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn trong thời gian tới.

Đối với thị trường năng lượng, việc giá dầu vượt mốc 100 đô la Mỹ/thùng không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng. Đây là ngưỡng tâm lý quan trọng có thể làm thay đổi kỳ vọng của nhà đầu tư, kích hoạt các làn sóng đầu cơ mới và khiến chi phí năng lượng trong nền kinh tế toàn cầu tăng mạnh.

Khi thị trường bước vào “kịch bản ác mộng”

Theo nhiều nhà phân tích năng lượng, những gì đang diễn ra tại Trung Đông chính là kịch bản mà thị trường dầu mỏ đã lo ngại suốt nhiều thập niên.

Ông Daniel Yergin, Phó chủ tịch S&P Global và là một trong những nhà sử học năng lượng có ảnh hưởng nhất thế giới, cảnh báo rằng cuộc khủng hoảng hiện nay có thể dẫn đến “sự gián đoạn nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử”.

Trong một bài bình luận trên Financial Times, ông Yergin viết rằng thị trường dầu từ lâu đã ám ảnh với một “kịch bản ác mộng”: dòng dầu khổng lồ chảy qua vùng Vịnh bị cắt đứt bởi một cuộc chiến kéo dài và mang tính hủy diệt.

Những cảnh báo này đang dần trở thành hiện thực khi các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí hóa lỏng của thế giới - khiến hoạt động vận tải năng lượng qua khu vực này bị gián đoạn nghiêm trọng.

Trong nhiều thập niên qua, eo biển Hormuz luôn được coi là điểm dễ tổn thương nhất của hệ thống năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, cho đến nay, kịch bản tuyến vận tải huyết mạch này bị gián đoạn ở quy mô lớn vẫn chỉ tồn tại trong các mô hình dự báo rủi ro. Và cuộc khủng hoảng hiện tại có thể là lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại mà kịch bản ác mộng đó trở thành hiện thực.

Eo biển Hormuz - “nút thắt cổ chai” của năng lượng thế giới

Khi tàu chở dầu không thể di chuyển an toàn qua eo biển Hormuz, các quốc gia sản xuất dầu lớn trong khu vực buộc phải cắt giảm sản lượng vì kho lưu trữ nhanh chóng đầy lên.

Cuối tuần qua, Iraq đã giảm khoảng 60% sản lượng, từ mức khoảng 4,3 triệu thùng/ngày xuống còn khoảng 1,7-1,8 triệu thùng/ngày. Kuwait và UAE cũng bắt đầu giảm sản lượng, trong khi nhiều mỏ dầu khác đứng trước nguy cơ phải đóng giếng hoàn toàn.

Một nguồn tin từ một công ty dầu khí nhà nước trong khu vực cho biết: “Đến một thời điểm nào đó, nếu tàu thuyền không thể đi qua, tất cả mọi người đều sẽ phải tạm dừng khai thác”.

Việc đóng giếng dầu có thể là biện pháp cần thiết trong ngắn hạn, nhưng lại tạo ra những rủi ro lớn trong dài hạn. Khi một mỏ dầu bị đóng, quá trình khôi phục sản lượng có thể đòi hỏi nhiều thời gian và công sức, đồng nghĩa với việc thị trường năng lượng toàn cầu vẫn phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung kéo dài.

Thị trường đang chuyển từ việc “định giá rủi ro địa chính trị” sang đối mặt với “sự gián đoạn vận hành thực tế”, khi các nhà máy lọc dầu phải đóng cửa và xuất khẩu năng lượng bị hạn chế.

Ông Amir Zaman, trưởng nhóm thương mại khu vực châu Mỹ của công ty phân tích năng lượng Rystad Energy, cảnh báo rằng “việc khôi phục sản lượng có thể mất nhiều ngày, nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng, tùy thuộc vào loại mỏ, tuổi mỏ và cách thức đóng giếng”.

Các nhà giao dịch trên thị trường năng lượng cho rằng giá dầu hiện nay vẫn chưa phản ánh đầy đủ rủi ro. Theo họ, thị trường đang chuyển từ việc “định giá rủi ro địa chính trị” sang đối mặt với “sự gián đoạn vận hành thực tế”, khi các nhà máy lọc dầu phải đóng cửa và xuất khẩu năng lượng bị hạn chế.

Ông Stefano Grasso, một nhà giao dịch năng lượng hiện đang làm việc trong lĩnh vực quản lý đầu tư, cảnh báo rằng “Mỗi ngày gián đoạn bổ sung đều làm tăng thêm áp lực, và trong kịch bản đó, về cơ bản không có trần giá dầu trong ngắn hạn”.

