[Hanna]

Ðầu thập niên 1990, hoạt động sân khấu ở trong nước chuyển qua “cơ chế thị trường.” Vấn đề trên có kẻ vui người buồn.

Thật vậy, đối với nghệ sĩ và những người hoạt động sân khấu trong Nam thì cơ chế thị trường giúp cho họ hoạt động nghề nghiệp dễ dàng hơn, cũng gần giống như trước đây ở trong Nam. Bởi họ đã từng làm ăn bằng khả năng nghề nghiệp, cũng như vốn liếng của mình, và có sự may rủi trong đó. Tóm lại là làm “lời ăn lỗ chịu” đã quen rồi. Nhưng đối với số nghệ sĩ miền Bắc thì lại không quen, bởi suốt mấy chục năm được bao cấp, rồi giờ đây không được ưu đãi nữa, mà phải tự sống chết với nghề bằng khả năng của mình.

Trên màn ảnh truyền hình, nữ nghệ sĩ Kim Cúc trong vở “Sông Dài.” (Hình: Bộ sưu tập của Ngành Mai)

Ở đây tôi xin đơn cử một trường hợp, cô đào Kim Cúc vào nghề từ lúc 12 tuổi, hoạt động văn nghệ dưới chế độ “bao cấp” suốt mấy chục năm. Lần thứ nhứt (1976) đi thực tập đạo diễn ở Bungary, rồi đến năm 1989 lại được đi Bungary lần nữa, cũng thực tập đạo diễn. Lần này có kỳ nữ Kim Cương và cải lương chi bảo Bạch Tuyết cùng đi.
Nếu như vẫn còn chế độ bao cấp thì với mảnh bằng từ ngoại quốc mang về, cô sẽ có chỗ ngồi xứng đáng trong văn nghệ, đồng thời có cả quyền hành, và hành nghề đạo diễn sẽ không khó.
Thế nhưng, học xong về nước thì đúng lúc hoạt động sân khấu chuyển qua cơ chế thị trường, đã khiến cho cô gần như mất chỗ đứng. Và sau đây là cuộc tiếp xúc của nghệ sĩ Kim Cúc với một nhà báo:
Gặp nữ nghệ sĩ ưu tú Kim Cúc khi chị đang trong giai đoạn tìm kiếm kịch bản, thương lượng với các tác giả, đề đạt xin dàn dựng... Tôi thấy chị không có vẻ phấn chấn, vui vẻ cho lắm...
“Tôi đang gặp khó khăn, 1 năm qua tôi vẫn chưa làm được gì từ khi sang Bungary lần thứ hai trở về. Tôi ray rức mãi vì điều đó... Giải thích mọi khó khăn của mình? Tôi nghĩ có lẽ không cần thiết.”
“Tôi gặp nhiều trở ngại không chỉ vì hoàn cảnh khách quan, mà ngay bản thân, tôi chưa đốc hết sức mà đã sớm chán nản... Khi sang Bungary lần 1 trở về, tôi muốn thử thách ngay, nhưng trong thời gian ấy, tôi làm được ít việc (chỉ dựng được hai vở ngắn), có lẽ do bản tính phụ nữ, tôi chưa quen và không bươn chải trong công việc mới của mình, mà cũng có thể phần lớn vì tôi vẫn thích đeo đuổi, chưa rời được cái ‘nghiệp diễn viên.’ Sang Bungary lần hai trở về, tôi cảm thấy đã đến lúc phải bắt tay vào công việc đạo diễn, thì gặp không biết bao nhiêu khó khăn...” Kim Cúc lại tâm sự thêm. “Hiện giờ, công việc vẫn chưa tiến triển được bao nhiêu, nhưng tôi quyết tâm trong năm nay phải giải tỏa được những ray rức của mình...”
Tôi chợt nhận ra có lẽ cái không may mắn của chị là ở chỗ chị vừa không đủ sức đầu tư kịch bản, vừa không có nhiều người ủng hộ, và nhất là chẳng có quyền hành gì cả... Ba số không to tướng: (không tiền, không quân, không quyền) phải chăng là tất cả mọi trở ngại?
Không chính xác nếu nói rằng chị không có người ủng hộ, nhưng làm nghệ thuật bây giờ việc trước tiên là chị phải có khả năng đầu tư kịch bản, và để trở thành vở diễn thì công sức tìm tòi, lao động của chị và sự hỗ trợ các diễn viên không chỉ có tấm lòng là đủ...
Ðến năm 1994, tiếp xúc với ký giả Huy Trường, nhà báo hỏi cô:
“Cô nghĩ gì sau nhiều năm hoạt động ở sân khấu?”
“Những điều tôi suy nghĩ, quan tâm về sân khấu đều thuộc về dĩ vãng, một dĩ vãng không thể nào quên được sau khi tôi đã ở trong nghề được 37 năm. Tôi đã từng ca hát trong thời chiến, có đêm vừa diễn vừa nhảy xuống hầm tránh bom cả mười mấy, hai mươi lần, gian khổ rất nhiều, nhưng cạnh đó đời sống không phải lo vì được bao cấp mọi mặt, chỉ có việc phải cố gắng diễn cho đạt yêu cầu nghệ thuật, phục vụ đồng bào khán giả. Sau này khi sân khấu chuyển qua cơ chế thị trường, tính chất cao quý của người nghệ sĩ ngày nào dường như mất mát đi nhiều với sự bon chen, lấn áp lẫn nhau, tranh tiếng lớn tiếng nhỏ, lương cao lương thấp... những điều đó quả tình là tôi không quen, càng không quen tôi lại càng nhớ đến một thời kỳ trong dĩ vãng.Với nghề nghiệp đạo diễn, khi dàn dựng vở diễn, dĩ vãng luôn luôn hiện về như nhắc nhở tôi về cái quá khứ không nên quên...”
“Dù đã lớn tuổi, mỗi lần tôi tìm thấy một kịch bản có ý nghĩa là tôi muốn lăn thân vào sân khấu làm bất cứ điều gì. Tôi như có ý muốn tìm cái gì đó cao đẹp ở dĩ vãng. Nhưng tôi tự hỏi chẳng biết mình tìm lại có được không? Vì sao cái gì đó như đã mất đi rồi ở trong lòng người hôm nay?”
Từ khi thực tập đạo diễn về, Kim Cúc đã không thực hiện được cái nghề đạo diễn bao nhiêu, mà chỉ có mấy vai trò diễn viên đào mụ trên sân khấu, trên truyền hình. Mấy năm sau đó thì hầu như không còn hoạt động văn nghệ, cô về sống ở Trảng Bom, Biên Hòa. Ðến năm 2001 mới 56 tuổi cô đã vĩnh viễn ra đi.
nv