Đồng đô la vốn chỉ là tờ giấy xanh. Nhưng ở Việt Nam, nó còn là “phao cứu sinh” của nhiều gia đình: tiền thuốc cho mẹ, học phí cho con, chút vốn xoay sở lúc kẹt việc. Vì thế, khi nghe tin đổi USD trên “chợ đen” có thể bị phạt nặng và tịch thu, nhiều người không chỉ lo… mà còn sợ.
Sợ vì luật không nhắm riêng “tay buôn tiền”. Nó có thể quét luôn cả người đổi vài trăm đô để sống qua một tháng khó.
Nghị định 340: đổi ngoại tệ sai chỗ có thể bị phạt và tịch thu
Theo thông tin đã nêu, Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định 340 về xử phạt hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng, có hiệu lực từ ngày 9/2/2026. Nội dung đáng chú ý là mua bán ngoại tệ giữa cá nhân với nhau hoặc đổi tại tiệm vàng/điểm đổi không được phép (thị trường “phi chính thức”, dân gọi là “chợ đen”) có thể bị xử phạt.
Mức xử lý được chia theo giá trị giao dịch:
Giao dịch dưới 1.000 USD: có thể bị cảnh cáo.
Từ 1.000 USD đến dưới 10.000 USD: phạt 10–20 triệu đồng.
Từ 10.000 USD đến dưới 100.000 USD: phạt 20–30 triệu đồng.
Từ 100.000 USD trở lên: phạt 80–100 triệu đồng.
Điểm khiến dư luận “lạnh gáy” là đi kèm phạt tiền có thể là tịch thu toàn bộ tang vật vi phạm. Nói trắng ra: không chỉ mất tiền phạt, mà còn có nguy cơ mất luôn số ngoại tệ/tiền đang giao dịch.
Cú đánh rơi vào đời thường: người đổi 200–500 USD cũng run
Trên giấy tờ, người ta hay nói “chống rửa tiền”, “ổn định thị trường ngoại hối”. Nhưng đời sống thì không vận hành bằng khẩu hiệu.
Một người mẹ đổi 200 USD để đóng tiền học cho con.
Một gia đình nhận vài trăm đô từ người thân gửi về để chữa bệnh, sửa nhà.
Một tiểu thương cần ít ngoại tệ thanh toán gấp cho đơn hàng.
Một du khách muốn đổi tiền tiêu Tết, đi xe, ăn uống.
Những giao dịch nhỏ ấy không mang dáng dấp “đầu cơ” hay “rửa tiền”. Nhưng nếu “đổi sai cửa”, họ vẫn có thể bị xem là vi phạm.
Đau nhất là cảm giác: không cần biết anh có gây hại hay không, chỉ cần anh chạm vào đồng ngoại tệ ngoài tầm kiểm soát, là đủ để bị phạt.
Vòng luẩn quẩn: ngân hàng chê tiền cũ, tiệm vàng sợ phạt
Một nghịch lý quen thuộc:
Vào ngân hàng đổi thì bị chê “tiền cũ”, “tiền nhăn”, “tiền loang”, có khi không đổi hoặc đổi giá thấp.
Nhân viên ngân hàng có nơi còn “gợi ý” ra tiệm vàng cho nhanh.
Nhưng ra tiệm vàng, tiệm vàng lại ngại, lại sợ, lại lắc đầu: “Nhà nước cấm, không dám.”
Vậy là người dân bị đẩy vào thế không biết đổi ở đâu cho đúng.
Đổi ngoài thì rủi ro bị phạt – tịch thu.
Đổi trong hệ thống thì bị làm khó – ép giá – từ chối.
Cái kẹt này không chỉ gây thiệt tiền, mà còn sinh ra một thứ nguy hiểm hơn: quyền lực tùy nghi. Khi luật siết mà hệ thống hợp pháp lại không thuận tiện, thì “xin-cho” và “làm luật” càng có đất sống.
Thiệt thòi lớn nhất: người dân làm ăn nhỏ và kiều bào
Người giàu ít khi khổ vì vài trăm đô. Họ có ngân hàng riêng, có dịch vụ riêng, có người lo giấy tờ. Người chịu đòn thường là:
Người kinh doanh nhỏ: cần xoay dòng tiền nhanh, nhập hàng, thanh toán, đi công tác.
Người lao động xa xứ: chắt chiu từng đồng gửi về, sợ nhất là “mất trắng” vì một lần đổi sai.
Gia đình ở quê: không rành luật, không rành nơi đổi hợp pháp, thấy chỗ nào đổi được thì đổi.