Cú sốc lan rộng sang nền kinh tế toàn cầu

Tác động của cuộc khủng hoảng năng lượng nhanh chóng lan sang nhiều nền kinh tế trên thế giới. Khoảng một phần năm nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu đã bị gián đoạn khi các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền và cơ sở hạ tầng năng lượng tại Trung Đông gia tăng.

Châu Á - khu vực phụ thuộc khoảng 60% lượng dầu nhập khẩu từ Trung Đông - đang chịu sức ép đặc biệt lớn. Nhiều nhà máy lọc dầu ở Trung Quốc đã phải cắt giảm công suất khi nguồn cung dầu thô bị gián đoạn. Tại Ấn Độ và Thái Lan, các nhà máy lọc dầu cũng phải điều chỉnh kế hoạch xuất khẩu nhiên liệu. Trong khi đó, tại Nhật Bản, giá điện tương lai cho năm tài chính tới đã tăng hơn một phần ba do lo ngại chi phí nhiên liệu leo thang.

Người tiêu dùng tại nhiều quốc gia cũng bắt đầu cảm nhận rõ tác động của cú sốc năng lượng. Tại Mỹ, giá xăng trung bình đã tăng lên 3,41 đô la Mỹ mỗi gallon, tăng 0,43 đô la chỉ trong một tuần. Giá dầu diesel cũng tăng mạnh, phản ánh áp lực lan rộng trong toàn bộ hệ thống năng lượng.

Ông Mark Malek, giám đốc đầu tư của Siebert Financial, cho rằng giá nhiên liệu có sức ảnh hưởng tâm lý đặc biệt lớn đối với người dân. Ông nhận định: “Giá xăng là con số lạm phát mà người tiêu dùng nhìn thấy mỗi ngày”.

Sự gia tăng chi phí năng lượng có thể nhanh chóng lan sang các lĩnh vực khác của nền kinh tế, từ vận tải, sản xuất cho đến giá hàng hóa tiêu dùng. Điều này cũng làm gia tăng áp lực lạm phát, và đặt giới chức Cục Dự trữ liên bang Mỹ (Fed) vào thế khó. Các quan chức sẽ phải cân nhắc giữa việc giữ nguyên lãi suất để kiềm chế lạm phát do giá năng lượng, hoặc cắt giảm lãi suất để hỗ trợ thị trường lao động, vốn vừa ghi nhận sự suy giảm mạnh về việc làm trong tháng 2-2026.

Kịch bản nào cho cú sốc năng lượng lần này?

Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng hệ thống năng lượng toàn cầu hiện có khả năng chống chịu tốt hơn so với các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trong thập niên 1970.

Sự bùng nổ của công nghệ khai thác dầu đá phiến trong hơn một thập niên qua đã biến Mỹ thành một trong những cường quốc năng lượng lớn nhất thế giới, giúp thị trường toàn cầu có thêm nguồn cung ngoài Trung Đông. Bên cạnh đó, nhiều quốc gia nhập khẩu dầu lớn cũng đã xây dựng các kho dự trữ chiến lược để đối phó với những cú sốc nguồn cung.

Tuy nhiên, những biện pháp này chỉ có thể giảm bớt phần nào tác động của khủng hoảng. Nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài và cơ sở hạ tầng năng lượng trong khu vực bị phá hủy nghiêm trọng, thị trường có thể phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung kéo dài.

Các nhà phân tích của ING cho rằng kịch bản cơ sở hiện nay là khoảng bốn tuần gián đoạn - bao gồm hai tuần gián đoạn nghiêm trọng và hai tuần hoạt động chỉ ở mức 50%. Ông Warren Patterson, trưởng bộ phận chiến lược hàng hóa của ING tại Singapore, cho rằng điều này không nhất thiết đồng nghĩa với việc xung đột sẽ kết thúc nhanh chóng, mà “có thể phản ánh việc các cuộc tấn công của Mỹ và Israel làm suy yếu khả năng gây gián đoạn vận tải của Iran”.

Chia sẻ quan điểm trên, ông Robert McNally, cựu cố vấn năng lượng của cựu Tổng thống Mỹ George W. Bush, ước tính sẽ mất bốn tuần để dòng chảy dầu mỏ được khôi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng đó là một kịch bản lạc quan nếu không có cuộc tấn công nào nhằm vào các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Ngược lại, trong trường hợp các tàu chở dầu không thể đi qua eo biển này, Bộ trưởng Năng lượng Qatar dự báo giá dầu thô có thể đạt mức 150 đô la Mỹ một thùng trong những tuần tới.