Nhiều người lo kiều hối sẽ bị ảnh hưởng: “khỏi gửi USD về nữa”, “về cũng ngại đổi”, “du khách nản không muốn tới”. Những lo ngại này không phải vô cớ. Du lịch và kiều hối đều cần sự tiện và sự tin. Một khi đổi tiền trở thành trò chơi may rủi, người ta sẽ chọn cách khác: hoặc mang ít hơn, hoặc không mang nữa, hoặc tìm đường “ngầm” tinh vi hơn.
Chênh lệch tỷ giá: vì sao “chợ đen” sống dai?
Một câu hỏi xuất hiện dày đặc: vì sao ngân hàng và “ngoài tiệm” chênh nhau nhiều?
Người dân không phải thích “phạm luật”. Họ chỉ muốn đổi được giá đỡ thiệt và đổi cho tiện.
Nếu tỷ giá trong hệ thống gần với thị trường, thủ tục gọn, thái độ phục vụ tử tế, đổi tiền cũ vẫn đổi, tiền lẻ vẫn đổi… thì “chợ đen” tự khắc co lại.
Ngược lại, khi hệ thống hợp pháp vừa khó, vừa chê, vừa thấp giá, thì người dân bị ép phải tìm đường khác. Đến lúc nhà nước dùng biện pháp mạnh, cảm giác của nhiều người sẽ là: không phải dẹp chợ đen, mà là dồn người dân vào thế yếu để dễ phạt – dễ tịch thu.
Nói thẳng ra, cái khiến người ta phẫn nộ không chỉ là mức phạt. Mà là sự bất công trong trải nghiệm: tiền của dân bị soi từng tờ, còn những dòng tiền lớn đi đâu về đâu thì dân không được biết, không được hỏi.
Rủi ro thực tế: từ du khách lơ ngơ đến nguy cơ “bẫy” ngoài đường
Có người nhắc tới tình huống rất “đời”: bị người mặc sắc phục gạ gẫm, xin xỏ, hoặc gặp cảnh đổi tiền ở góc đường.
Dù câu chuyện cụ thể thế nào, rủi ro chung là có thật:
Du khách không biết luật, đổi theo lời chỉ, dễ dính vi phạm.
Việt kiều về quê, người nhà dẫn đi đổi chỗ quen, tưởng bình thường.
Người dân bị ép vào “đúng cửa” nhưng “đúng cửa” lại ít điểm, ít giờ, nhiều thủ tục.
Khi luật nặng mà lối đi hợp pháp không rộng, thì người yếu thế là người dễ bị tổn thương nhất.
Nếu buộc phải về Việt Nam: làm sao giảm rủi ro?
Không ai muốn vừa về quê đã mang tâm trạng đề phòng. Nhưng để an toàn, có vài nguyên tắc thực tế:
Ưu tiên đổi tại ngân hàng hoặc điểm thu đổi được phép.
Chỉ đổi số vừa đủ, chia nhỏ theo nhu cầu, tránh mang nhiều rồi phải đổi gấp.
Luôn giữ biên nhận, chứng từ của giao dịch.
Nếu ngân hàng từ chối vì “tiền cũ”, hãy hỏi rõ tiêu chí và thử điểm khác, tránh đổi vội bên ngoài.
Với du khách, có thể dùng thẻ/ATM để rút VND hoặc thanh toán, giảm nhu cầu phải đổi tiền mặt nhiều lần.
Nếu nhận tiền từ nước ngoài, cân nhắc kênh chuyển tiền chính thức, vì về mặt giấy tờ dễ chứng minh nguồn gốc hơn.
Những bước này không làm bạn “lời tỷ giá”, nhưng giúp bạn tránh rủi ro lớn nhất: mất trắng và rước phiền phức.
Nhiều người chua chát nói rằng năm 2026 “có vấn đề → phạt” như một phản xạ. Cũng có người ví von “còn cái lai quần cũng hốt”. Đó là ngôn ngữ của bức xúc, của cảm giác bị đè nén quá lâu.
Nếu mục tiêu thật sự là chống rửa tiền, chống đầu cơ, thì cách làm hiệu quả nhất là mở rộng kênh hợp pháp, thuận tiện, minh bạch, tỷ giá hợp lý, để người dân tự nguyện đi vào hệ thống.
Còn nếu hệ thống vẫn ít điểm, khó đổi, chê tiền cũ, ép giá… mà bên ngoài lại phạt nặng kèm tịch thu, thì trong mắt người dân, nó không còn là “quản lý”, mà là tham lam khoác áo pháp lý.
Và khi niềm tin bị bào mòn, xã hội sẽ chọn cách tự vệ: giữ USD nhiều hơn, gửi ít đi, tiêu ít lại, hoặc tìm đường ngầm tinh vi hơn. Cuối cùng, người thiệt vẫn là dân thường – những người chỉ muốn đổi ít đô để sống yên qua ngày.